Vặn nắp chai nước không ra, xoay chìa khoá thấy đau nhói, vắt khăn phải nhờ người khác, và cầm cái chảo bằng một tay thì buốt ở gốc ngón cái. Đây là bộ triệu chứng của thoái hoá khớp gốc ngón tay cái — khớp thang bàn — một bệnh rất phổ biến ở phụ nữ tuổi trung niên và sau mãn kinh, nhưng lại hay bị gọi nhầm thành hội chứng ống cổ tay hoặc viêm gân De Quervain. Bài viết chỉ cách phân biệt ba bệnh này chỉ bằng vị trí đau và kiểu đau; giải thích vì sao động tác véo và vặn lại đau nhất; và trả lời câu hỏi thực tế nhất là có nên mua nẹp ngón cái không, dựa trên một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tại 17 khoa bệnh viện trên 349 người bệnh cho thấy thêm nẹp vào một chương trình tự quản lý tốt thì KHÔNG đem lại lợi ích thêm. Kèm một tổng quan hệ thống cho thấy tiêm corticoid nội khớp không hiệu quả hơn tiêm nước muối, danh sách dụng cụ nhỏ thay đổi hẳn cuộc sống hằng ngày, và bài tập tại nhà.
Người bệnh thường là một phụ nữ ngoài năm mươi. Chị đưa bàn tay ra, dùng ngón trỏ của tay kia chỉ vào đúng một điểm ở gốc ngón cái, ngay chỗ hõm giữa cổ tay và ngón cái, rồi kể: bác sĩ ơi mấy tháng nay tôi vặn nắp chai nước không ra, xoay chìa khoá cửa thì đau nhói, vắt cái khăn phải nhờ con vắt hộ. Có người nói thêm một câu rất thật: cầm cái chảo một tay thì buốt, tôi phải bê bằng hai tay. Và gần như bao giờ cũng có thêm: tôi đi khám rồi, người ta bảo hội chứng ống cổ tay, uống thuốc mãi không đỡ.
Bốn điều xin bác nắm trước. Thứ nhất, đau đúng ở GỐC ngón cái, tăng khi VẶN và VÉO, đó là thoái hoá khớp gốc ngón tay cái — tên đầy đủ là khớp thang bàn — chứ không phải hội chứng ống cổ tay. Thứ hai, chỉ cần nhìn vị trí đau và kiểu đau là phân biệt được với hai bệnh hay bị lẫn. Thứ ba, và đây là phần nhiều người bất ngờ: một thử nghiệm trên 349 người bệnh cho thấy nếu đã có một chương trình TỰ QUẢN LÝ tốt thì thêm cái nẹp ngón cái KHÔNG đem lại lợi ích gì thêm. Thứ tư, tiêm corticoid vào khớp này, theo tổng quan y văn, không hiệu quả hơn tiêm nước muối.
Khớp gốc ngón cái là khớp nào?
Bác thử làm thế này: đưa ngón cái ra xa lòng bàn tay như đang ra dấu số một, rồi lấy ngón trỏ tay kia lần từ ngón cái xuôi về phía cổ tay. Chỗ hõm nhỏ ngay trước khi vào cổ tay, ở phía ngoài, chính là khớp giữa xương thang của cổ tay và xương bàn ngón cái. Y học gọi nó là khớp thang bàn.
Đây là khớp đặc biệt nhất của bàn tay. Nó có hình yên ngựa, cho phép ngón cái vừa gập duỗi, vừa dạng khép, vừa xoay — chính nhờ nó mà con người đối chiếu được ngón cái với các ngón còn lại để cầm nắm. Không có khớp này thì không cầm được đũa, không viết được, không vặn được nắp chai.
Cái giá của sự linh hoạt đó là khớp này phải chịu lực rất lớn. Khi ta VÉO một vật nhỏ giữa ngón cái và ngón trỏ, lực ép truyền lên khớp gốc ngón cái lớn hơn nhiều lần lực véo ở đầu ngón. Nghĩa là chỉ cần véo một lực vừa phải để xoay chìa khoá, khớp gốc ngón cái đã phải chịu một lực lớn hơn thế rất nhiều. Đó là lý do vì sao bệnh này biểu hiện đúng ở những động tác VẶN và VÉO, chứ không phải khi cầm nắm cả bàn tay.
