Tê Ngón Út Và Ngón Áp Út — Không Phải Ống Cổ Tay, Mà Là Dây Thần Kinh Kẹt Ở Khuỷu

Tê ngón út và nửa ngoài ngón áp út, tê tăng lên khi nghe điện thoại lâu, khi chống khuỷu lên bàn hay lên thành cửa xe, và sáng ngủ dậy tê rần cả bàn tay vì đêm nằm co tay. Rất nhiều người mang bộ triệu chứng này đi khám và nhận về ba chữ hội chứng ống cổ tay, rồi đeo nẹp cổ tay hàng tháng không đỡ — vì chỗ dây thần kinh bị kẹt không nằm ở cổ tay mà nằm ở KHUỶU. Bài viết chỉ cách phân biệt chỉ bằng việc xem tê ở ngón nào, giải thích vì sao gập khuỷu lại là tư thế gây kẹt, và nêu bằng chứng từ một tổng quan hệ thống trên 844 người bệnh cho thấy với thể nhẹ đến vừa thì GIÁO DỤC và THAY ĐỔI THÓI QUEN có hiệu quả TƯƠNG ĐƯƠNG với đeo nẹp. Kèm danh sách tư thế phải bỏ, cách kê tay khi ngủ, bài tập trượt thần kinh, và những dấu hiệu báo động phải đi khám sớm kẻo teo cơ.

Người bệnh chìa bàn tay ra, dùng ngón trỏ tay kia quệt dọc theo ngón út và bờ ngoài bàn tay, rồi nói: bác sĩ ơi chỗ này tê, tê nhất là ngón út với nửa ngoài ngón đeo nhẫn. Nghe điện thoại một lúc là tê rần, đêm ngủ dậy tê cả bàn tay phải vẩy mãi mới hết. Và gần như bao giờ cũng có thêm một câu: tôi đi khám rồi, người ta bảo hội chứng ống cổ tay, đeo nẹp cổ tay hai tháng nay chẳng đỡ gì.

Dây thần kinh nào, và nó đi qua đâu?

Bác chắc từng va khuỷu tay vào cạnh bàn rồi tê điếng buốt xuống tận ngón út — cái cảm giác vừa tê vừa giật mà dân gian hay gọi vui là chạm phải dây thần kinh cười. Chỗ bác vừa va chính là dây thần kinh trụ.

Dây thần kinh trụ đi từ vùng cổ, chạy dọc mặt trong cánh tay, rồi tới khuỷu thì luồn qua một cái rãnh nông ở phía sau mỏm xương gồ lên ở mặt trong khuỷu. Ở chỗ đó nó nằm gần như ngay dưới da, không có cơ nào che, và bên trên chỉ có một dải mô sợi mỏng bắc ngang tạo thành cái gọi là đường hầm khuỷu. Từ đó nó đi tiếp xuống cẳng tay và chi phối cảm giác cho ngón út, nửa ngoài ngón áp út, và bờ ngoài bàn tay.

Những dấu hiệu điển hình

• Tê bì hoặc kiến bò ở NGÓN ÚT và NỬA NGOÀI ngón áp út; nửa trong ngón áp út thì bình thường — ranh giới chạy dọc giữa ngón đeo nhẫn là dấu hiệu rất đặc trưng
• Tê tăng khi giữ khuỷu gập lâu: nghe điện thoại, đọc sách chống tay, lái xe tì khuỷu lên thành cửa
• Sáng ngủ dậy tê rần cả bàn tay, phải vẩy tay hoặc duỗi thẳng tay ra mới đỡ — vì đêm ngủ hay co tay lại
• Đau âm ỉ ở mặt trong khuỷu, có khi lan xuống cẳng tay phía ngón út
• Gõ nhẹ vào chỗ rãnh sau mỏm xương ở mặt trong khuỷu thì thấy tê giật chạy xuống ngón út
• Giai đoạn muộn: yếu tay khi bóp, khó tách và khép các ngón, hay đánh rơi đồ, khó cài cúc áo và khó xoay chìa khoá
• Giai đoạn muộn hơn nữa: nhìn thấy LÕM ở mu bàn tay giữa ngón cái và ngón trỏ do teo cơ — đây là dấu hiệu cần đi khám ngay

Phân biệt với hai bệnh hay bị nhầm

Đây là phần khiến rất nhiều người điều trị sai chỗ trong nhiều tháng. Chỉ cần xem TÊ Ở NGÓN NÀO là đã tách được phần lớn.

