Một chàng trai hai mươi mấy tuổi đau lưng âm ỉ nhiều năm, nửa đêm về sáng đau thức giấc, sáng dậy lưng cứng đờ phải vận động cả tiếng mới đỡ, càng nằm nghỉ càng đau, đi lại vận động thì lại dễ chịu hơn. Đã chụp phim, được bảo thoát vị đĩa đệm hoặc thoái hóa sớm, uống thuốc đỡ rồi lại đau. Bài viết giải thích về viêm cột sống dính khớp — bệnh viêm mạn tính của cột sống và khớp cùng chậu, hay bị nhầm với đau lưng cơ học: năm dấu hiệu của đau lưng kiểu viêm theo tiêu chí quốc tế ASAS; vì sao trung bình người bệnh phải chờ khoảng 6,7 năm mới được chẩn đoán đúng; vai trò và giới hạn của xét nghiệm HLA-B27 và cộng hưởng từ khớp cùng chậu; điều trị theo khuyến cáo ASAS-EULAR 2022 — tập luyện là nền tảng, thuốc chống viêm là lựa chọn đầu tay, thuốc sinh học khi cần; và cảnh báo quan trọng của bác sĩ cột sống: cột sống đã dính rất dễ gãy dù chỉ ngã nhẹ.
Tuần trước tôi khám cho một anh kỹ sư 27 tuổi. Anh đau lưng đã gần năm năm, đau âm ỉ vùng thắt lưng và hai bên mông, có lúc lan xuống mặt sau đùi, lúc bên này lúc bên kia. Điều khiến anh khổ nhất là ban đêm: khoảng ba bốn giờ sáng đau thức giấc, phải trở dậy đi lại một lúc mới ngủ lại được. Sáng ra lưng cứng đờ như tấm gỗ, cúi đánh răng cũng khó, phải vận động gần một tiếng mới mềm ra. Kỳ lạ là cuối tuần nằm nghỉ cả ngày thì lại đau hơn, còn hôm nào đi đá bóng thì lưng dễ chịu hẳn. Anh đã chụp phim hai lần, một nơi nói thoát vị đĩa đệm nhẹ, một nơi nói thoái hóa cột sống sớm, uống thuốc thì đỡ, ngưng thuốc lại đau.
Bốn điều xin bạn nắm trước. MỘT: đau lưng không phải lúc nào cũng do đĩa đệm hay thoái hóa; có một kiểu đau lưng do VIÊM, gặp chủ yếu ở người trẻ, mà đại diện điển hình là viêm cột sống dính khớp. HAI: đau lưng kiểu viêm có dấu hiệu rất riêng — khởi phát trước 40 tuổi, bắt đầu từ từ, đau về đêm, NGHỈ KHÔNG ĐỠ nhưng VẬN ĐỘNG LẠI ĐỠ. BA: bệnh rất hay bị chẩn đoán muộn — tổng hợp 64 nghiên cứu cho thấy trung bình người bệnh phải chờ khoảng 6,7 năm từ khi có triệu chứng đến khi được gọi đúng tên. BỐN: ngày nay bệnh kiểm soát được tốt bằng tập luyện đều đặn và thuốc phù hợp, nhưng càng phát hiện sớm càng có lợi.
Viêm cột sống dính khớp là bệnh gì?
Đây là một bệnh viêm mạn tính, trong đó hệ miễn dịch gây viêm ở các khớp cùng chậu — khớp nối giữa xương cùng và xương chậu ở vùng mông — và ở cột sống. Trong y văn hiện nay, bệnh được xếp vào một nhóm lớn hơn gọi là viêm cột sống thể trục. Nhóm này gồm cả những người đã có tổn thương khớp cùng chậu nhìn thấy trên phim X-quang, và cả những người bệnh đang viêm nhưng phim X-quang CHƯA kịp thấy gì.
