Với tay lên phơi quần áo thì đau nhói, gãi lưng hay cài áo ngực phía sau thì không đưa tay tới, và đêm nằm nghiêng đè lên bên vai đau là thức giấc. Đó là bộ ba triệu chứng rất đặc trưng của bệnh lý chóp xoay — nhóm gân giữ khớp vai. Rất nhiều người bệnh đến khám với câu hỏi đầu tiên là xin tiêm một mũi vào vai cho nhanh khỏi. Bài viết trả lời câu hỏi đó bằng dữ liệu: một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm trên 708 người bệnh tại 20 bệnh viện, đăng trên tạp chí The Lancet năm 2021, cho thấy tiêm corticoid dưới mỏm cùng vai KHÔNG đem lại lợi ích dài hạn; một tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy tiêm huyết tương giàu tiểu cầu không cho kết quả tốt hơn tập luyện; và một thử nghiệm mù đôi cho thấy tập tải nặng không hơn tập tải nhẹ. Kèm cách tự phân biệt với đông cứng khớp vai ngay tại nhà, bài tập theo giai đoạn, và danh sách dấu hiệu bắt buộc phải đi khám ngay.
Người bệnh bước vào, một tay đỡ lấy khuỷu tay bên kia. Khi tôi bảo giơ tay lên cao, họ nhấc được tới ngang vai thì khựng lại, nhăn mặt, rồi hạ xuống. Câu chuyện gần như bao giờ cũng có ba chi tiết giống nhau: với tay lên phơi quần áo hoặc lấy đồ trên nóc tủ thì đau nhói; đưa tay ra sau lưng để gãi lưng, cài áo hay lấy ví ở túi quần sau thì không tới; và đêm ngủ trở mình đè lên bên vai đau là tỉnh giấc. Rồi câu hỏi đầu tiên họ đặt ra thường là: bác sĩ tiêm cho tôi một mũi vào vai được không, tôi nghe nói tiêm là đỡ ngay.
Bốn điều xin bác nắm trước. Thứ nhất, bộ ba triệu chứng trên là của BỆNH LÝ CHÓP XOAY — nhóm gân giữ khớp vai — chứ không phải thoái hóa khớp vai. Thứ hai, có một cách rất đơn giản để phân biệt với đông cứng khớp vai, mà bác tự làm được ở nhà. Thứ ba, và đây là phần quan trọng nhất: một thử nghiệm lâm sàng lớn trên 708 người bệnh đăng trên tạp chí The Lancet cho thấy tiêm corticoid vào vai KHÔNG đem lại lợi ích dài hạn. Thứ tư, tiêm huyết tương giàu tiểu cầu cũng không cho kết quả tốt hơn tập luyện; và tập thì không cần tập nặng — tập nhẹ đều đặn cho kết quả tương đương.
Chóp xoay là gì?
Khớp vai là khớp linh hoạt nhất cơ thể — nó xoay được gần như mọi hướng. Cái giá của sự linh hoạt đó là ổ khớp rất nông: chỏm xương cánh tay to như quả bóng nhỏ, còn ổ chứa nó thì nông như cái đĩa. Muốn quả bóng không bật ra khỏi đĩa, phải có thứ giữ.
Thứ giữ đó chính là chóp xoay: bốn cơ nhỏ xuất phát từ xương bả vai, gân của chúng ôm quanh chỏm xương cánh tay như một cái chụp. Nhiệm vụ của chúng không phải là nhấc cánh tay lên — việc đó chủ yếu do cơ delta ở ngoài vai làm. Nhiệm vụ của chóp xoay là GIỮ chỏm xương cánh tay ép chặt vào ổ khớp trong lúc cơ delta kéo tay lên.
Hiểu điều này thì hiểu được toàn bộ triệu chứng. Khi gân chóp xoay bị thoái hoá hoặc rách, nó không giữ được chỏm xương cánh tay xuống nữa. Mỗi lần bác nhấc tay lên, chỏm xương trượt lên cao hơn bình thường và chèn ép phần gân đã tổn thương vào mỏm xương phía trên. Đó là lý do vì sao đau nhất ở khoảng giữa chừng khi giơ tay lên — chứ không phải lúc tay còn thấp, cũng không phải lúc tay đã lên hẳn trên đầu.
Vì sao đêm nằm lại đau hơn ban ngày?
Đây là điều làm người bệnh khổ sở nhất, và cũng là lý do họ đi khám. Ban ngày còn xoay xở tránh được, chứ đêm mất ngủ liên tục thì kiệt sức.
Có mấy lý do cộng lại. Khi nằm nghiêng đè lên bên vai đau, toàn bộ trọng lượng phần trên cơ thể ép vào đúng vùng gân đang tổn thương. Khi nằm ngửa, cánh tay đổ ra sau và vai bị kéo giãn ở tư thế bất lợi. Thêm nữa, ban ngày sự chú ý của ta bị phân tán bởi trăm việc, còn ban đêm thì không còn gì che lấp cảm giác đau nữa. Đau vai về đêm là dấu hiệu rất điển hình của nhóm bệnh này.
