Một buổi sáng tự nhiên thấy nổi một cục tròn, căng, hơi mềm ở mu cổ tay hoặc mặt trong cổ tay, lúc to lúc nhỏ, ấn vào không đau mấy. Người bệnh lo nhất một câu: có phải u ác không, có phải mổ không. Phần lớn trường hợp đây là nang bao hoạt dịch — một túi dịch nhầy lành tính nối với khớp hoặc bao gân. Bài viết giải thích vì sao nó hình thành, những dấu hiệu giúp yên tâm và những dấu hiệu phải đi khám, và điều quan trọng nhất: theo dõi dài hạn cho thấy khoảng một nửa số nang không điều trị tự biến mất; chọc hút thì tái phát gần một nửa; mổ thì tái phát ít hơn nhưng có biến chứng — và sau năm đến sáu năm, triệu chứng của người mổ, người chọc hút và người không làm gì gần như không khác nhau. Kèm lời khuyên về thói quen dân gian đập nang bằng sách.
Người bệnh đưa cổ tay ra, chỉ vào một cục tròn nổi lên ở mu cổ tay, to cỡ hạt đậu hoặc hạt ngô, sờ vào thấy căng căng, hơi mềm. Câu hỏi đầu tiên gần như bao giờ cũng là: bác sĩ ơi có phải u không, có phải u ác không. Câu thứ hai: có phải mổ không. Và không ít người kể thêm là ở nhà có người mách lấy quyển sách dày đập mạnh cho nó vỡ.
Bốn điều xin bác nắm trước. Thứ nhất, cục mềm, tròn, căng, nổi ở cổ tay thì phần lớn là NANG BAO HOẠT DỊCH — một túi dịch nhầy LÀNH TÍNH, không phải ung thư. Thứ hai, theo dõi lâu dài cho thấy khoảng MỘT NỬA số nang không điều trị gì cũng TỰ BIẾN MẤT. Thứ ba, chọc hút thì dễ tái phát; mổ thì tái phát ít hơn nhưng có biến chứng — và sau vài năm, triệu chứng của người mổ, người chọc hút và người để yên gần như không khác nhau. Thứ tư, đừng đập nang bằng sách hay vật cứng.
Nang bao hoạt dịch là gì?
Các khớp nhỏ ở cổ tay và các bao gân quanh đó đều có một lớp màng tiết ra chất dịch nhầy để bôi trơn. Vì một lý do chưa được hiểu hoàn toàn, chất nhầy này tụ lại bên ngoài khớp thành những giọt nhỏ, các giọt nhập lại với nhau, rồi tạo thành một túi có vỏ bọc và một cuống nhỏ nối về phía khớp hoặc bao gân gần đó.
Bên trong là dịch trong, sánh như thạch. Chính vì có cuống nối với khớp nên nang có thể lúc to lúc nhỏ — cổ tay làm việc nhiều thì dịch bị đẩy sang nhiều, nang căng lên; nghỉ ngơi thì nang xẹp bớt.
Đây là điểm quan trọng để hiểu toàn bộ phần điều trị: cái cuống nối với khớp mới là gốc của nang. Chọc hút hết dịch hay làm vỡ nang mà không xử lý cái cuống thì dịch sẽ lại được bơm sang, và nang quay lại. Đó là lý do vì sao tỷ lệ tái phát sau chọc hút rất cao.
Những dấu hiệu điển hình
- Một cục tròn nổi dưới da, hay gặp nhất ở MU cổ tay, sau đó là mặt trong cổ tay phía ngón cái, gần chỗ bắt mạch
- Sờ thấy căng, trơn, hơi mềm hoặc chắc như cao su; ranh giới rõ; di động nhẹ
- Kích thước thay đổi theo thời gian: lúc to lúc nhỏ, có khi tự xẹp rồi lại nổi
- Thường không đau hoặc chỉ tức nhẹ; có thể đau khi gập duỗi cổ tay mạnh hoặc chống tay
- Da phía trên bình thường, không nóng đỏ
- Soi đèn pin áp sát vào nang thì ánh sáng xuyên qua được — vì bên trong là dịch trong
Khi nào nên lo, khi nào nên đi khám?
Phần lớn trường hợp là lành tính. Nhưng cổ tay còn có những loại khối khác, nên có vài tình huống cần được bác sĩ khám và siêu âm để xác định chắc chắn.
Siêu âm là phương tiện đơn giản và rất có giá trị: nó cho biết khối là dịch hay đặc, có cuống nối vào khớp không, và nằm cạnh mạch máu hay dây thần kinh nào. Cộng hưởng từ chỉ cần trong một số trường hợp đặc biệt, chẳng hạn nang nhỏ nằm ẩn dưới gân gây đau mà sờ không thấy.
