Ngồi họp lâu, ngồi xe đường dài hay ngồi ghế cứng một buổi là đau ở ngay chóp cuối cột sống, phải ngồi lệch sang một bên mông — và đúng khoảnh khắc đứng dậy lại là lúc đau nhói nhất. Đó là đau xương cụt, một bệnh rất hay gặp nhưng nhiều người ngại nói vì vị trí tế nhị, có người tự đoán là trĩ rồi tự mua thuốc dùng cả tháng không đỡ. Bài viết giải thích vì sao ngồi và đứng dậy đều đau, vì sao chụp X-quang tư thế nằm thường không thấy gì mà vẫn có bệnh, cách ngồi và loại đệm ngồi giúp giảm đau ngay trong ngày, và nói thẳng về giá trị thực của các mũi tiêm: theo tổng quan y văn, các biện pháp kéo giãn — nắn chỉnh bằng tay — sóng xung kích hiện có mức bằng chứng tốt hơn, còn tiêm corticoid và đốt sóng cao tần chưa có nghiên cứu chất lượng cao ủng hộ. Kèm danh sách dấu hiệu bắt buộc phải đi khám ngay.
Có một nhóm người bệnh đến phòng khám của tôi với vẻ ngập ngừng đặc biệt. Họ ngồi xuống ghế một cách rất thận trọng, hơi nghiêng người sang một bên, và khi được hỏi đau ở đâu thì chỉ tay ra sau lưng, xuống thật thấp, rồi nói nhỏ. Vị trí đau nằm ở chỗ tế nhị nên nhiều người ngại kể, có người đã tự đoán là trĩ và mua thuốc bôi dùng cả tháng trời mà không đỡ. Thực ra thứ họ đang bị có tên rõ ràng: đau xương cụt.
Bốn điều cần nắm. Thứ nhất, đau đúng ở đường giữa, phía dưới xương cùng và phía trên hậu môn, tăng lên khi ngồi và tăng nhất vào lúc chuyển từ ngồi sang đứng — đó là bộ dấu hiệu đặc trưng. Thứ hai, chụp X-quang tư thế nằm bình thường KHÔNG có nghĩa là không có bệnh. Thứ ba, phần lớn người bệnh cải thiện được bằng những việc không xâm lấn: đổi cách ngồi, dùng đệm ngồi đúng loại, kéo giãn và tập vật lý trị liệu. Thứ tư, các mũi tiêm không phải bước đầu tiên — bằng chứng hiện nay ủng hộ kéo giãn, nắn chỉnh bằng tay và sóng xung kích rõ hơn là ủng hộ tiêm.
Xương cụt nằm ở đâu?
Xương cụt là đoạn cuối cùng của cột sống, gồm ba đến năm đốt xương nhỏ dính lại với nhau thành một khối hình tam giác, nối với xương cùng ở phía trên bằng một khớp gọi là khớp cùng-cụt. Nhiều người nghĩ đó chỉ là mẩu xương thừa còn sót lại, không có việc gì làm. Không phải vậy.
Xương cụt là chỗ bám của một loạt cơ và dây chằng vùng sàn chậu, trong đó có nhóm cơ nâng hậu môn. Nó tham gia giữ sàn chậu và là một trong ba điểm tì khi ta ngồi. Khi ngồi, trọng lượng phần trên cơ thể dồn xuống ba điểm: hai ụ ngồi ở hai bên mông, và xương cụt ở giữa phía sau. Ngồi càng ngả người ra sau, phần dồn lên xương cụt càng lớn.
Vì sao ngồi thì đau, mà đứng dậy còn đau hơn?
Đây là câu hỏi tôi được nghe nhiều nhất ở nhóm bệnh này, và người bệnh thường tự thấy khó hiểu: đã đứng lên rồi, không còn đè vào nữa, sao lại đau hơn lúc ngồi?
