Viêm Điểm Bám Gân Gót Do Chơi Thể Thao: Nguyên Nhân, Triệu Chứng, Điều Trị Và Phòng Ngừa

Chiếm 6-17% chấn thương ở người chạy bộ, trong đó thể điểm bám chiếm 27,7%. Điểm mấu chốt ít người biết: bài tập ly tâm kinh điển hạ gót xuống bậc thang lại làm thể điểm bám nặng thêm do chèn ép. TS.BS. Quyền trình bày cơ chế bệnh sinh, phác đồ tập đúng cho thể điểm bám và bằng chứng cập nhật 2025 về sóng xung kích, PRP.

Anh Hải, 38 tuổi, nhân viên ngân hàng, bắt đầu chạy bộ từ hơn một năm nay. Ba tháng trước anh đăng ký giải bán marathon và tăng quãng đường tập từ 20 lên 45 kilômét mỗi tuần chỉ trong vòng một tháng. Rồi cơn đau xuất hiện: đau ngay phía sau gót chân, đúng chỗ gân gót bám vào xương. Sáng ngủ dậy bước chân đầu tiên xuống giường đau đến mức phải đi nhón. Đi lại một lúc thì đỡ, nhưng cứ chạy được vài kilômét là đau trở lại. Anh đi giày mới, mua thêm miếng lót, uống thuốc giảm đau, nghỉ hẳn hai tuần. Đỡ được ít ngày rồi đâu lại vào đấy.

Trường hợp của anh Hải là bệnh cảnh rất điển hình của viêm điểm bám gân gót, hay chính xác hơn theo y văn hiện nay là bệnh lý điểm bám gân gót. Đây là một trong những nguyên nhân đau gót sau thường gặp nhất ở người chơi thể thao, đặc biệt là người chạy bộ. Bài viết này trình bày bản chất tổn thương, cách nhận biết, các phương pháp điều trị theo bằng chứng cập nhật và nguyên tắc phòng ngừa.

Gân gót và vị trí tổn thương

Gân gót, còn gọi là gân Achilles, là gân lớn và khỏe nhất cơ thể người. Nó nối nhóm cơ bụng chân và cơ dép ở phía sau cẳng chân xuống mặt sau xương gót. Mỗi bước chạy, gân này chịu lực gấp khoảng sáu đến tám lần trọng lượng cơ thể. Chính vì phải làm việc với tải trọng khổng lồ lặp đi lặp lại, gân gót là vị trí tổn thương do quá tải hay gặp bậc nhất trong y học thể thao.

Bệnh lý gân gót được chia thành hai thể theo vị trí, và sự phân biệt này có ý nghĩa thực hành rất lớn. Thể giữa thân gân là tổn thương ở đoạn cách chỗ bám vào xương gót khoảng hai đến sáu centimét. Thể điểm bám là tổn thương ngay tại nơi gân bám vào mặt sau xương gót. Trong một nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên người chạy bộ công bố năm 2023, thể điểm bám chiếm khoảng 27,7% và thể giữa thân gân chiếm khoảng 63,8% tổng số ca bệnh lý gân gót.

Về mô bệnh học, các nghiên cứu sinh thiết gân tổn thương cho kết quả nhất quán với những gì đã biết ở các bệnh lý gân khác: rất ít hoặc không có tế bào viêm cấp tính điển hình. Thay vào đó là hình ảnh thoái hóa gân với sợi collagen mất trật tự, tăng sinh mạch máu và thần kinh vô tổ chức, tích tụ chất nền ngoại bào. Ở thể điểm bám còn thường gặp thêm calci hóa trong gân và gai xương tại chỗ bám. Vì vậy thuật ngữ chính xác là bệnh lý gân, không phải viêm gân, dù tên gọi quen thuộc vẫn được dùng trong giao tiếp hằng ngày.

Ai dễ mắc và nguyên nhân do đâu?