Chữ DÍNH KHỚP trong tên bệnh nói lên diễn tiến ở một số người: sau nhiều năm viêm, cơ thể đắp thêm xương ở chỗ viêm, các đốt sống dần nối liền với nhau, cột sống cứng lại, lưng còng dần ra trước. Nhưng xin đừng hoảng: không phải ai mắc bệnh cũng đi đến giai đoạn đó, và mục tiêu của điều trị hiện đại chính là giữ cho cột sống còn mềm dẻo, người bệnh vẫn làm việc và sinh hoạt bình thường.
Bệnh gặp nhiều hơn ở nam giới và khởi phát sớm: theo tài liệu tổng quan StatPearls của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, khoảng 80% người bệnh có triệu chứng đầu tiên trước 30 tuổi, và dưới 5% được chẩn đoán sau tuổi 45. Ở phụ nữ, bệnh thường bị nghĩ tới muộn hơn nữa, vì nhiều người vẫn quen coi đây là bệnh của đàn ông.
Đau lưng kiểu viêm khác đau lưng cơ học thế nào?
Phần lớn đau lưng ta gặp hằng ngày là đau lưng cơ học: do căng cơ, do đĩa đệm, do khớp nhỏ thoái hóa. Kiểu đau này thường nặng lên khi vận động, khi mang vác, và dịu đi khi nằm nghỉ. Đau lưng kiểu viêm thì gần như NGƯỢC LẠI.
Năm 2009, các chuyên gia của Hiệp hội Quốc tế Đánh giá Viêm cột sống (ASAS) đã khám trực tiếp người bệnh và rút ra năm đặc điểm phân biệt đau lưng kiểu viêm, ở người đau lưng kéo dài:
- Tuổi khởi phát dưới 40
- Đau bắt đầu TỪ TỪ, âm ỉ, không có một cú chấn thương hay một lần bê vác rõ ràng
- Đau ĐỠ HƠN KHI VẬN ĐỘNG, tập luyện
- Đau KHÔNG ĐỠ khi nằm nghỉ
- Đau về ĐÊM, và thường dễ chịu hơn khi trở dậy đi lại
Nếu có ít nhất 4 trong 5 đặc điểm này, khả năng đây là đau lưng kiểu viêm khá cao. Trong nhóm kiểm chứng gồm 648 người bệnh, bộ tiêu chí phát hiện đúng khoảng 80% trường hợp đau lưng kiểu viêm, và nhận diện đúng khoảng 72% trường hợp không phải. Nói cách khác, đây là công cụ sàng lọc tốt để nghĩ tới bệnh, chứ không phải để tự kết luận.
Những dấu hiệu ngoài cột sống mà ít ai nghĩ là có liên quan
Viêm cột sống dính khớp không chỉ ở lưng. Có những biểu hiện ở nơi khác mà người bệnh thường đi khám riêng lẻ, không ai nối chúng lại với nhau:
- Viêm màng bồ đào: mắt đỏ, đau nhức, chói sáng, nhìn mờ, thường một bên và hay tái phát. Theo StatPearls, gặp ở khoảng 25% đến 35% người bệnh. Nếu bạn vừa đau lưng kéo dài vừa từng bị viêm màng bồ đào, xin kể với bác sĩ
- Đau gót chân, đau gân gót hoặc gan bàn chân mà không do chấn thương, do viêm ở chỗ gân bám vào xương
- Sưng đau một vài khớp lớn ở chân như khớp gối, cổ chân
- Viêm ruột mạn tính như bệnh Crohn, viêm loét đại tràng
- Bệnh vảy nến trên da
- Trong gia đình có người mắc viêm cột sống dính khớp hoặc các bệnh kể trên
Vì sao bệnh hay bị chẩn đoán muộn đến vậy?
Một phân tích tổng hợp đăng trên tạp chí Rheumatology năm 2021, gộp 64 nghiên cứu trên khắp thế giới, cho thấy thời gian trung bình từ lúc có triệu chứng đến lúc được chẩn đoán là 6,7 năm — và con số này KHÔNG cải thiện theo thời gian. Những yếu tố hay gắn với chẩn đoán muộn hơn là: khởi phát ở tuổi quá trẻ, và KHÔNG có các biểu hiện ngoài khớp như viêm màng bồ đào để gợi ý.