Khi ngồi, xương cụt vừa bị đè xuống vừa bị đẩy gập nhẹ ra trước. Đến lúc đứng dậy, các cơ sàn chậu bám vào xương cụt co kéo, đồng thời khớp cùng-cụt phải di động để xương cụt trở lại vị trí cũ. Nếu khớp đó viêm, hoặc di động nhiều hơn bình thường, thì chính khoảnh khắc chuyển tư thế ấy là lúc dây chằng và khớp bị kéo căng mạnh nhất — nên đau nhất. Đó là lý do rất nhiều người mô tả đúng một câu: ngồi thì đau âm ỉ, nhưng đứng lên mới là đau chói.
Hiểu cơ chế này có ích ngay, vì nó dẫn thẳng tới hai việc phải làm: giảm phần trọng lượng dồn lên xương cụt khi ngồi, và chuyển tư thế chậm lại thay vì bật dậy đột ngột.
Dấu hiệu nhận biết
- Đau khu trú ở đường giữa, ngay dưới xương cùng và trên hậu môn — lấy tay ấn đúng chỗ đó thì đau rõ
- Đau tăng khi ngồi, nhất là ngồi lâu trên ghế cứng hoặc ngồi ngả người ra sau
- Đau nhất vào lúc chuyển từ ngồi sang đứng
- Thường phải ngồi lệch sang một bên mông, hoặc ngồi ghé nửa mông cho đỡ tì vào giữa
- Có thể đau tăng khi đi đại tiện hoặc khi quan hệ — nhiều người ngại nói phần này, nhưng nên nói với bác sĩ vì nó giúp chẩn đoán
- Đứng và đi lại thường không đau, hoặc đau ít hơn hẳn so với khi ngồi
Ai hay bị?
- Phụ nữ tuổi trung niên là nhóm hay gặp nhất, một phần do khung chậu nữ rộng hơn nên xương cụt lộ và chịu tì nhiều hơn khi ngồi
- Người từng ngã ngồi đập mông xuống bậc thềm, cầu thang, sàn nhà tắm hoặc ngã xe — có khi ngã từ nhiều tháng trước rồi mới đau dai dẳng
- Phụ nữ sau sinh, do quá trình sinh nở tác động lên vùng cùng cụt và sàn chậu
- Người ngồi lâu hằng ngày: lái xe đường dài, nhân viên văn phòng, thợ may, người ngồi họp nhiều
- Người thừa cân — tải lên xương cụt tăng theo cân nặng; nhưng người quá gầy cũng dễ bị, vì lớp mỡ đệm che chắn xương cụt mỏng đi
- Một số trường hợp không tìm được nguyên nhân chấn thương nào cả, vẫn đau
Có cần chụp phim không, và chụp gì?
Đây là chỗ hay gây hiểu lầm. Rất nhiều người đau xương cụt đi chụp X-quang, kết quả đọc là bình thường, rồi được kết luận rằng không có gì, đau do tâm lý. Người bệnh về nhà vừa đau vừa ấm ức.
X-quang thường quy chụp ở tư thế nằm rất hay bình thường ở người đau xương cụt — điều đó không có nghĩa là không có bệnh. Có một kỹ thuật riêng cho vùng này: chụp X-quang nghiêng ở tư thế ĐỘNG, tức là chụp một phim lúc đứng và một phim lúc ngồi, rồi so sánh hai phim với nhau. Cách này có thể phát hiện xương cụt di động bất thường khi ngồi — thứ mà phim chụp lúc nằm không bao giờ thấy được. Chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp vi tính không phải làm cho mọi người, mà dành cho khi cần loại trừ các nguyên nhân khác.
Việc quan trọng nhất, làm được ngay hôm nay: sửa cách ngồi
Nếu chỉ nhớ được một phần của bài này, xin bác nhớ phần này. Nó không tốn tiền, không cần đơn thuốc, và thường cho thấy khác biệt ngay trong vài ngày.