Bệnh lý gân gót chiếm khoảng 6 đến 17% tổng số chấn thương ở người chạy bộ. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu quy mô lớn ghi nhận tỷ lệ mắc mới ở người chạy bộ phong trào là khoảng 4,2%. Ở vận động viên thi đấu, dữ liệu quan sát cho thấy tỷ lệ mắc trong cả cuộc đời lên tới khoảng 24%, trong đó khoảng 18% xảy ra ở người dưới 45 tuổi. Tỷ lệ mắc tăng dần theo tuổi và cao nhất ở nhóm trên 45 tuổi.

Cơ chế chung của bệnh là mất cân bằng giữa tải trọng đặt lên gân và khả năng thích nghi, sửa chữa của gân. Gân là mô sống, hoàn toàn có khả năng khỏe lên khi được tập luyện. Nhưng tốc độ thích nghi của gân chậm hơn nhiều so với cơ. Khi người tập tăng khối lượng vận động nhanh hơn tốc độ gân kịp thích nghi, các vi tổn thương tích lũy dần mà không kịp lành, dẫn tới thoái hóa. Đây chính xác là điều đã xảy ra với anh Hải trong câu chuyện mở đầu.

• Tăng khối lượng tập đột ngột: đây là yếu tố khởi phát phổ biến nhất. Tăng quãng đường, tăng tốc độ, tăng số buổi tập, hoặc chuyển sang chạy dốc, chạy tốc độ, chạy trên địa hình cứng hơn trong thời gian ngắn
• Tiền sử đã từng mắc bệnh lý gân gót trong 12 tháng trước đó: đây là yếu tố nguy cơ mạnh nhất được xác định trong các nghiên cứu thuần tập
• Giảm sức mạnh nhóm cơ gấp lòng bàn chân, tức nhóm cơ bắp chân yếu, khiến gân phải gánh phần việc lẽ ra thuộc về cơ
• Hạn chế biên độ gấp mu cổ chân do cơ bắp chân căng cứng, làm tăng lực tác động lên điểm bám gân trong pha đạp sau
• Yếu tố giày dép: giày quá cứng ở phần gót sau, gót giày ép vào vùng điểm bám, hoặc chuyển đột ngột sang giày có độ chênh gót thấp
• Yếu tố cơ địa và bệnh lý kèm theo: tuổi trên 40, thừa cân béo phì, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, viêm cột sống dính khớp và các bệnh lý khớp viêm khác
• Dùng kháng sinh nhóm fluoroquinolone: nhóm thuốc này được ghi nhận làm tăng nguy cơ bệnh lý và đứt gân gót, cần lưu ý ở người đang tập luyện cường độ cao
• Biến dạng Haglund: mấu xương lồi bất thường ở góc sau trên xương gót, làm tăng chèn ép lên gân và túi hoạt dịch

Triệu chứng và cách nhận biết

Bệnh cảnh của thể điểm bám khá đặc trưng và trong đa số trường hợp có thể chẩn đoán được bằng hỏi bệnh và khám lâm sàng, không cần chụp chiếu.

• Đau khu trú ngay tại mặt sau xương gót, đúng chỗ gân bám vào xương. Người bệnh thường chỉ được chính xác điểm đau, khác với đau gan bàn chân do viêm cân gan chân vốn nằm ở mặt dưới gót
• Đau nhiều nhất ở bước chân đầu tiên sau khi ngủ dậy hoặc sau khi ngồi lâu, giảm dần sau vài phút đi lại. Đây là dấu hiệu rất gợi ý bệnh lý gân
• Đau kiểu khởi động: đau lúc mới bắt đầu chạy, đỡ dần khi đã chạy ấm người, rồi đau trở lại sau khi dừng và đau tăng vào ngày hôm sau
• Đau tăng khi chạy lên dốc, chạy tốc độ, hoặc lên cầu thang, vì các động tác này làm gấp mu cổ chân nhiều hơn và tăng chèn ép tại điểm bám
• Sưng nhẹ và có thể sờ thấy chỗ dày lên hoặc mấu xương gồ ở mặt sau gót
• Đau khi đi giày có phần gót sau cứng ép vào vùng tổn thương, nhiều người bệnh kể rằng đi dép hở gót lại dễ chịu hơn

Khi khám, bác sĩ ấn tìm điểm đau chói ngay tại chỗ bám gân vào xương gót và đánh giá xem điểm đau nằm ở đâu so với chỗ bám. Nghiệm pháp có giá trị là yêu cầu người bệnh nhón gót một chân lặp lại, thường tái tạo đúng cơn đau quen thuộc và đồng thời bộc lộ tình trạng yếu cơ bắp chân bên bệnh. Cần đánh giá thêm biên độ gấp mu cổ chân và độ căng của cơ bụng chân.