• HỘI CHỨNG ỐNG CỔ TAY: tê ở NGÓN CÁI, NGÓN TRỎ, NGÓN GIỮA và nửa TRONG ngón áp út. Chỗ kẹt ở cổ tay. Ngón út gần như KHÔNG bao giờ tê — nếu ngón út tê thì phải nghĩ hướng khác. Bà con nào đã đọc bài ống cổ tay của tôi thì đối chiếu lại phần vùng tê
• KẸT THẦN KINH TRỤ Ở KHUỶU: tê ở NGÓN ÚT và nửa NGOÀI ngón áp út, kèm bờ ngoài bàn tay. Tê tăng khi gập khuỷu lâu, không tăng khi gập cổ tay
• BỆNH LÝ RỄ THẦN KINH CỔ: tê cũng có thể ở ngón út, nhưng thường kèm ĐAU LAN TỪ CỔ hoặc từ bả vai xuống, tăng khi ngửa cổ hoặc nghiêng cổ về bên đau, và vùng tê thường rộng hơn, lan cả mặt trong cẳng tay lên tới khuỷu

Ai hay bị?

• Người có thói quen chống khuỷu tay lên bàn làm việc, lên tay vịn ghế, hoặc lên thành cửa xe khi lái
• Người nghe điện thoại lâu bằng cách áp máy vào tai — tư thế gập khuỷu tối đa kéo dài
• Người ngủ hay co quắp hai tay, kê tay dưới gối hoặc dưới đầu
• Người làm nghề phải gập duỗi khuỷu lặp lại nhiều: thợ cơ khí, đầu bếp, thợ xây, vận động viên ném
• Người từng gãy xương hoặc chấn thương vùng khuỷu, kể cả từ lâu
• Người gầy, ít lớp mỡ đệm che chắn ở khuỷu
• Người có bệnh đái tháo đường hoặc bệnh tuyến giáp — thần kinh dễ tổn thương do chèn ép hơn

Có cần làm xét nghiệm gì không?

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào hỏi bệnh và khám — đúng vùng tê, đúng tư thế làm tê tăng, và các dấu hiệu khi khám khuỷu. Đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ là thăm dò hữu ích: nó giúp xác định chỗ kẹt nằm ở khuỷu hay ở cổ tay, đánh giá mức độ nặng, và theo dõi diễn biến.

Đây là điểm khác với nhiều bệnh cơ xương khớp mà tôi hay viết: ở nhóm bệnh chèn ép thần kinh, thăm dò chức năng có giá trị thực sự, vì mức độ tổn thương thần kinh quyết định chuyện nên tiếp tục điều trị bảo tồn hay nên mổ sớm. Siêu âm hoặc cộng hưởng từ được dùng khi cần tìm nguyên nhân chèn ép cụ thể như nang, chồi xương, hoặc khi dây thần kinh bị trượt ra khỏi rãnh.

Bằng chứng nói gì về điều trị không mổ?

Tôi nhấn mạnh câu đó vì nó có ý nghĩa rất thực tế với bà con: nếu bác chịu khó hiểu bệnh và bỏ được vài thói quen, thì kết quả không thua kém việc bỏ tiền mua nẹp. Cái nẹp có ích ở chỗ nó giữ khuỷu duỗi khi bác ngủ — lúc mà ý chí không kiểm soát được tư thế nữa. Còn ban ngày thì thứ quyết định là thói quen của chính bác.

