Sáng ngủ dậy vừa đặt chân xuống đất là đau nhói ở gót như giẫm phải đinh, đi vài chục bước thì đỡ dần, nhưng ngồi lâu đứng lên lại đau y như vậy — đó là dấu hiệu rất đặc trưng của viêm cân gan chân. Nhiều người đi chụp phim thấy có gai gót chân liền tin rằng cái gai chính là thủ phạm, rồi tìm cách chữa gai. Thực tế theo tài liệu của Viện Hàn lâm Phẫu thuật viên Chỉnh hình Hoa Kỳ, gai gót chân KHÔNG phải là nguyên nhân gây đau; nó thường là hệ quả đi kèm chứ không phải gốc rễ. Bài viết giải thích cơ chế vì sao bước đầu tiên buổi sáng lại đau nhất, bài kéo giãn quan trọng nhất nên tập ngay trước khi đặt chân xuống giường, và nói thẳng về tiêm corticoid: giảm đau nhanh nhưng chỉ kéo dài 4 đến 12 tuần, kèm nguy cơ đứt cân gan chân khoảng 2,4% và teo lớp mỡ đệm gót có thể vĩnh viễn.
Có một câu chuyện tôi nghe đi nghe lại trong phòng khám, và người bệnh nào kể cũng gần như giống hệt nhau. Sáng ngủ dậy, vừa đặt chân xuống nền nhà là đau nhói ở gót, đau như giẫm phải viên sỏi hay mũi đinh, phải rón rén đi vài bước. Đi được vài chục bước thì cơn đau dịu dần, đến trưa gần như quên mất. Nhưng ngồi làm việc một lúc, hoặc ngồi xem tivi rồi đứng dậy, cơn đau nhói ấy lại quay về đúng như lúc sáng. Nếu bác thấy mình trong câu chuyện này, rất có thể đó là viêm cân gan chân.
Bốn điều cần nắm. Thứ nhất, đau nhất ở bước chân đầu tiên sau khi ngủ dậy hoặc sau khi ngồi lâu là dấu hiệu đặc trưng nhất của bệnh này. Thứ hai — và đây là điều nhiều người hiểu sai — GAI GÓT CHÂN KHÔNG PHẢI LÀ THỦ PHẠM gây đau. Nhiều người viêm cân gan chân có gai gót trên phim, nhưng gai không phải nguyên nhân của cơn đau. Thứ ba, khoảng 95% người bệnh không cần phẫu thuật, tuy nhiên phải trung thực rằng quá trình hồi phục có thể kéo dài nhiều tháng. Thứ tư, tiêm corticoid giảm đau nhanh nhưng hiệu quả chỉ kéo dài khoảng 4 đến 12 tuần và có nguy cơ riêng, nên không được xem là lựa chọn hàng đầu.
Cân gan chân là gì và vì sao nó viêm?
Dưới lòng bàn chân có một dải mô sợi dày và chắc, chạy từ xương gót ra phía trước tới các ngón chân, gọi là cân gan chân. Dải này căng như dây cung, giữ cho vòm bàn chân không bị sập xuống, đồng thời hấp thu lực mỗi khi bàn chân tiếp đất. Mỗi bước đi, mỗi lần đứng lên, dải cân này đều phải chịu lực.
Khi phải chịu tải quá mức và lặp đi lặp lại, chỗ dải cân bám vào xương gót bị kích thích, tổn thương vi thể và thoái hóa dần. Đó chính là nguồn gốc cơn đau — và cơn đau khu trú rất đúng ở vị trí đó: mặt dưới gót chân, hơi lệch về phía trong.
Vì sao bước chân đầu tiên buổi sáng lại đau nhất?
Đây là câu hỏi hầu như người bệnh nào cũng thắc mắc, và câu trả lời rất dễ hiểu.
Suốt đêm ngủ, bàn chân ở tư thế duỗi tự nhiên, dải cân gan chân co ngắn lại và ở trạng thái nghỉ. Đến sáng, khi bác đặt chân xuống đất và dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể lên, dải cân đang co ngắn ấy bị kéo căng đột ngột — và đó là lúc đau nhất. Đi vài chục bước, dải cân giãn dần ra và thích nghi, nên cơn đau dịu đi. Cùng cơ chế đó giải thích vì sao ngồi lâu rồi đứng dậy lại đau: nghỉ càng lâu, cân càng co ngắn, bước đầu càng đau.
Hiểu được cơ chế này rất có ích, vì nó dẫn thẳng tới cách xử lý hiệu quả nhất: kéo giãn dải cân TRƯỚC KHI đặt chân xuống đất, ngay khi còn ngồi trên giường. Phần dưới sẽ hướng dẫn cụ thể.