Về hình ảnh học, siêu âm là lựa chọn đầu tay khi cần, cho phép thấy gân dày lên, giảm âm, tăng sinh mạch, calci hóa trong gân và tình trạng túi hoạt dịch sau gót. Cộng hưởng từ chỉ đặt ra khi triệu chứng không điển hình, không đáp ứng điều trị đúng cách kéo dài, nghi ngờ rách gân đáng kể, hoặc khi cân nhắc phẫu thuật. Chụp X quang thường chỉ hữu ích để đánh giá gai xương và biến dạng Haglund.

Điều trị: bằng chứng nói gì?

Trước khi bàn từng phương pháp, cần đặt đúng kỳ vọng. Đây là bệnh cần thời gian. Phần lớn trường hợp cải thiện tốt với điều trị bảo tồn, nhưng thời gian hồi phục thường tính bằng tháng chứ không phải tuần, và thể điểm bám thường đáp ứng chậm hơn thể giữa thân gân. Hướng dẫn thực hành lâm sàng về đau gân gót bản cập nhật năm 2024 của Hội Vật lý trị liệu chỉnh hình Hoa Kỳ xếp tập luyện vào nhóm khuyến cáo mức cao nhất, với lợi ích rõ rệt và nguy cơ tối thiểu, tác dụng không mong muốn hay gặp nhất chỉ là tăng triệu chứng tạm thời.

Tập luyện có tải trọng: nền tảng điều trị

Nguyên lý là dùng tải trọng cơ học có kiểm soát để kích thích tế bào gân tổng hợp collagen mới và sắp xếp lại theo hướng chịu lực. Nghỉ ngơi hoàn toàn không giúp gân lành, ngược lại còn làm gân yếu đi và làm kéo dài thời gian hồi phục. Một phân tích gộp tổng hợp 21 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 994 người tham gia, cập nhật đến tháng 9 năm 2025, khẳng định vai trò của bài tập trong điều trị bệnh lý gân gót.

Điểm mấu chốt riêng cho thể điểm bám là phải giảm chèn ép. Bài tập ly tâm kinh điển của thể giữa thân gân yêu cầu hạ gót xuống thấp hơn mặt bậc thang, tức là gấp mu cổ chân tối đa. Với thể điểm bám, chính tư thế này làm gân bị ép vào xương gót và thường làm người bệnh đau tăng. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên của nhóm Pringels và cộng sự công bố trên British Journal of Sports Medicine cho thấy phác đồ tập tránh gấp mu cổ chân quá mức cho kết quả tốt hơn ở nhóm bệnh nhân thể điểm bám.

• Tập trên mặt phẳng, không hạ gót xuống dưới mép bậc thang. Đây là điều chỉnh quan trọng nhất và cũng là điều hay bị bỏ sót nhất
• Bài cơ bản: đứng thẳng, nhón hai gót lên trong 3 giây, giữ 1 đến 2 giây, hạ xuống chậm trong 3 đến 4 giây và dừng lại khi bàn chân trở về ngang mặt sàn. Thực hiện 15 lần mỗi lượt, 3 lượt, ngày 2 lần
• Khi đã thực hiện được dễ dàng, chuyển sang nhón một chân, rồi thêm tải bằng cách đeo balô có sức nặng tăng dần. Tăng tải là yếu tố quyết định hiệu quả, giữ mãi mức tải nhẹ sẽ không tạo được kích thích tái tạo
• Chấp nhận mức đau nhẹ khi tập, thường lấy mốc không quá 5 trên thang điểm 10, và cơn đau phải trở về mức nền trong vòng 24 giờ. Không đau chút nào khi tập thường có nghĩa tải trọng chưa đủ
• Bổ sung bài tập tăng sức nhóm cơ mông và cơ đùi, vì yếu vùng hông làm thay đổi cơ chế tiếp đất và tăng gánh nặng lên gân gót
• Kiên trì tối thiểu 12 tuần. Đây là thời gian sinh học cần thiết để gân tái cấu trúc và không thể rút ngắn. Bỏ tập ngay khi vừa hết đau là nguyên nhân tái phát phổ biến nhất