Một bài tổng quan toàn diện khác về điều trị hội chứng đường hầm khuỷu cũng xếp thứ tự tương tự: bắt đầu bằng nghỉ ngơi, nẹp, thuốc, vật lý trị liệu và điều chỉnh lối sống; sau đó tới các biện pháp không mổ như bài tập trượt thần kinh và dụng cụ chỉnh hình; phẫu thuật giải ép dành cho các trường hợp có chỉ định. Các tác giả nhấn mạnh vai trò của can thiệp SỚM và của việc bác sĩ cùng người bệnh bàn bạc để chọn hướng phù hợp với hoàn cảnh từng người.

Việc quan trọng nhất: bỏ những tư thế ép dây thần kinh

Nếu bác chỉ nhớ được một phần của bài này, xin nhớ phần này. Không tốn tiền, và nhiều người bệnh của tôi thấy khác biệt trong vòng một đến hai tuần.

• BỎ CHỐNG KHUỶU: đừng tì khuỷu lên mặt bàn, lên tay vịn ghế, lên thành cửa xe khi lái. Nếu buộc phải tì thì lót một chiếc khăn dày hoặc miếng đệm mềm ở đúng chỗ đó
• ĐỔI CÁCH NGHE ĐIỆN THOẠI: dùng tai nghe, loa ngoài, hoặc đổi tay liên tục. Đừng giữ một tư thế gập khuỷu quá vài phút
• KHI NGỦ: đây là phần quan trọng nhất vì đêm dài và ta không kiểm soát được tư thế. Cách đơn giản nhất là quấn một chiếc khăn tắm dày quanh khuỷu rồi buộc lỏng lại, để khuỷu không gập được quá nhiều. Không nên kê tay dưới gối hay dưới đầu
• NẾU DÙNG NẸP: loại nẹp giữ khuỷu ở tư thế duỗi tương đối, đeo BAN ĐÊM là chính. Đeo cả ngày làm cơ yếu đi và cản trở sinh hoạt
• MÁY TÍNH: kê bàn phím và chuột sao cho khuỷu mở rộng hơn, đừng để khuỷu gập gần chín mươi độ suốt buổi. Cứ 30 đến 45 phút lại duỗi thẳng tay ra vài chục giây
• TRÁNH ĐỘNG TÁC LẶP LẠI gập duỗi khuỷu mạnh trong giai đoạn đang tê nhiều

Bài tập trượt thần kinh

Mục tiêu là giúp dây thần kinh trượt được trơn tru trong đường hầm chứ không phải kéo căng nó. Đây là điểm rất nhiều người làm sai: kéo mạnh cho căng thì lại làm nặng thêm.

• ĐỘNG TÁC CƠ BẢN: duỗi thẳng cánh tay ra ngang, lòng bàn tay ngửa lên trần, các ngón duỗi. Từ từ gập khuỷu đưa bàn tay về phía vai, rồi từ từ duỗi trở lại. Làm chậm, 10 lần, ngày 2 đến 3 đợt
• PHỐI HỢP CỔ: khi duỗi tay ra thì nghiêng đầu về PHÍA tay đang duỗi; khi gập tay về thì đưa đầu về giữa. Cách này giúp dây thần kinh trượt mà không bị căng ở hai đầu cùng lúc
• NGUYÊN TẮC VÀNG: chỉ đi tới chỗ thấy hơi tê nhẹ rồi DỪNG và lùi lại. Nếu tập xong tê tăng lên và kéo dài, tức là đã quá — giảm biên độ, giảm số lần

Điều tôi tiếc nhất ở nhóm bệnh này là chuyện đeo nhầm nẹp. Người bệnh tê ngón út, được chẩn đoán ống cổ tay, rồi đeo nẹp cổ tay suốt mấy tháng trời trong khi chỗ dây thần kinh bị kẹt lại nằm cao hơn hẳn, ở khuỷu. Thời gian trôi qua, và thần kinh thì không chờ. Chỉ riêng việc gọi đúng tên bệnh đã mở ra một hướng xử trí hoàn toàn khác — mà phần lớn hướng đó lại nằm trong tay chính người bệnh: bỏ chống khuỷu, đổi cách nghe điện thoại, và quấn một chiếc khăn quanh khuỷu trước khi đi ngủ tối nay.