Bước hụt một bậc thềm, cổ chân lật vào trong, mắt cá ngoài sưng tím lên. Về đến nhà là cả nhà xúm vào: người bảo xoa dầu nóng cho tan máu bầm, người bảo bóp rượu gừng, người bảo đắp lá. Sáng hôm sau cổ chân sưng to gấp đôi hôm trước. Bài viết giải thích vì sao trong 48 đến 72 giờ đầu, nhiệt nóng và xoa bóp mạnh lại làm nặng thêm đúng cái tổn thương đang cần cầm máu; giới thiệu bộ tiêu chí Ottawa giúp biết khi nào bắt buộc phải chụp X-quang, với độ nhạy khoảng 98 phần trăm và giá trị dự đoán âm tính khoảng 99 phần trăm; và nói rõ vì sao hướng điều trị hiện nay là ĐIỀU TRỊ CHỨC NĂNG bằng băng dán hoặc nẹp kèm vận động sớm có bảo vệ, chứ không phải bó bột bất động kéo dài. Kèm bài tập theo bốn giai đoạn, lý do bong gân cổ chân rất hay tái phát, và năm nhóm câu hỏi cần trả lời được trước khi chơi thể thao trở lại.
Cảnh này chắc bà con nào cũng từng chứng kiến. Bước hụt một bậc thềm, hoặc xuống cầu thang lỡ chân, hoặc đá bóng giẫm vào chân người khác — cổ chân lật vào trong một cái. Đau điếng, ngồi thụp xuống. Một lúc sau mắt cá ngoài sưng lên và bắt đầu tím. Về đến nhà thì cả nhà xúm vào, mỗi người một ý: người bảo xoa dầu nóng cho tan máu bầm, người bảo lấy rượu gừng bóp cho mạnh vào, người bảo đắp lá thuốc. Làm xong thấy ấm ấm dễ chịu, đi ngủ. Sáng hôm sau cổ chân sưng to gấp đôi hôm trước, đau hơn, và bước đi càng khó.
Bốn điều xin bác nắm trước. Thứ nhất, trong 48 đến 72 giờ đầu KHÔNG xoa dầu nóng, KHÔNG bóp rượu thuốc, KHÔNG đắp lá nóng và KHÔNG xoa bóp mạnh — vì lúc đó bên trong đang chảy máu chứ chưa phải lúc làm tan máu bầm. Thứ hai, có một bộ tiêu chí đơn giản giúp biết trường hợp nào bắt buộc phải chụp X-quang để loại trừ gãy xương. Thứ ba, hướng điều trị hiện nay là ĐIỀU TRỊ CHỨC NĂNG — băng dán hoặc nẹp kèm vận động sớm có bảo vệ — chứ không phải bó bột nằm im. Thứ tư, bong gân cổ chân có tỷ lệ TÁI PHÁT rất cao, và chìa khoá để không tái phát nằm ở bài tập thăng bằng, thứ mà hầu như không ai được dặn.
Bên trong cổ chân đã xảy ra chuyện gì?
Phía ngoài cổ chân có một nhóm dây chằng nối xương mác với xương sên và xương gót, giữ cho bàn chân không lật vào trong quá mức. Khi bác bước hụt, bàn chân lật vào trong đột ngột, nhóm dây chằng bên ngoài này bị kéo căng vượt quá giới hạn của nó. Nhẹ thì các sợi bị kéo giãn, nặng hơn thì rách một phần, nặng nữa thì đứt hoàn toàn.
Dây chằng không phải là một sợi dây khô. Trong và quanh nó có mạng lưới mạch máu nhỏ. Khi sợi dây chằng bị rách, các mạch máu nhỏ ấy rách theo và bắt đầu chảy máu vào mô xung quanh. Đó chính là lý do cổ chân sưng lên nhanh trong vài giờ đầu, và vài ngày sau thì màu tím lan xuống mu bàn chân, có khi lan cả xuống gót.