Điều chỉnh hoạt động và giày dép

Điều chỉnh hoạt động không đồng nghĩa với ngừng vận động. Nguyên tắc là giảm tải chứ không bỏ tải: tạm giảm khối lượng chạy khoảng một nửa, tạm dừng chạy dốc và chạy tốc độ vì đây là các hoạt động gây chèn ép nhiều nhất, chuyển một phần khối lượng tập sang đạp xe hoặc bơi để duy trì thể lực tim mạch.

• Miếng lót nâng gót: nâng gót khoảng 8 đến 15 milimét làm giảm biên độ gấp mu cổ chân và do đó giảm chèn ép lên điểm bám. Một thử nghiệm khả thi ngẫu nhiên có đối chứng năm 2024 mang tên LIFTIT đã đánh giá hiệu quả của biện pháp này so với can thiệp giả. Đây là biện pháp hỗ trợ đơn giản, rẻ tiền, đáng thử trong giai đoạn đau nhiều, nhưng nên giảm dần khi triệu chứng cải thiện
• Chọn giày có phần gót sau mềm, không ép vào vùng tổn thương. Tạm tránh giày có gót sau cứng cao
• Tránh chuyển đột ngột sang giày có độ chênh gót thấp hoặc giày tối giản trong giai đoạn đang điều trị
• Tăng khối lượng tập trở lại theo nguyên tắc từ từ, thường không quá 10% mỗi tuần, và luôn theo dõi phản ứng đau trong 24 giờ sau buổi tập

Thuốc, sóng xung kích và tiêm

Thuốc chống viêm không steroid có thể giúp kiểm soát triệu chứng trong giai đoạn đau nhiều, ưu tiên dạng bôi tại chỗ để hạn chế tác dụng phụ toàn thân. Cần hiểu rõ vai trò của thuốc chỉ là giảm đau để người bệnh tập luyện được, chứ không tác động lên quá trình thoái hóa gân. Dùng thuốc mà không tập luyện là bỏ qua phần điều trị thực sự.

Về sóng xung kích ngoài cơ thể, đây là điểm cần cập nhật vì bằng chứng đã thay đổi. Trước đây phương pháp này được kỳ vọng cao, với một số nghiên cứu cũ báo cáo tỷ lệ hài lòng tới 73,7% so với 45,6% ở nhóm tập ly tâm đơn thuần. Tuy nhiên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với nhóm giả dược thực hiện gần đây cho kết quả kém lạc quan hơn nhiều. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2025 so sánh sóng xung kích với giả dược trong 12 tuần ở người bệnh thể điểm bám, và một phân tích gộp có hệ thống công bố trên Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy kết luận sóng xung kích không mang lại lợi ích có ý nghĩa lâm sàng so với giả dược ở thể điểm bám, với mức độ tin cậy bằng chứng thấp đến trung bình.

Về tiêm huyết tương giàu tiểu cầu, một tổng quan hệ thống dạng tổng quan ô công bố gần đây tổng hợp các tổng quan hệ thống hiện có và ghi nhận kết quả nổi bật là không có khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm tiêm và nhóm chứng về các tiêu chí chính gồm mức độ đau và cải thiện chức năng. Một số tổng quan ghi nhận cải thiện điểm đau mức độ nhẹ ở giai đoạn 3 đến 12 tuần, nhưng mức cải thiện này không đạt ngưỡng có ý nghĩa lâm sàng và không duy trì ở các mốc theo dõi dài hơn. Vì vậy đây chưa nên là lựa chọn thường quy.

Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật chỉ đặt ra sau khi điều trị bảo tồn đúng cách và đủ thời gian, thường tối thiểu 6 tháng, mà triệu chứng vẫn ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống và khả năng vận động. Khoảng 75 đến 90% người bệnh cải thiện với điều trị bảo tồn, nghĩa là chỉ một tỷ lệ nhỏ cần đến can thiệp ngoại khoa.

Các kỹ thuật thường được áp dụng gồm cắt bỏ phần gân thoái hóa và calci hóa, cắt bỏ mấu xương Haglund, cắt túi hoạt dịch viêm, và khâu tăng cường hoặc chuyển gân khi phần gân bám bị cắt bỏ nhiều. Điều cần nhấn mạnh là phẫu thuật không phải điểm kết thúc mà là điểm khởi đầu của một chương trình phục hồi chức năng có cấu trúc kéo dài nhiều tháng. Người bệnh, đặc biệt là vận động viên, cần được tư vấn kỹ về lộ trình quay lại thể thao theo từng giai đoạn có kiểm soát.

Phòng ngừa

Phòng ngừa bệnh lý gân gót về bản chất là quản lý tải trọng. Gân sẽ khỏe lên nếu được tăng tải đều đặn và có thời gian phục hồi, và sẽ tổn thương nếu bị tăng tải quá nhanh.

• Tăng khối lượng tập từ từ, thường không quá 10% mỗi tuần về quãng đường hoặc thời gian. Không tăng đồng thời cả quãng đường lẫn cường độ trong cùng một tuần
• Duy trì tập tăng sức nhóm cơ bắp chân quanh năm, kể cả khi không đau. Bài nhón gót có tải là biện pháp dự phòng có giá trị nhất, chỉ cần 2 đến 3 buổi mỗi tuần
• Bổ sung tập sức mạnh vùng hông, mông và thân mình, vì các nhóm cơ này quyết định cơ chế tiếp đất và phân bố lực
• Duy trì biên độ gấp mu cổ chân bằng bài kéo giãn nhẹ nhàng cơ bắp chân, thực hiện sau buổi tập chứ không kéo giãn mạnh khi cơ còn lạnh
• Bố trí ít nhất một đến hai ngày nghỉ hoặc tập nhẹ mỗi tuần. Gân cần thời gian tổng hợp collagen, quá trình này diễn ra chủ yếu trong khoảng 36 đến 72 giờ sau buổi tập nặng
• Kiểm soát cân nặng và các bệnh lý chuyển hóa kèm theo, đặc biệt là đái tháo đường và rối loạn lipid máu, vì chúng ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng collagen
• Chọn giày phù hợp và thay giày chạy định kỳ. Tránh thay đổi đột ngột kiểu giày hoặc bề mặt chạy
• Lắng nghe tín hiệu sớm. Đau nhẹ ở gót vào buổi sáng là dấu hiệu cảnh báo cần giảm tải ngay, chứ không phải điều để cố chịu đựng cho qua

Kết luận

Viêm điểm bám gân gót là bệnh lý phiền toái nhưng có tiên lượng tốt nếu được hiểu đúng và điều trị đúng hướng. Ba điều tôi mong người bệnh nhớ nhất sau khi đọc bài này: bản chất bệnh là thoái hóa gân do quá tải chứ không phải viêm, nên tập luyện có tải trọng mới là điều trị thật sự; thể điểm bám cần tập tránh gấp mu cổ chân quá mức, khác với thể giữa thân gân; và tuyệt đối không tiêm corticoid vào gân gót.

Anh Hải trong câu chuyện mở đầu đã quay lại chạy bộ sau bốn tháng, với một chương trình tập nhón gót có tải tăng dần, miếng lót nâng gót trong giai đoạn đầu, và quan trọng nhất là một kế hoạch tăng khối lượng tập hợp lý. Anh vẫn hoàn thành giải bán marathon của mình, chỉ là muộn hơn dự định một mùa. Với gân, kiên nhẫn không phải là sự chậm trễ mà là điều kiện bắt buộc để hồi phục.