Bị thoát vị đĩa đệm, rất nhiều người được mách treo xà đơn mỗi tối, mua ghế treo ngược về nhà, hoặc đi kéo giãn cột sống bằng máy, với lời giải thích nghe rất hợp lý: kéo giãn thì đĩa đệm có chỗ thụt vào. Bài viết giải thích vì sao lý thuyết đó không đơn giản như vậy, và bằng chứng thật nói gì: tổng quan Cochrane gồm 32 thử nghiệm với 2762 người bệnh kết luận kéo giãn gần như không tạo khác biệt về đau và chức năng ở người đau thắt lưng, kể cả có đau thần kinh tọa; hướng dẫn NICE của Anh khuyến cáo không dùng kéo giãn cho đau thắt lưng. Riêng treo ngược làm nhãn áp tăng hơn gấp đôi và huyết áp tăng. Ở cột sống cổ có đau lan xuống tay, kéo giãn có thể giúp phần nào khi là một phần của chương trình tập. Kèm những việc thực sự có ích và dấu hiệu cần đi khám ngay.
Một anh ngoài bốn mươi tuổi, chụp cộng hưởng từ thấy thoát vị đĩa đệm thắt lưng, kể với tôi rằng mấy tuần nay tối nào cũng ra sân treo xà đơn, cố treo càng lâu càng tốt, vì bạn bè bảo kéo giãn ra thì đĩa đệm sẽ thụt vào. Một bác khác thì mua hẳn chiếc ghế treo ngược về nhà. Có người lại đi kéo giãn cột sống bằng máy mỗi ngày suốt cả tháng. Câu hỏi chung của mọi người: làm như vậy có đúng không, có chữa được không?
Bốn điều xin bác nắm trước. Thứ nhất, tổng quan Cochrane gồm 32 thử nghiệm với 2762 người bệnh kết luận: KÉO GIÃN, dù bằng tay hay bằng máy, gần như KHÔNG tạo khác biệt về đau và khả năng vận động ở người đau thắt lưng, kể cả khi có đau thần kinh tọa. Thứ hai, hướng dẫn NICE của Anh khuyến cáo rõ: KHÔNG dùng kéo giãn để điều trị đau thắt lưng có hoặc không có đau thần kinh tọa. Thứ ba, TREO NGƯỢC làm nhãn áp tăng hơn gấp đôi và huyết áp tăng — không dành cho người tăng huyết áp, tăng nhãn áp, bệnh võng mạc. Thứ tư, điều thực sự có ích là vận động vừa sức, tập luyện có hướng dẫn và kiên nhẫn — vì nhiều khối thoát vị tự nhỏ lại theo thời gian.
Vì sao ý tưởng kéo giãn nghe rất hợp lý?
Đĩa đệm nằm giữa hai đốt sống, giống một chiếc gối đệm có vỏ xơ bên ngoài và nhân nhầy bên trong. Khi vỏ xơ bị rách, một phần nhân nhầy lòi ra phía sau, chèn vào rễ thần kinh, gây đau lan xuống mông và chân. Từ hình ảnh đó, người ta dễ nghĩ: nếu kéo hai đốt sống ra xa nhau thì khoảng giữa rộng hơn, áp lực trong đĩa giảm, phần nhân lòi ra sẽ bị hút ngược vào trong.
Nghe thì rất logic. Nhưng cơ thể không vận hành đơn giản như một chiếc lò xo. Có mấy vấn đề:
- Muốn kéo giãn thực sự các đốt sống thắt lưng cần một lực khá lớn, vì cơ lưng khỏe và co lại để bảo vệ khi bị kéo, nhất là khi đang đau
- Khoảng cách giữa các đốt sống chỉ tăng trong lúc đang kéo. Khi thả ra, đứng dậy, trọng lượng cơ thể và lực co cơ lại dồn lên đĩa đệm như cũ
- Phần nhân nhầy đã thoát ra ngoài qua chỗ rách của vỏ xơ không giống một quả bóng có thể bị hút ngược vào — nhất là khi đã xảy ra một thời gian
- Đau thần kinh tọa không chỉ do chèn ép cơ học, mà còn do phản ứng viêm quanh rễ thần kinh. Kéo giãn không giải quyết được phần viêm này
Nói cách khác, lý thuyết nghe hay chưa chắc đã đúng trên người bệnh thật. Cách duy nhất để biết là làm nghiên cứu so sánh. Và các nghiên cứu đó đã được làm.
Bằng chứng: kéo giãn cột sống thắt lưng
Tổng quan hệ thống của Cochrane cập nhật năm 2013 đã tập hợp 32 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, với tổng cộng 2762 người bệnh đau thắt lưng cấp, bán cấp và mạn tính, có hoặc không có đau thần kinh tọa. Cả kéo giãn bằng tay lẫn bằng máy đều được xem xét. Kết luận: so với kéo giả, giả dược hoặc không điều trị, kéo giãn có thể tạo ra rất ít hoặc không tạo khác biệt về mức độ đau, khả năng vận động, cảm nhận cải thiện chung hay khả năng quay lại làm việc. Khi cộng thêm kéo giãn vào vật lý trị liệu, kết quả cũng không tốt hơn vật lý trị liệu đơn thuần.