Dấu hiệu nhận biết
- Đau nhói ở mặt dưới gót chân, thường lệch về phía trong, ấn vào đúng chỗ đó thì đau rõ
- Đau nhất ở bước chân đầu tiên sau khi ngủ dậy, hoặc sau khi ngồi lâu đứng lên — đây là dấu hiệu đặc trưng nhất
- Đi được một lúc thì đỡ, nhưng đứng lâu hoặc đi bộ nhiều trong ngày thì đau tăng trở lại vào cuối ngày
- Đau tăng khi đi chân đất trên nền cứng, khi lên cầu thang, hoặc khi nhón gót
- Thường chỉ một bên, nhưng có thể cả hai bên
- Không sưng đỏ rầm rộ; nếu gót sưng nóng đỏ rõ thì cần nghĩ tới nguyên nhân khác
Sự thật về gai gót chân
Đây là phần tôi muốn nói kỹ, vì nó khiến rất nhiều người bệnh đi sai đường. Người bệnh đau gót, đi chụp X-quang, thấy trên phim có một mấu xương nhọn chìa ra ở gót, bác sĩ đọc phim ghi có gai xương gót. Thế là niềm tin hình thành: cái gai đó đâm vào thịt nên mới đau, phải làm sao cho hết gai.
Theo tài liệu của Viện Hàn lâm Phẫu thuật viên Chỉnh hình Hoa Kỳ, gai gót chân thường bị lầm tưởng là nguyên nhân gây viêm cân gan chân, nhưng điều đó không đúng. Nhiều người viêm cân gan chân có gai gót, tuy nhiên chính cái gai KHÔNG phải là thứ gây ra cơn đau. Gai có thể xuất hiện ở người bị viêm cân gan chân kéo dài — tức là nó đi kèm, thậm chí là hệ quả, chứ không phải gốc rễ. Điều trị vì thế nhắm vào dải cân đang bị tổn thương, không nhắm vào việc xóa cái gai trên phim.
Bà con nào đã đọc bài về gai cột sống của tôi sẽ thấy câu chuyện quen thuộc: cũng là một mấu xương trên phim bị gán oan là thủ phạm, trong khi nguyên nhân thật nằm ở mô mềm xung quanh. Nguyên tắc chung vẫn thế — hình ảnh trên phim phải phù hợp với triệu chứng lâm sàng thì mới có ý nghĩa.
Ai hay bị?
- Người phải đứng nhiều, đi nhiều trên nền cứng: giáo viên, nhân viên bán hàng, công nhân, nhân viên y tế
- Người thừa cân béo phì — tải lên gót chân tăng theo cân nặng
- Người mới tăng đột ngột lượng vận động: bắt đầu chạy bộ, tăng quãng đường quá nhanh
- Người có bàn chân bẹt hoặc vòm chân quá cao
- Người có cơ bắp chân và gân gót căng cứng, hạn chế gập cổ chân lên
- Người đi giày dép quá mỏng, quá cứng, đế mòn, hoặc đi chân đất nhiều trên nền gạch
Bài tập quan trọng nhất: kéo giãn trước khi đặt chân xuống giường
Nếu bác chỉ làm được một việc duy nhất cho cái gót của mình, hãy làm việc này. Nó miễn phí, mất chưa tới hai phút, và đánh trúng đúng cơ chế gây đau buổi sáng.
- Buổi sáng, ĐỪNG đặt chân xuống đất ngay. Ngồi dậy trên giường trước
- Bắt chéo chân đau lên đùi chân kia. Một tay giữ cổ chân, tay kia nắm các ngón chân rồi kéo ngược các ngón về phía cẳng chân cho tới khi thấy căng dọc lòng bàn chân
- Giữ khoảng 20 đến 30 giây, thả ra, làm lặp lại 3 lần. Có thể dùng tay kia xoa dọc lòng bàn chân trong lúc giữ
- Làm xong mới đặt chân xuống đất. Bác sẽ thấy bước đầu tiên dễ chịu hơn hẳn
- Lặp lại động tác này thêm 2 đến 3 lần trong ngày, đặc biệt trước khi đứng dậy sau lúc ngồi lâu
- Kèm thêm kéo giãn bắp chân: đứng chống tay vào tường, chân đau duỗi thẳng ra sau, gót chạm đất, ngả người về trước, giữ 20 đến 30 giây. Bắp chân căng cứng làm tăng tải lên cân gan chân
Những việc khác nên làm
- Giày dép: chuyển sang giày có đế đàn hồi, có nâng đỡ vòm chân, gót hơi cao hơn mũi một chút. BỎ hẳn thói quen đi chân đất trên nền gạch, kể cả trong nhà — đây là điều chỉnh nhiều người bệnh của tôi thấy hiệu quả nhất
- Đế lót chỉnh hình bán sẵn: có thể giúp phân tán lực, không cần đặt loại đắt tiền ngay từ đầu
- Chườm lạnh vùng gót sau khi đi lại nhiều: lăn bàn chân trên chai nước để ngăn mát khoảng 10 đến 15 phút
- Giảm cân nếu thừa cân — giảm trực tiếp tải lên gót
- Nghỉ tương đối: giảm bớt các hoạt động gây đau như chạy bộ, đứng lâu, nhưng không nằm bất động hoàn toàn
- Nẹp đêm giữ bàn chân ở tư thế gập lên: giúp dải cân không co ngắn qua đêm, có thể cân nhắc với người đau dai dẳng
- Thuốc chống viêm không steroid: dùng ngắn ngày trong đợt đau nhiều, theo chỉ định bác sĩ
Về tiêm corticoid — cần cân nhắc kỹ
Đây là phần tôi muốn người bệnh nghe đầy đủ cả hai mặt trước khi quyết định, vì tiêm vào gót là thủ thuật rất hay được yêu cầu do nó giảm đau nhanh.