Ở phòng khám, tôi thấy ba lý do rất thực tế. Thứ nhất, đau lưng quá phổ biến, nên người trẻ đau lưng thường được coi là do ngồi sai tư thế, do mang vác, do đĩa đệm. Thứ hai, phim X-quang giai đoạn đầu thường bình thường, vì tổn thương khớp cùng chậu thường phải qua nhiều năm — có khi cả chục năm — mới lộ rõ trên phim. Thứ ba, trên phim cộng hưởng từ cột sống của người trẻ rất hay có hình ảnh phồng đĩa đệm nhẹ, và chữ thoát vị trên kết quả khiến cả người bệnh lẫn thầy thuốc dừng lại ở đó, không đi tìm tiếp.
Chẩn đoán muộn không chỉ là mất thời gian. Các nghiên cứu ghi nhận chẩn đoán càng muộn thì chức năng vận động và chất lượng cuộc sống về sau càng kém.
Bác sĩ chẩn đoán bằng cách nào?
Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào khẳng định được bệnh. Bác sĩ ghép nhiều mảnh lại: đặc điểm cơn đau, thăm khám độ mềm dẻo cột sống và độ giãn lồng ngực, các biểu hiện ngoài khớp, tiền sử gia đình, xét nghiệm máu và hình ảnh học.
Xét nghiệm HLA-B27: có ích nhưng dễ hiểu sai
HLA-B27 là một gen có liên quan chặt chẽ với bệnh, và phần lớn người bệnh mang gen này. Nhưng xin hiểu đúng hai chiều. Một là, mang HLA-B27 KHÔNG có nghĩa là sẽ bị bệnh: theo StatPearls, trong số những người mang gen này, chỉ khoảng 5% đến 6% mắc viêm cột sống dính khớp. Hai là, HLA-B27 âm tính cũng KHÔNG loại trừ được bệnh. Xét nghiệm này là một mảnh ghép, không phải lời phán quyết.
Hình ảnh học: X-quang và cộng hưởng từ khớp cùng chậu
X-quang khớp cùng chậu thấy được tổn thương khi bệnh đã tiến triển một thời gian. Ở giai đoạn sớm, cộng hưởng từ có thể phát hiện tình trạng viêm — phù tủy xương quanh khớp cùng chậu — trước khi X-quang thấy gì. Trong nghiên cứu xây dựng tiêu chí ASAS, hình ảnh viêm khớp cùng chậu trên cộng hưởng từ là yếu tố gắn kết mạnh nhất với chẩn đoán, và việc biết kết quả cộng hưởng từ đã làm thay đổi cách phân loại ở khoảng 21% người bệnh.
Khi nào nên đi khám để kiểm tra bệnh này?
Các khuyến cáo chuyển khám chuyên khoa đều nhắm vào cùng một nhóm người: đau lưng kéo dài từ 3 tháng trở lên, bắt đầu trước 45 tuổi. Nếu bạn thuộc nhóm này, và có thêm đau lưng kiểu viêm như mô tả ở trên, hoặc từng bị viêm màng bồ đào, viêm ruột mạn, vảy nến, có người thân mắc bệnh, xét nghiệm viêm trong máu tăng, hay thấy thuốc chống viêm có tác dụng rất rõ — thì đáng được khám chuyên khoa Cơ xương khớp để đánh giá cụ thể.
Điều trị theo bậc thang
Khuyến cáo quốc tế được dùng rộng rãi nhất hiện nay là khuyến cáo của ASAS và Liên minh Châu Âu các Hiệp hội Thấp khớp học (EULAR), cập nhật năm 2022. Điều trị đi theo từng bậc, với mục tiêu kiểm soát triệu chứng và tình trạng viêm, giữ chức năng vận động và chất lượng cuộc sống.
Bậc một: tập luyện — nền móng không thể thiếu
Khuyến cáo ASAS-EULAR đặt các biện pháp không dùng thuốc, trong đó có giáo dục người bệnh và tập luyện đều đặn, lên hàng đầu cho mọi người bệnh. Đây không phải lời khuyên chung chung cho có.