Những dấu hiệu điển hình
- Đau khu trú ở GỐC ngón cái, chỗ hõm giữa cổ tay và ngón cái; ấn vào đúng chỗ đó thì đau rõ
- Đau khi VẶN: mở nắp chai, vặn nắp lọ, xoay chìa khoá, vắt khăn, mở nắp hộp
- Đau khi VÉO: nhặt đồ nhỏ, cài cúc áo, rút phích cắm, xâu kim
- Đau khi cầm vật nặng bằng một tay: xách túi, bê chảo, bế cháu
- Yếu đi rõ rệt khi véo — nhiều người mô tả là tay tự nhiên tuột đồ
- Về sau có thể thấy gốc ngón cái gồ lên, và ngón cái hơi khép vào lòng bàn tay
- KHÔNG tê bì đầu ngón, KHÔNG tê về đêm làm thức giấc — đây là điểm phân biệt quan trọng
Phân biệt với hai bệnh hay bị nhầm
Cả ba bệnh dưới đây đều ở vùng cổ tay và ngón cái, và tôi gặp rất nhiều người bị gọi nhầm tên rồi điều trị sai hướng hàng tháng trời. Chỉ cần nhìn vị trí đau và kiểu đau là tách được.
- THOÁI HOÁ KHỚP GỐC NGÓN CÁI: đau ở GỐC ngón cái, ngay chỗ hõm sát cổ tay. Đau khi vặn và véo. Không tê. Yếu khi véo
- VIÊM GÂN DE QUERVAIN: đau ở BỜ NGOÀI CỔ TAY, cao hơn một chút, ngay trên mỏm xương gồ phía ngón cái. Đau khi bế con, vặn khăn, di chuyển ngón cái. Cũng không tê. Bà con nào đã đọc bài De Quervain của tôi thì sẽ thấy vị trí đau khác hẳn — cao hơn và lệch về phía cổ tay
- HỘI CHỨNG ỐNG CỔ TAY: triệu chứng chính là TÊ BÌ, ở ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa và nửa ngón đeo nhẫn. Đặc trưng nhất là tê về ĐÊM làm thức giấc, phải vẩy tay cho đỡ. Đau ở gốc ngón cái không phải là biểu hiện chính
Ai hay bị?
- Phụ nữ tuổi trung niên và sau mãn kinh là nhóm gặp nhiều nhất
- Người làm việc tay lặp đi lặp lại có động tác véo và vặn: thợ may, thợ làm tóc, nhân viên pha chế, người bán hàng, nội trợ nhiều năm
- Người từng chấn thương hoặc gãy xương vùng gốc ngón cái
- Người có dây chằng lỏng lẻo bẩm sinh ở khớp này
- Người đã có thoái hoá ở các khớp ngón tay khác
Có cần chụp phim không?
Chẩn đoán chủ yếu dựa vào hỏi bệnh và khám. X-quang bàn tay có thể cho thấy hẹp khe khớp, gai xương, bán trật khớp — và nó hữu ích khi cần đánh giá mức độ hoặc khi tính chuyện phẫu thuật.
Chuyện cái nẹp ngón cái — điều làm nhiều người bất ngờ
Đây là câu hỏi thực tế nhất mà người bệnh hỏi tôi: bác sĩ ơi tôi có nên mua cái nẹp ngón cái không, thấy trên mạng bán nhiều lắm. Câu trả lời trung thực thì có nhiều tầng, xin bác đọc kỹ phần này.
Năm 2021, tạp chí Rheumatology công bố một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm thực hiện tại 17 khoa bệnh viện thuộc hệ thống y tế công của Anh, trên 349 người bệnh thoái hoá khớp gốc ngón cái có đau và hạn chế chức năng từ mức vừa trở lên. Họ được chia ngẫu nhiên làm ba nhóm: nhóm một chỉ theo chương trình TỰ QUẢN LÝ có kỹ thuật viên hỗ trợ; nhóm hai theo chương trình đó CỘNG một nẹp ngón cái thật; nhóm ba theo chương trình đó cộng một nẹp GIẢ. Mỗi người được 90 phút trị liệu trong 8 tuần. Kết quả: cả ba nhóm đều cải thiện, và KHÔNG có khác biệt giữa các nhóm. Kết luận của các tác giả rất thẳng: thêm nẹp vào một chương trình tự quản lý có chất lượng do kỹ thuật viên hướng dẫn thì không đem lại lợi ích thêm.
Nhưng xin đừng vội kết luận rằng nẹp là vô ích. Một tổng quan hệ thống lớn đăng trên tạp chí Arthritis Care and Research, tổng hợp 17 bài tổng quan hệ thống, 34 thử nghiệm ngẫu nhiên và 6 thử nghiệm không ngẫu nhiên, cho thấy nẹp nhựa nhiệt LÀM RIÊNG theo bàn tay từng người thì tốt hơn là không can thiệp gì. Và một thử nghiệm khác về nẹp mềm bán sẵn cho thấy nó giảm đau rõ NGAY TRONG LÚC ĐEO, dù sau hai tháng thì không cải thiện được đau hay sức cầm nắm khi tháo ra.