Mặt lợi: tiêm corticoid tại chỗ giảm đau nhanh và rõ. Mặt cần biết: hiệu quả thường CHỈ KÉO DÀI KHOẢNG 4 ĐẾN 12 TUẦN, tức là ngắn hạn. Về nguy cơ, y văn ghi nhận biến chứng đứt cân gan chân với tỷ lệ khoảng 2,4% ở người tiêm nhiều lần, và teo lớp mỡ đệm dưới gót — lớp đệm tự nhiên bảo vệ xương gót. Teo lớp mỡ này có thể tồn tại lâu dài, khó xử lý, và bản thân nó lại gây đau gót mạn tính. Chính vì vậy, tiêm corticoid KHÔNG được xem là lựa chọn hàng đầu cho viêm cân gan chân, và nếu dùng thì khuyến cáo giới hạn tối đa khoảng 2 đến 3 lần mỗi năm.
Nói vậy không phải để bác bỏ tiêm. Với người đau quá nhiều, không đi lại nổi, không đáp ứng với tập luyện và điều chỉnh giày dép, một mũi tiêm đúng chỉ định do bác sĩ có kinh nghiệm thực hiện có thể mở ra cửa sổ giảm đau để người bệnh bắt đầu tập được. Điều tôi mong bà con tránh là đi tiêm lặp đi lặp lại nhiều lần vì thấy tiêm xong đỡ nhanh, mà bỏ qua phần tập luyện — vì đó mới là phần quyết định kết quả lâu dài.
Bao lâu thì khỏi, và khi nào mới tính đến phẫu thuật?
Tin tốt là đại đa số người bệnh khỏi mà không cần mổ. Theo y văn, khoảng 95% người viêm cân gan chân không cần phẫu thuật. Nhưng cũng cần trung thực về thời gian: quá trình này có thể kéo dài nhiều tháng, ở một số người là hàng năm, mới đạt kết quả tốt bằng các biện pháp không phẫu thuật.
Phẫu thuật chỉ được đặt ra ở nhóm nhỏ còn lại — những người đã điều trị bảo tồn đầy đủ và kiên trì trong thời gian dài, thường là nhiều tháng, mà vẫn đau nhiều ảnh hưởng rõ tới sinh hoạt và công việc. Đây là quyết định cần bàn kỹ với bác sĩ chuyên khoa, không phải bước nên vội vã.
Nếu chỉ nhớ một điều từ bài viết này, xin hãy nhớ: cái gai trên phim không phải thứ đang làm bác đau, nên đừng đi tìm cách chữa gai. Thứ đang đau là dải cân dưới lòng bàn chân, và cách hiệu quả nhất để giúp nó lại đơn giản đến bất ngờ — ngồi dậy kéo giãn lòng bàn chân hai phút trước khi đặt chân xuống đất mỗi sáng, đi giày có đế đàn hồi thay vì đi chân đất trên nền gạch, và kiên trì làm đều mỗi ngày trong nhiều tháng chứ không phải vài hôm.
Đau gót chân là bệnh gây phiền toái nhiều hơn là nguy hiểm, nhưng nó ảnh hưởng thật sự tới chất lượng sống — nhiều người bệnh của tôi kể rằng họ ngại cả việc đứng dậy đi lấy nước, ngại đi chợ, ngại chơi với cháu. Điều tôi mong là bà con đừng bỏ tiền và thời gian vào việc chữa cái gai, cũng đừng chịu đựng âm thầm hàng năm trời. Nếu bác đã kiên trì tập kéo giãn và điều chỉnh giày dép vài tháng mà vẫn không cải thiện, hoặc có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào đã nêu trong bài, hãy đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được đánh giá cụ thể.