Riêng nhóm người có đau thần kinh tọa — tức là nhóm người bệnh thoát vị đĩa đệm có đau lan xuống chân mà bác đang quan tâm — các tác giả nhận định kéo giãn nhiều khả năng không có tác động lên mức độ đau, chức năng hay cải thiện chung. Tác dụng quan sát được trong các nghiên cứu nhỏ và không có ý nghĩa về mặt lâm sàng.
Tổng quan này cũng ghi nhận một điều cần lưu ý: trong 32 nghiên cứu, có 7 nghiên cứu báo cáo tác dụng không mong muốn, bao gồm đau tăng lên, dấu hiệu thần kinh nặng hơn và phải phẫu thuật sau đó.
Còn treo ngược thì sao?
Treo ngược bằng ghế hoặc khung chuyên dụng là một dạng kéo giãn dùng chính trọng lượng cơ thể. Tôi muốn trình bày cả mặt ủng hộ lẫn mặt đáng lo, để bác tự thấy bức tranh đầy đủ.
Mặt ủng hộ: một thử nghiệm thí điểm tại Newcastle, Anh, trên những người bệnh thoát vị đĩa đệm một tầng đã có tên trong danh sách chờ mổ. Có 24 người được chia ngẫu nhiên: 13 người tập vật lý trị liệu kèm treo ngược ngắt quãng, 11 người chỉ tập vật lý trị liệu. Sau đó, 10 trên 13 người nhóm treo ngược không cần mổ nữa, so với 2 trên 9 người được đánh giá ở nhóm còn lại. Nhóm tác giả sau đó theo dõi thêm 85 người treo ngược và báo cáo tỷ lệ phải mổ sau 2 năm thấp hơn nhóm so sánh.
Nhưng cũng cần đọc kỹ: đây là nghiên cứu rất nhỏ, chính tác giả gọi là thí điểm và kêu gọi làm nghiên cứu lớn hơn. Quan trọng hơn, trong thử nghiệm ngẫu nhiên đó, điểm đau, điểm chức năng, chất lượng cuộc sống và hình ảnh cộng hưởng từ giữa hai nhóm KHÔNG khác biệt có ý nghĩa. Phần theo dõi tiếp theo không phải thử nghiệm ngẫu nhiên. Và việc treo ngược được thực hiện trong khuôn khổ nghiên cứu, có chọn lọc người bệnh và theo dõi y tế — không phải tự làm ở nhà.
Mặt đáng lo nằm ở mắt và huyết áp. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí JAMA đo ở 16 người khỏe mạnh: khi treo ngược đầu xuống, nhãn áp tăng hơn gấp đôi, từ trung bình khoảng 14 lên khoảng 36 mmHg — nằm hẳn trong vùng của bệnh tăng nhãn áp. Người tham gia còn bị sung huyết hốc mắt, chảy nước mắt, xuất huyết dưới kết mạc, chấm xuất huyết ở mí mắt. Một nghiên cứu khác trên 26 người trẻ khỏe mạnh treo ngược bằng cổ chân ghi nhận nhãn áp tăng khoảng gấp đôi và huyết áp trung bình tăng từ khoảng 110/77 lên 130/90 mmHg, kéo dài suốt thời gian treo.
Treo xà đơn thì khác gì?
Treo xà đơn là treo thẳng người, hai tay bám xà, chân buông. Tôi chưa tìm thấy nghiên cứu chất lượng nào đánh giá riêng việc treo xà đơn như một cách điều trị thoát vị đĩa đệm. Vì vậy phần dưới đây là nhận định từ nguyên lý và kinh nghiệm lâm sàng, không phải kết luận của nghiên cứu.
- Treo xà đơn về bản chất cũng là kéo giãn bằng trọng lượng phần thân dưới. Nếu kéo giãn nói chung không mang lại lợi ích rõ ràng, khó kỳ vọng treo xà sẽ khác biệt
- Thời gian treo bị giới hạn bởi sức bám của tay. Người đang đau lưng thường gồng cứng cơ lưng khi treo, nên phần kéo giãn thực sự ở thắt lưng không nhiều
- Rủi ro nằm ở lúc lên và xuống: nhảy lên bám xà, hoặc buông tay rơi xuống đất, là những động tác có thể làm đau lưng nặng thêm. Người lớn tuổi, người yếu tay vai còn có nguy cơ tổn thương khớp vai và ngã
- Nhiều người cảm thấy dễ chịu ngay lúc treo. Cảm giác đó có thật, nhưng thường chỉ kéo dài trong thời gian ngắn và không có nghĩa là khối thoát vị đã thụt vào
Cột sống cổ: có chút khác biệt
Với thoát vị đĩa đệm cột sống cổ gây đau lan xuống vai và cánh tay, bức tranh bằng chứng có khác. Một phân tích tổng hợp mạng lưới công bố năm 2025, gồm 36 thử nghiệm ngẫu nhiên về các biện pháp phục hồi chức năng cho bệnh lý rễ thần kinh cổ, ghi nhận kéo giãn cột sống cổ là một trong những thành phần có liên quan tới giảm đau. Hiệu quả tốt nhất thấy ở các chương trình kết hợp nhiều thành phần: vận động khớp, kỹ thuật di động thần kinh, bài tập tăng sức cơ và kéo giãn.