- Ngồi thẳng lưng và hơi nghiêng người ra TRƯỚC, để trọng lượng dồn lên hai ụ ngồi thay vì dồn vào giữa. Ngồi ngả người ra sau là tư thế đẩy tải lên xương cụt nhiều nhất
- Dùng đệm ngồi khoét rỗng phần sau — loại hình chữ U mở về phía sau hoặc loại hình nêm khoét lỗ — để xương cụt lơ lửng, không chạm mặt ghế. Đây là biện pháp đơn giản mà hiệu quả nhất
- Đứng dậy đi lại vài phút sau mỗi 30 đến 45 phút ngồi. Ngồi liền tù tì hai ba tiếng là đủ để cơn đau quay lại
- Khi đứng lên, chống tay vào đùi hoặc thành ghế, nhổm người ra trước rồi mới đứng — chuyển tư thế chậm, đừng bật dậy đột ngột
- Tránh ghế gỗ cứng, ghế đẩu không tựa, và tránh ngồi bệt trên nền cứng
- Đi xe đường dài thì mang theo đệm ngồi và dừng nghỉ giữa chặng để xuống xe đi lại. Dịp lễ nhiều người ngồi xe liền mấy tiếng rồi đau cả tuần sau đó
- Nếu đi đại tiện bị đau và có táo bón kèm theo thì phải xử lý táo bón, vì rặn nhiều làm nặng thêm
Tập gì cho đỡ?
Các bài kéo giãn vùng thắt lưng — chậu — hông giúp giảm lực kéo của nhóm cơ bám vào xương cụt. Tập nhẹ nhàng, đều đặn, mỗi ngày hai đến ba đợt.
- Nằm ngửa, kéo từng gối vào ngực, giữ 20 đến 30 giây, đổi bên, làm 3 lần mỗi bên
- Nằm ngửa, kéo cả hai gối vào ngực cùng lúc, giữ 20 đến 30 giây
- Quỳ gối, ngồi lên gót, vươn hai tay ra trước và hạ thân người xuống — tư thế nghỉ này kéo giãn nhẹ vùng thắt lưng cùng
- Nằm ngửa, bắt chéo cổ chân bên đau lên đùi bên kia rồi kéo đùi đó về phía ngực, để kéo giãn nhóm cơ vùng mông
- Với phụ nữ sau sinh hoặc người có rối loạn sàn chậu kèm theo, tập vật lý trị liệu sàn chậu có hướng dẫn của kỹ thuật viên là phần rất đáng làm
Nói thẳng về tiêm và mổ
Nhiều người bệnh đến khám với câu hỏi đầu tiên là có tiêm được không, hoặc có cắt bỏ xương cụt đi cho xong không. Tôi xin trả lời trung thực dựa trên y văn hiện có.
Theo các bài tổng quan y văn về đau xương cụt, nhóm biện pháp có mức bằng chứng khá hơn cả hiện nay là kéo giãn, nắn chỉnh bằng tay và sóng xung kích ngoài cơ thể. Với các mũi tiêm — tiêm corticoid, tiêm tăng sinh, phong bế thần kinh, đốt sóng cao tần — hiện CHƯA có nghiên cứu chất lượng cao chứng minh hiệu quả; mới chỉ có những nghiên cứu quan sát cỡ nhỏ gợi ý là có lợi. Phẫu thuật cắt xương cụt có mức bằng chứng thấp hơn nữa và chỉ dành cho những trường hợp đau mạn tính, dai dẳng, đã điều trị bảo tồn đầy đủ mà vẫn không đỡ.
Điều đó không có nghĩa là tiêm hay mổ vô ích. Nghĩa là chúng không phải bước đi đầu tiên, và ai đề nghị bác tiêm ngay từ buổi khám đầu khi chưa thử qua cách ngồi, đệm ngồi và tập luyện thì bác nên hỏi lại cho rõ. Đau xương cụt là bệnh cần kiên trì — tính bằng nhiều tuần đến vài tháng, chứ không phải vài ngày.
Đau xương cụt là bệnh lành tính ở đại đa số người bệnh, nhưng nó làm khổ người ta theo cách rất dai dẳng, vì ngồi là việc ai cũng phải làm hằng ngày. Điều đáng tiếc nhất tôi hay gặp là người bệnh chịu đựng hàng năm trời mà không đi khám, chỉ vì ngại vị trí đau. Xin bác đừng ngại. Chỉ riêng việc đổi cách ngồi và dùng đúng loại đệm thôi đã có thể thay đổi hẳn chất lượng những ngày làm việc của bác.