Xin bác nhớ kỹ điểm này, vì cả bài xoay quanh nó: những giờ đầu tiên sau khi lật cổ chân là giai đoạn ĐANG CHẢY MÁU, không phải giai đoạn máu bầm đã đọng lại. Cơ thể lúc đó đang cố cầm máu. Mọi việc ta làm trong giai đoạn này phải theo hướng GIÚP cầm máu, chứ không phải ngược lại.
Vì sao dầu nóng và rượu thuốc lại làm sưng to hơn?
Đến đây thì câu trả lời đã gần như hiện ra rồi. Nhiệt nóng làm mạch máu giãn ra. Mạch giãn thì máu chảy vào mô nhiều hơn. Cái cảm giác ấm nóng dễ chịu ngay lúc bôi là có thật, nhưng cùng lúc đó lượng máu tụ trong cổ chân đang tăng lên.
Xoa bóp mạnh còn tai hại hơn. Những mạch máu nhỏ đang bắt đầu hình thành cục máu đông để tự bịt lại, khi bị day bóp mạnh thì bị bong ra và chảy tiếp; các sợi dây chằng vốn đã rách lại bị kéo giật thêm. Kết quả rất điển hình: hôm sau cổ chân sưng to hơn, tím lan rộng hơn, đau hơn và lâu đi lại bình thường hơn. Người bệnh thì tưởng là do bong gân nặng, chứ ít ai ngờ một phần là do cách xử trí tối hôm trước.
Nói vậy không có nghĩa là nhiệt và xoa bóp vô ích. Chúng có chỗ đứng, nhưng ở GIAI ĐOẠN SAU — khi cổ chân đã hết sưng nóng, thường là sau khoảng 72 giờ trở đi, lúc mục tiêu chuyển từ cầm máu sang làm mềm mô và lấy lại biên độ vận động. Vấn đề không phải là dầu nóng xấu, mà là dùng sai thời điểm.
Khi nào bắt buộc phải đi chụp X-quang?
Đây là câu hỏi thực tế nhất: lật cổ chân xong, có phải cứ đi chụp phim không? Câu trả lời là không phải trường hợp nào cũng cần, và y học có một bộ tiêu chí rất gọn để sàng lọc, gọi là bộ tiêu chí Ottawa cho cổ chân.
Bộ tiêu chí này được đánh giá trong nhiều nghiên cứu. Trong một nghiên cứu thực hiện tại khoa cấp cứu một bệnh viện tuyến huyện, độ nhạy của bộ tiêu chí trong phát hiện gãy xương là khoảng 98 phần trăm và giá trị dự đoán âm tính khoảng 99 phần trăm. Nói cách khác, nếu áp dụng đúng mà bộ tiêu chí này ÂM TÍNH thì khả năng bỏ sót một trường hợp gãy xương có ý nghĩa là rất thấp. Nghiên cứu đó cũng cho thấy nếu áp dụng thường quy thì có thể giảm được khoảng 38 phần trăm số phim X-quang phải chụp — tức là bớt tiền, bớt tia xạ và bớt thời gian chờ đợi cho người bệnh.