Một phân tích tổng hợp năm 2024 đăng trên tạp chí Archives of Physical Medicine and Rehabilitation gộp 20 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1670 người bệnh: tập luyện cải thiện rõ mức độ hoạt động bệnh, chức năng vận động, độ mềm dẻo cột sống, sức bền, giảm đau và giảm mệt mỏi so với nhóm không tập. Một phân tích tổng hợp khác năm 2026 trên 15 thử nghiệm với 1699 người bệnh cho kết quả cùng chiều. Với bệnh này, tập luyện thực sự là một phần của điều trị.
Điều này cũng giải thích một đặc điểm của bệnh mà anh kỹ sư tôi kể ở đầu bài tự nhận ra: hôm nào vận động thì lưng dễ chịu hơn. Với đau lưng kiểu viêm, nằm im là kẻ thù, vận động đều là đồng minh. Một tổng hợp khác ghi nhận tập theo nhóm có hướng dẫn còn giúp cải thiện cả tâm trạng, lo âu so với tập một mình ở nhà — nhưng tập ở nhà vẫn tốt hơn hẳn không tập.
Bậc hai: thuốc chống viêm không steroid
Theo khuyến cáo ASAS-EULAR 2022, thuốc chống viêm không steroid là lựa chọn thuốc ĐẦU TAY cho người bệnh có đau và cứng lưng. Loại thuốc, liều lượng, dùng liên tục hay khi cần là việc bác sĩ quyết định cho từng người, dựa trên mức độ bệnh và nguy cơ trên dạ dày, thận, tim mạch. Tôi không nêu tên thuốc và liều ở đây, và xin bạn đừng tự mua dùng kéo dài.
Khuyến cáo cũng nói rõ hai điều người bệnh hay hiểu sai: KHÔNG nên dùng corticoid đường toàn thân kéo dài, và các thuốc chống thấp khớp cổ điển thường dùng cho viêm khớp dạng thấp KHÔNG được khuyến cáo khi bệnh chỉ khu trú ở cột sống. Vì vậy những thang thuốc hay gói thuốc không rõ thành phần, uống vào đỡ đau thần kỳ, rất đáng ngờ là có trộn corticoid — đỡ trước mắt nhưng để lại hậu quả lâu dài.
Bậc ba: thuốc sinh học và thuốc nhắm đích
Khi bệnh vẫn hoạt động mạnh dù đã dùng ít nhất hai loại thuốc chống viêm không steroid, và có bằng chứng viêm rõ — xét nghiệm CRP tăng, viêm trên cộng hưởng từ khớp cùng chậu hoặc tổn thương trên X-quang — bác sĩ chuyên khoa có thể chỉ định các thuốc sinh học như nhóm ức chế TNF, ức chế IL-17, hoặc thuốc nhắm đích nhóm ức chế JAK. Việc lựa chọn còn tính tới các biểu hiện đi kèm như viêm màng bồ đào tái phát, viêm ruột hay vảy nến. Đây là những thuốc mạnh, cần sàng lọc lao, viêm gan và theo dõi định kỳ tại cơ sở chuyên khoa.
Bậc bốn: phẫu thuật
Phần lớn người bệnh không bao giờ cần mổ. Phẫu thuật được đặt ra trong một số tình huống: khớp háng bị tổn thương nặng gây đau và hạn chế vận động nhiều, có thể cân nhắc thay khớp háng; cột sống gù gập nặng làm người bệnh không nhìn thẳng về phía trước được, có thể cân nhắc phẫu thuật chỉnh gù ở cơ sở có kinh nghiệm; và các trường hợp gãy cột sống.
Lời dặn riêng của bác sĩ cột sống: cột sống đã dính rất dễ gãy
Đây là điều tôi muốn mọi người bệnh viêm cột sống dính khớp và người nhà phải nhớ. Khi các đốt sống đã dính liền, cột sống mất đi tính đàn hồi, cứng như một thanh xương dài, lại thường kèm loãng xương. Theo StatPearls, người bệnh có nguy cơ gãy đốt sống do xương giòn cao ít nhất gấp đôi người bình thường.