Những dấu hiệu điển hình
- Đau ở mặt NGOÀI vai, có khi lan xuống mặt ngoài cánh tay tới gần khuỷu — nhưng thường KHÔNG xuống quá khuỷu và không tê bì theo dải
- Đau nhất ở khoảng giữa chừng khi giơ tay lên ngang tầm vai, qua đoạn đó thì lại đỡ
- Không đưa được tay ra sau lưng để gãi lưng, cài áo, hay lấy đồ ở túi quần sau
- Với tay lên cao lấy đồ trên nóc tủ, phơi quần áo, chải tóc thì đau
- Đêm nằm nghiêng đè lên bên đau thì thức giấc; nhiều người phải kê gối ôm hoặc nằm ngửa mới ngủ được
- Yếu khi nhấc tay hoặc khi xoay tay ra ngoài — có người mô tả là tay bỗng hụt đi khi đang nhấc vật gì
- Có thể nghe tiếng lục cục khi xoay vai
Phân biệt với đông cứng khớp vai — bác tự làm được ở nhà
Hai bệnh này rất hay bị lẫn, mà hướng điều trị lại khác nhau. Có một cách phân biệt đơn giản đến bất ngờ.
Bác nhờ người nhà làm hộ: bác thả lỏng hoàn toàn cánh tay bên đau, để người nhà cầm cổ tay bác NÂNG TAY LÊN GIÚP, còn bác thì không dùng sức chút nào. Nếu tay được nâng lên gần hết tầm mà chỉ hơi khó chịu, thì khớp vai vẫn còn mềm — vấn đề nằm ở GÂN, tức là hướng bệnh lý chóp xoay. Còn nếu người nhà nâng thế nào tay cũng chỉ lên tới một mức rồi vướng cứng lại như có vật chặn, thì đó là hướng ĐÔNG CỨNG KHỚP VAI, vì bao khớp đã co rút. Nói ngắn gọn: chóp xoay thì tự giơ khó nhưng người khác nâng hộ vẫn lên được; đông cứng thì ai nâng cũng không lên.
Bà con nào đã đọc bài về đông cứng khớp vai của tôi thì có thể đối chiếu thêm. Cũng cần nói rõ là hai bệnh này có thể cùng tồn tại trên một người, nên phép thử tại nhà chỉ để định hướng, việc phân định vẫn cần bác sĩ khám.
Sự thật về mũi tiêm vào vai
Đây là phần tôi muốn viết kỹ nhất, vì nó là câu hỏi tôi nghe nhiều nhất ở phòng khám, và vì câu trả lời trung thực lại ngược với điều nhiều người mong đợi.
Năm 2021, tạp chí The Lancet công bố kết quả thử nghiệm GRASP — một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đa trung tâm, thực hiện tại 20 bệnh viện thuộc hệ thống y tế công của Anh trên 708 người bệnh có rối loạn chóp xoay. Người bệnh được chia ngẫu nhiên thành bốn nhóm theo hai yếu tố: có hoặc không có chương trình tập tiến triển, và có hoặc không tiêm corticoid dưới mỏm cùng vai. Theo dõi trong 12 tháng, kết quả là: KHÔNG có bằng chứng về sự khác biệt giữa nhóm được tiêm và nhóm không tiêm. Các tác giả kết luận thẳng rằng tiêm corticoid dưới mỏm cùng vai KHÔNG mang lại lợi ích dài hạn ở người bệnh có rối loạn chóp xoay.
Điều này không có nghĩa là mũi tiêm hoàn toàn vô ích. Nó có thể giúp giảm đau trong ngắn hạn, và ở người đau nhiều đến mức không ngủ được, không tập được thì một mũi tiêm có thể mở đường để bắt đầu tập. Nhưng nó không phải là thứ chữa khỏi bệnh, và tiêm đi tiêm lại nhiều lần vào cùng một gân thì không phải chiến lược tốt, vì corticoid dùng lặp lại có thể làm gân yếu thêm.
Còn về tiêm huyết tương giàu tiểu cầu — thứ đang được quảng cáo khá nhiều — một tổng quan hệ thống trên tạp chí Arthroscopy đã tổng hợp năm thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 108 người dùng huyết tương giàu tiểu cầu và 106 người thuộc nhóm chứng. Kết luận: bằng chứng hiện có gợi ý rằng trong ngắn hạn, tiêm huyết tương giàu tiểu cầu có thể KHÔNG đem lại lợi ích. Khi so trực tiếp với liệu pháp tập luyện, nó không cho kết quả tốt hơn về chức năng, về điểm đau hay về biên độ vận động. Đáng chú ý là có hai nghiên cứu cho thấy tiêm huyết tương giàu tiểu cầu ĐƠN THUẦN còn cho kết quả KÉM HƠN nhóm được tập luyện chính quy.
Vậy điều gì thực sự có tác dụng?