Về đại thể, bộ tiêu chí này hướng tới việc chụp phim khi có đau ở vùng mắt cá hoặc vùng giữa bàn chân KÈM THEO một trong các dấu hiệu sau:
- Ấn đau đúng trên bờ sau hoặc đỉnh của mắt cá NGOÀI
- Ấn đau đúng trên bờ sau hoặc đỉnh của mắt cá TRONG
- Ấn đau đúng ở nền xương bàn chân thứ năm — chỗ xương gồ lên ở bờ ngoài giữa bàn chân
- Ấn đau đúng ở xương thuyền — vùng gồ ở bờ trong giữa bàn chân
- KHÔNG thể tự đi được bốn bước liên tiếp, cả ngay sau lúc bị thương lẫn lúc được khám
72 giờ đầu: làm gì cho đúng
- BẢO VỆ: hạn chế những động tác gây đau, đi lại vừa sức. Nếu đau nhiều đến mức khập khiễng rõ thì dùng nạng vài ngày đầu, nhưng không nằm im hoàn toàn
- CHƯỜM LẠNH 15 đến 20 phút mỗi lần, cách nhau 2 đến 3 giờ trong 1 đến 2 ngày đầu. Luôn bọc đá trong khăn, KHÔNG áp đá trực tiếp lên da vì có thể gây bỏng lạnh
- BĂNG ÉP nhẹ bằng băng thun từ bàn chân lên trên cổ chân — ép vừa đủ, nếu thấy tê hoặc ngón chân tím thì phải nới ra ngay
- KÊ CAO CHÂN lên gối khi nằm, cao hơn mức tim, càng nhiều thời gian trong ngày càng tốt
- VẬN ĐỘNG NHẸ SỚM trong giới hạn không đau: gập duỗi cổ chân, dùng ngón cái vẽ các chữ cái trong không khí. Bắt đầu ngay từ ngày đầu tiên, vài lần mỗi ngày
- THUỐC GIẢM ĐAU nếu cần thì dùng ngắn ngày theo chỉ định của bác sĩ, nhất là với người có bệnh dạ dày, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc chống đông
Sau đó: vì sao không nên bó bột nằm im
Nhiều người nghĩ bong gân thì cứ bó bột cho chắc, nằm nghỉ vài tuần là xong. Đây là quan niệm đã thay đổi trong y học từ khá lâu.
Theo hướng dẫn lâm sàng dựa trên bằng chứng về chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa bong gân cổ chân đăng trên British Journal of Sports Medicine, hướng xử trí cho tổn thương dây chằng bên ngoài cổ chân là ĐIỀU TRỊ CHỨC NĂNG — tức là dùng băng dán hoặc nẹp để bảo vệ, kết hợp với chương trình tập phục hồi và vận động sớm — thay vì bất động kéo dài. Bất động lâu làm khớp cứng lại, cơ quanh cổ chân yếu đi, và người bệnh mất nhiều thời gian hơn để trở lại sinh hoạt bình thường.
Bó bột vẫn có chỉ định của nó — chẳng hạn khi có gãy xương kèm theo, hoặc trong một số trường hợp tổn thương nặng theo đánh giá của bác sĩ. Nhưng với đại đa số bong gân thông thường thì bảo vệ bằng nẹp rồi tập sớm là hướng đúng.
Bài tập theo bốn giai đoạn
Nguyên tắc xuyên suốt: tiến từng bậc, mỗi bậc chỉ lên khi bậc trước đã làm được mà không đau. Đừng nhảy cóc, và cũng đừng dừng lại quá sớm ở giai đoạn một.
- GIAI ĐOẠN 1 — ngay từ ngày đầu: gập duỗi cổ chân nhẹ nhàng; vẽ các chữ cái trong không khí bằng ngón chân cái; gồng nhẹ cơ cẳng chân mà không cử động khớp. Mỗi ngày vài đợt, mỗi đợt 10 đến 15 lần
- GIAI ĐOẠN 2 — khi bớt sưng, thường sau vài ngày: dùng dây thun tập kháng lực theo bốn hướng của cổ chân (lên, xuống, vào trong, ra ngoài), mỗi hướng 10 đến 15 lần; nhón gót hai chân rồi tiến tới nhón gót một chân
- GIAI ĐOẠN 3 — QUAN TRỌNG NHẤT để không tái phát: đứng thăng bằng trên MỘT CHÂN bên đau, ban đầu có vịn tay, giữ 30 giây, làm 3 đến 5 lần. Khi vững thì bỏ tay vịn, rồi tiến tới nhắm mắt, rồi đứng trên mặt đệm mềm hoặc gối
- GIAI ĐOẠN 4 — trước khi trở lại thể thao: bước ngang, bật nhảy nhẹ tại chỗ, nhảy đổi chân, chạy nhẹ rồi chạy đổi hướng. Chỉ làm khi đã đi lại và lên xuống cầu thang hoàn toàn không đau
Vì sao bong gân cổ chân rất hay tái phát?