Tuy vậy, một phân tích khác cùng năm lại cho thấy thêm kéo giãn vào liệu pháp bằng tay chưa làm kết quả tốt hơn rõ rệt, và các tác giả cho rằng cần thêm bằng chứng về vai trò của kéo giãn cổ. Nói tóm lại: ở cột sống cổ, kéo giãn có thể giúp phần nào, nhưng nên là một phần của chương trình tập do kỹ thuật viên hoặc bác sĩ phục hồi chức năng chỉ định và theo dõi — không phải tự treo cổ bằng dụng cụ mua trên mạng về làm ở nhà.
Vậy điều gì thực sự có ích?
Tin tốt là phần lớn người bệnh đau thần kinh tọa do thoát vị đĩa đệm cải thiện dần mà không cần mổ, và ở nhiều người, khối thoát vị tự nhỏ lại theo thời gian nhờ quá trình cơ thể tự dọn dẹp phần nhân nhầy thoát ra. Việc của người bệnh là giúp cơ thể đi qua giai đoạn đó một cách dễ chịu và an toàn nhất.
- DUY TRÌ VẬN ĐỘNG VỪA SỨC: nằm bất động kéo dài không giúp khỏi nhanh hơn. Đi bộ nhẹ nhàng, chia nhiều lần ngắn trong ngày, tăng dần theo mức chịu đựng
- TẬP LUYỆN CÓ HƯỚNG DẪN: hướng dẫn NICE khuyến cáo cân nhắc chương trình tập luyện, có thể là bài tập cơ sinh học, tập aerobic, tập kết hợp thân và tâm như yoga, hoặc kết hợp các loại
- LIỆU PHÁP BẰNG TAY như vận động khớp, xoa bóp: NICE chỉ khuyến cáo cân nhắc khi là một phần của gói điều trị có tập luyện, không dùng đơn độc
- THUỐC GIẢM ĐAU THEO ĐƠN: dùng đúng chỉ định của bác sĩ trong giai đoạn đau nhiều, để có thể vận động được. Không tự mua thuốc không rõ nguồn gốc
- TIÊM NGOÀI MÀNG CỨNG: có thể được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc trong một số trường hợp đau rễ thần kinh cấp, nặng
- PHẪU THUẬT: được đặt ra khi đã điều trị không mổ mà đau và chức năng không cải thiện, và hình ảnh chụp phù hợp với triệu chứng — hoặc ngay lập tức khi có dấu hiệu nguy hiểm ở dưới
Dấu hiệu phải đi khám ngay
Nếu vẫn muốn thử kéo giãn
Tôi hiểu có những người bệnh đã thử nhiều cách và vẫn muốn thử kéo giãn. Khi đó, xin bác nhớ mấy nguyên tắc sau để giảm rủi ro:
- Đi khám và có chẩn đoán rõ trước, đừng tự đoán mình bị thoát vị đĩa đệm
- Hỏi bác sĩ xem mình có thuộc nhóm không được treo ngược không, nhất là khi có huyết áp cao hay bệnh mắt
- Nếu kéo giãn tại cơ sở y tế, đó nên là một phần của chương trình có bài tập, không phải điều trị duy nhất
- Không làm trong cơn đau cấp dữ dội. Không làm một mình với dụng cụ treo ngược
- Nếu sau 2 đến 3 tuần không thấy khá hơn, hoặc thấy nặng hơn, thì dừng lại. Đừng kéo dài hàng tháng chỉ vì hy vọng
Người bệnh đau lưng, đau chân thường sốt ruột và sẵn sàng thử bất cứ điều gì người khác mách. Treo xà đơn, treo ngược, kéo giãn nghe rất hợp lý, nhưng khi được đem ra so sánh nghiêm túc trên hàng nghìn người bệnh, lợi ích ở cột sống thắt lưng gần như không có, còn treo ngược thì có những rủi ro thật với mắt và huyết áp. Điều giúp phần lớn người bệnh là thời gian, vận động vừa sức, bài tập đúng và được theo dõi bởi chuyên khoa. Khi có dấu hiệu nguy hiểm, đừng chần chừ — hãy đi khám chuyên khoa cột sống sớm.