Bằng chứng: để yên, chọc hút hay mổ?
Đây là phần tôi muốn nói kỹ nhất, vì câu trả lời có thể khác với điều nhiều người mong đợi.
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu tại Anh trên người bệnh có nang ở MẶT TRONG cổ tay, với 155 người trả lời sau 2 và 5 năm. Trong đó 79 người được mổ cắt nang, 39 người được chọc hút, và 38 người chỉ được giải thích cho yên tâm, không can thiệp gì. Sau 5 năm: tỷ lệ tái phát là 42 phần trăm ở nhóm mổ và 47 phần trăm ở nhóm chọc hút — không khác biệt có ý nghĩa. Ở nhóm không điều trị, 20 trên 39 nang đã TỰ BIẾN MẤT. Khoảng 85 phần trăm người bệnh hài lòng BẤT KỂ được điều trị theo cách nào. Nhóm mổ có tỷ lệ biến chứng 20 phần trăm và nghỉ làm trung bình 14 ngày. Về triệu chứng sau 2 và 5 năm, ba nhóm KHÔNG khác nhau.
Cùng nhóm tác giả theo dõi tiếp người bệnh có nang ở MU cổ tay, với 236 người trả lời sau trung bình khoảng 70 tháng. Kết quả: 23 trên 55 nang không điều trị đã tự biến mất. Tỷ lệ tái phát là 58 phần trăm sau chọc hút và 39 phần trăm sau mổ. Có 8 trên 103 người mổ gặp biến chứng. Mức cải thiện triệu chứng giữa ba nhóm là tương đương; người được mổ thì hài lòng hơn, kể cả khi nang tái phát. Kết luận của các tác giả: cả mổ lẫn chọc hút đều KHÔNG đem lại lợi ích lâu dài có ý nghĩa so với không điều trị.
Một bài tổng quan về nang bao hoạt dịch cổ tay cũng tổng kết theo cùng hướng: khoảng một nửa số nang tự hết; chọc hút kèm tiêm có tỷ lệ tái phát cao; mổ thường tái phát ít hơn nhưng biến chứng nhiều hơn; và các tác giả thừa nhận thẳng rằng tất cả các lựa chọn điều trị hiện nay đều chưa tối ưu. Riêng ở trẻ em, một nghiên cứu theo dõi 29 trẻ được điều trị bảo tồn cho thấy 27 trẻ tự hết nang sau trung bình khoảng 9 tháng.
Vậy nên làm gì?
Gộp các dữ liệu trên lại, tôi thường nói với người bệnh thế này: nếu đã được khám và xác định là nang bao hoạt dịch, không đau nhiều, không chèn ép thần kinh, thì THEO DÕI là một lựa chọn hoàn toàn chính đáng — không phải là bỏ mặc. Khả năng nang tự hết là khá cao.
- THEO DÕI: phù hợp khi nang không đau hoặc đau ít, không làm yếu tay, không tê. Có thể chụp một tấm ảnh cổ tay mỗi tháng để tự so sánh kích thước
- GIẢM TẢI: hạn chế chống tay, gập duỗi cổ tay mạnh lặp lại trong giai đoạn nang căng đau. Nẹp cổ tay ngắn ngày có thể giúp đỡ đau, nhưng không nên đeo lâu
- CHỌC HÚT: là thủ thuật nhỏ, làm nhanh, có thể cân nhắc khi nang gây vướng hoặc đau — nhưng bác cần biết trước là khả năng nang quay lại khá cao
- MỔ CẮT NANG: đặt ra khi nang gây đau kéo dài ảnh hưởng sinh hoạt, chèn ép thần kinh gây tê yếu, nang tái phát nhiều lần làm phiền, hoặc khi cần lấy bệnh phẩm để chắc chắn bản chất. Mổ cần lấy cả cuống nang; và vẫn có khả năng tái phát cũng như biến chứng
Về chuyện đập nang bằng sách
Tôi hiểu nỗi lo của người bệnh khi tự nhiên thấy một cục u nổi lên trên cơ thể mình. Nhưng với nang bao hoạt dịch cổ tay, điều đầu tiên nên nhớ là nó lành tính, và điều thứ hai là không phải can thiệp càng nhiều thì càng tốt. Sau năm, sáu năm theo dõi, người mổ, người chọc hút và người để yên kết thúc ở những chỗ không khác nhau là mấy về triệu chứng. Khám cho chắc chắn, rồi bình tĩnh chọn hướng phù hợp với mình — và cất quyển sách dày lên giá.