Nguy hiểm ở chỗ: gãy có thể xảy ra sau một chấn thương rất nhẹ. Trong một tổng quan hệ thống năm 2025 về gãy cột sống cổ ở người bệnh này, khoảng 66% trường hợp là do chấn thương nhẹ, như ngã từ tư thế đứng; vị trí hay gặp nhất là đoạn cổ thấp. Loại gãy này thường mất vững, có thể gây tổn thương tủy sống, và dễ bị bỏ sót nếu chỉ chụp X-quang thường vì người bệnh vốn đã đau lưng cổ sẵn.
Bài tập và thói quen hằng ngày
Các bài dưới đây là gợi ý chung để giữ cột sống mềm dẻo và tư thế thẳng. Nên được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn và điều chỉnh cho mình, đặc biệt nếu cột sống đã cứng nhiều.
- Hít thở sâu mở lồng ngực: ngồi hoặc đứng thẳng, hít vào thật sâu bằng ngực, hai tay dang rộng ra sau, thở ra chậm. 10 lần, vài lượt mỗi ngày — giúp giữ độ giãn lồng ngực
- Tư thế mèo - bò: quỳ bốn điểm, từ từ cong lưng lên như con mèo rồi võng lưng xuống, nhịp nhàng theo hơi thở, 10 lần
- Nằm sấp: nằm sấp 10 đến 15 phút mỗi ngày nếu chịu được, sau đó chống khuỷu tay ngẩng nhẹ ngực lên — chống lại xu hướng gù ra trước
- Xoay thân khi ngồi: ngồi thẳng, hai tay khoanh trước ngực, xoay thân chậm sang hai bên trong biên độ không đau, mỗi bên 10 lần
- Kéo giãn cơ gập háng và cơ đùi sau, giữ mỗi động tác 20 đến 30 giây, không nhún giật
- Vận động sức bền đều đặn: đi bộ nhanh, bơi, đạp xe — bơi đặc biệt phù hợp vì vận động toàn thân, ít tải lên cột sống
- Tập vào BUỔI SÁNG sau khi tắm nước ấm thường dễ hơn vì lúc đó lưng đang cứng nhất
- Ngủ trên đệm tương đối cứng, gối mỏng, tránh gối cao làm cổ gập dần ra trước
- Không ngồi lì một chỗ quá lâu, cứ 30 đến 45 phút đứng dậy vận động
- Bỏ thuốc lá: một tổng quan hệ thống ghi nhận hút thuốc gắn với tổn thương cấu trúc cột sống tiến triển nhanh hơn trên phim, hút càng nhiều càng rõ
- Hạn chế các môn đối kháng, va chạm mạnh nếu cột sống đã cứng nhiều, vì nguy cơ gãy như đã nói
- Khám mắt ngay khi mắt đỏ đau chói sáng, đừng tự nhỏ thuốc
Kết luận
Nếu bạn còn trẻ, đau lưng đã kéo dài nhiều tháng, đau âm ỉ bắt đầu từ từ, đau về đêm, sáng dậy cứng lưng, nằm nghỉ không đỡ mà vận động lại dễ chịu hơn — xin đừng vội chấp nhận lời giải thích đơn giản là do đĩa đệm hay do ngồi sai tư thế. Rất có thể đó là đau lưng kiểu viêm, và viêm cột sống dính khớp là một trong những khả năng cần được kiểm tra.
Tin tốt là ngày nay bệnh này hoàn toàn có thể kiểm soát tốt: tập luyện đều đặn, dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi lâu dài giúp phần lớn người bệnh vẫn học tập, làm việc và sống bình thường. Điều quan trọng nhất là được gọi đúng tên bệnh sớm, chứ không phải mất nhiều năm đi vòng. Bài viết giúp bạn nhận ra dấu hiệu để hỏi đúng câu khi đi khám, không thay thế thăm khám trực tiếp. Xin hãy đi khám chuyên khoa Cơ xương khớp hoặc Cột sống để được đánh giá và tư vấn cụ thể.