Bong gân cổ chân là chấn thương thể thao hay gặp nhất, và điều đáng nói là tỷ lệ TÁI PHÁT của nó rất cao. Nhiều người bị đi bị lại nhiều lần, tới mức chỉ cần đi trên mặt đường hơi gồ ghề là lật, rồi mang theo một cổ chân lỏng lẻo suốt nhiều năm.
Lý do không nằm ở chỗ dây chằng không lành, mà nằm ở một thứ ít được nói tới: CẢM THỤ BẢN THỂ. Trong dây chằng và bao khớp có những thụ thể liên tục báo về não vị trí và chuyển động của bàn chân, để cơ thể chỉnh kịp trước khi ta ngã. Khi dây chằng rách, hệ thống cảm biến này hỏng theo. Dây chằng có thể lành lại về mặt cấu trúc, nhưng nếu không tập lại thì khả năng cảm nhận và phản xạ giữ thăng bằng vẫn kém — nên chỉ cần một bước hụt nhẹ là lật lại. Đó là lý do bài tập đứng một chân không phải cho vui, mà chính là phần điều trị.
Trong thời gian đầu quay lại thể thao, việc dùng băng dán hoặc nẹp cổ chân bảo vệ cũng là biện pháp có trong khuyến nghị để giảm nguy cơ bị lại. Đây là thứ đáng đầu tư hơn nhiều so với các loại dầu và cao xoa bóp.
Khi nào được chơi thể thao trở lại?
Rất nhiều người quay lại sân khi cổ chân vừa hết đau — và bị lại ngay trong buổi đầu tiên. Hết đau chỉ là một trong nhiều điều kiện, không phải là điều kiện duy nhất.
Năm 2021, một nhóm 155 chuyên gia y tế từ nhiều nước làm việc trong thể thao đỉnh cao đã thống nhất một khung đánh giá cho quyết định quay lại thể thao sau bong gân cổ chân cấp, gọi là khung PAASS, gồm năm nhóm: một là ĐAU, cả trong lúc chơi lẫn trong 24 giờ sau đó; hai là các SUY GIẢM CỦA CỔ CHÂN gồm biên độ vận động, sức cơ, sức bền và sức mạnh; ba là CẢM NHẬN CỦA CHÍNH NGƯỜI BỆNH, tức mức tự tin vào cổ chân và sự sẵn sàng về tâm lý; bốn là KIỂM SOÁT CẢM GIÁC — VẬN ĐỘNG, gồm cảm thụ bản thể và thăng bằng động; năm là KHẢ NĂNG THỰC HIỆN ĐỘNG TÁC THỂ THAO như nhảy, bật, đổi hướng và hoàn thành trọn một buổi tập.
Bác không cần nhớ tên khung này. Chỉ cần nhớ tinh thần của nó: trước khi ra sân lại, phải trả lời được năm câu — không còn đau trong và sau khi vận động; cổ chân đủ mạnh và đủ dẻo; bản thân thấy tự tin vào nó; đứng một chân nhắm mắt vẫn vững; và chạy nhảy đổi hướng được mà không ngại.
Bong gân cổ chân là chấn thương lành tính ở đại đa số trường hợp, và cái quyết định bác hồi phục nhanh hay chậm thường nằm ở ba ngày đầu tiên cùng với ba tuần sau đó. Ba ngày đầu: giữ lạnh, ép nhẹ, kê cao, cử động nhẹ — và kiên quyết từ chối chai dầu nóng dù người nhà có sốt sắng đến đâu. Ba tuần sau: tập cho cổ chân khoẻ lại và nhất là tập đứng một chân cho vững. Làm đủ hai phần đó, bác không những khỏi nhanh hơn mà còn giảm hẳn khả năng phải trải qua lần thứ hai.