Gộp lại thì bức tranh khá rõ: nẹp giúp giảm đau trong lúc đeo và tốt hơn là không làm gì cả — nhưng nó KHÔNG thay thế được phần quan trọng nhất, tức là học cách dùng tay khác đi và tập luyện. Nếu bác chỉ mua một cái nẹp về đeo rồi vẫn vặn nắp chai như cũ, thì phần lợi ích sẽ rất hạn chế. Nẹp là thứ đi kèm, không phải thứ chữa bệnh.
Còn tiêm vào khớp thì sao?
Cũng trong tổng quan hệ thống nói trên, các tác giả kết luận rằng tiêm corticoid vào khớp — dù được xác nhận đúng vị trí bằng chẩn đoán hình ảnh — KHÔNG hiệu quả hơn tiêm nước muối sinh lý. Đây là điều đáng để bà con biết trước khi bỏ tiền và chấp nhận nguy cơ của một mũi tiêm vào khớp nhỏ như khớp này.
Tổng quan đó cũng ghi nhận nhóm biện pháp phục hồi chức năng — nẹp, bài tập tay, và kỹ thuật di động khớp cùng di động thần kinh do kỹ thuật viên thực hiện — là nhóm có hiệu quả. Các tác giả có nói thêm rằng cần thận trọng khi diễn giải, vì nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực này còn hạn chế về phương pháp.
Việc quan trọng nhất: đổi cách dùng tay
Đây chính là phần cốt lõi của cái gọi là chương trình tự quản lý trong thử nghiệm ở trên. Nó không tốn tiền, và với nhiều người bệnh của tôi thì đây là thứ tạo ra khác biệt lớn nhất.
- MUA DỤNG CỤ MỞ NẮP CHAI, NẮP LỌ — loại chụp cao su hoặc loại có tay cầm đòn bẩy. Rẻ, bán đầy ở siêu thị, và bỏ được động tác gây đau nhiều nhất trong ngày
- ĐỔI CHÌA KHOÁ sang loại có phần cầm to bản, hoặc lắp thêm miếng bọc nhựa vào đầu chìa — xoay bằng cả bàn tay thay vì véo hai ngón
- THAY CÁC VẬT DỤNG CÓ CÁN NHỎ bằng loại CÁN TO: dao, bút, bàn chải, xoong nồi. Cán càng to thì lực véo cần dùng càng nhỏ
- XÁCH ĐỒ bằng cả bàn tay hoặc bằng cẳng tay, đừng móc bằng ngón cái. Túi nặng thì chia làm hai túi nhỏ
- VẮT KHĂN bằng cách vắt ép giữa hai lòng bàn tay thay vì xoắn bằng hai ngón cái
- MỞ CỬA, BẬT VÒI NƯỚC bằng cả bàn tay hoặc bằng cạnh bàn tay
- CHIA NHỎ CÔNG VIỆC TAY: làm 15 đến 20 phút rồi nghỉ, thay vì làm liền một mạch hai tiếng
Bài tập tại nhà
Tập nhẹ nhàng, mỗi ngày một đến hai đợt, mỗi động tác 10 lần. Chỉ tập trong giới hạn KHÔNG đau chói.
- DẠNG NGÓN CÁI: đặt bàn tay úp trên mặt bàn, từ từ đưa ngón cái ra xa các ngón khác hết mức thoải mái, giữ 5 giây rồi thu về
- CHẠM ĐẦU NGÓN: lần lượt chạm đầu ngón cái vào đầu từng ngón còn lại, tạo hình chữ O tròn đẹp, giữ mỗi lần 3 giây
- TRƯỢT NGÓN CÁI: đưa đầu ngón cái trượt dọc theo mặt trong ngón trỏ, từ gốc lên đầu ngón rồi trở lại
- GỒNG GIỮ CHỐNG LỰC NHẸ: đặt ngón cái tì vào ngón trỏ của tay kia, ép nhẹ giữ 5 giây rồi thả — ép RẤT nhẹ thôi, đây là bài giữ sức cơ chứ không phải bài tăng lực
- NẮM BÓNG MỀM NHẸ: bóp một quả bóng mềm hoặc miếng bọt biển bằng CẢ bàn tay, không véo bằng hai ngón
Điều tôi muốn bà con mang về từ bài này rất giản dị. Cái khớp nhỏ ở gốc ngón cái là thứ khiến bàn tay con người khác bàn chân — nó cho ta cầm được, vặn được, viết được. Khi nó thoái hoá, thứ giúp nhiều nhất không phải là mũi tiêm, cũng không phải cái nẹp mua trên mạng, mà là hai việc đơn giản hơn: mua một cái dụng cụ mở nắp chai vài chục nghìn, và tập vài động tác mỗi ngày. Nghe không hấp dẫn bằng, nhưng đó là thứ có bằng chứng đứng sau.