Câu trả lời là tập luyện — nhưng có một chi tiết trong thử nghiệm GRASP mà tôi nghĩ rất đáng để bà con biết, vì nó thay đổi cách ta nhìn nhận vấn đề.
Trong thử nghiệm đó, nhóm được tập theo chương trình tiến triển có kỹ thuật viên hướng dẫn tới sáu buổi được so với nhóm chỉ được MỘT BUỔI tư vấn thực hành tốt nhất của kỹ thuật viên vật lý trị liệu — tức là một buổi hướng dẫn tử tế rồi về nhà tự tập. Kết quả sau 12 tháng: hai nhóm không khác nhau. Thông điệp không phải là tập vô ích, mà là phần quyết định nằm ở chỗ NGƯỜI BỆNH ĐƯỢC HƯỚNG DẪN ĐÚNG rồi tự tập đều đặn ở nhà, chứ không nhất thiết phải đi hàng chục buổi trị liệu tốn kém.
Và tập cũng không cần tập nặng. Một thử nghiệm mù đôi trên 100 người bệnh bệnh lý chóp xoay so sánh 12 tuần tập tải NẶNG tiến triển với 12 tuần tập tải NHẸ theo cách truyền thống. Kết quả về chức năng, về đau, về biên độ vận động và về sức cơ đều không khác biệt có ý nghĩa. Nghĩa là bác không cần tạ nặng, không cần phòng gym — cái cần là làm đúng động tác và làm đều.
Tập gì — theo ba giai đoạn
Nguyên tắc: mỗi ngày một đến hai đợt, mỗi bài 10 đến 15 lần, tăng dần khi thấy nhẹ. Chỉ tập trong biên độ KHÔNG đau chói; căng tức nhẹ là được.
- GIAI ĐOẠN 1 — khi còn đau nhiều: con lắc, tức là cúi người ra trước chống tay lành lên bàn, thả lỏng tay đau cho buông thõng rồi đung đưa nhẹ theo vòng tròn và tới lui, mỗi hướng 20 lần. Bài này không dùng sức cơ vai nên rất an toàn
- GIAI ĐOẠN 1 — ép đẳng trường: đứng cạnh tường, khuỷu gập 90 độ ép sát người, dùng mu bàn tay đẩy nhẹ vào tường ra ngoài, giữ 20 đến 30 giây rồi thả. Làm 5 lần. Đây là bài tập chóp xoay an toàn nhất trong giai đoạn đau
- GIAI ĐOẠN 2 — xoay ngoài có dây thun: buộc dây thun vào tay nắm cửa, đứng nghiêng, khuỷu gập 90 độ và kẹp một chiếc khăn cuộn vào nách, kéo cẳng tay xoay ra ngoài rồi thả về chậm. Đây là bài quan trọng nhất cho chóp xoay
- GIAI ĐOẠN 2 — xoay trong có dây thun: cùng tư thế, kéo cẳng tay xoay vào bụng
- GIAI ĐOẠN 2 — ép xương bả vai: ngồi thẳng, ép hai xương bả vai vào nhau như kẹp một tờ giấy ở giữa lưng, giữ 5 giây. Nhóm cơ giữ xương bả vai làm nền cho toàn bộ vai
- GIAI ĐOẠN 3 — khi đã bớt đau: nâng tay lên trước tới ngang vai với chai nước nhỏ; đẩy tường; và tăng dần lên các động tác giơ tay quá đầu
Điều chỉnh trong sinh hoạt
- Khi ngủ: nằm nghiêng về bên LÀNH, ôm một chiếc gối để đỡ tay bên đau ở tư thế ngang, đừng để tay đổ về phía trước. Nếu nằm ngửa thì kê một gối mỏng dưới khuỷu tay bên đau
- Hạn chế các động tác đưa tay quá đầu lặp đi lặp lại trong giai đoạn đau: phơi quần áo trên dây cao, lau trần, sơn tường, với đồ trên nóc tủ
- Hạ thấp dây phơi quần áo, để đồ hay dùng xuống ngăn tủ thấp — thay đổi nhỏ này giúp giảm đau rất nhanh
- Không xách nặng bằng bên tay đau, và tránh giật kéo đột ngột
- Không nhờ người bẻ, giật hay kéo mạnh khớp vai
Tôi hiểu vì sao người bệnh muốn một mũi tiêm. Vai đau cả ngày, đêm mất ngủ, mà bài tập thì nghe chậm chạp và chẳng hứa hẹn gì ngay lập tức. Nhưng con số từ 708 người bệnh trong thử nghiệm ở Anh đã nói khá rõ: sau một năm, người được tiêm và người không được tiêm kết thúc ở cùng một chỗ. Thứ tạo ra khác biệt không nằm trong ống tiêm, mà nằm ở việc bác được hướng dẫn đúng vài động tác, rồi kiên trì làm chúng mỗi ngày trong vài tháng. Ít hấp dẫn hơn nhiều, nhưng đó là thứ có bằng chứng đứng sau.