Uống Thuốc Loãng Xương Bao Lâu Thì Được Nghỉ? Hiểu Đúng Về “Kỳ Nghỉ Thuốc”

Uống thuốc loãng xương mấy năm rồi, đến bao giờ thì được nghỉ? Đây là câu hỏi rất nhiều người bệnh đặt ra ở phòng khám. Câu trả lời không giống nhau cho mọi người: với nhóm thuốc bisphosphonate, các chuyên gia khuyên đánh giá lại sau khoảng 3–5 năm để quyết định dùng tiếp hay tạm nghỉ có kiểm soát; còn với denosumab thì tuyệt đối không được tự dừng vì nguy cơ gãy nhiều đốt sống. Bài viết giải thích “kỳ nghỉ thuốc” là gì, ai được nghỉ, ai nên dùng tiếp, và cần theo dõi gì trong thời gian nghỉ.

“Bác sĩ ơi, tôi uống thuốc loãng xương năm năm nay rồi, uống mãi thế này có hại gan hại thận gì không? Bao giờ thì tôi được nghỉ?” Đây là câu hỏi tôi nghe rất thường xuyên ở phòng khám, nhất là từ các bà, các cô đã điều trị loãng xương được vài năm. Có người còn kể đã tự ngừng thuốc vì đọc trên mạng thấy “uống lâu sẽ giòn xương”, rồi lo lắng không biết mình làm đúng hay sai.

Câu hỏi này rất chính đáng. Loãng xương là bệnh mạn tính, điều trị tính bằng năm chứ không phải bằng tuần. Nhưng câu trả lời lại không giống nhau cho mọi người: nó phụ thuộc vào bạn đang dùng LOẠI THUỐC nào, đã dùng bao lâu, và nguy cơ gãy xương của bạn hiện nay cao hay thấp. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu khái niệm “kỳ nghỉ thuốc” mà các bác sĩ xương khớp trên thế giới vẫn áp dụng, để bạn trao đổi với bác sĩ điều trị một cách chủ động và an tâm hơn.

Vì sao lại có chuyện “nghỉ thuốc” loãng xương?

Với phần lớn bệnh mạn tính như tăng huyết áp hay tiểu đường, ngừng thuốc thì tác dụng mất đi khá nhanh. Nhưng nhóm thuốc loãng xương phổ biến nhất – bisphosphonate – có một đặc điểm rất riêng: thuốc bám vào bề mặt xương và lưu lại trong xương rất lâu, tiếp tục phát huy tác dụng một thời gian kể cả khi đã ngừng uống. Nói nôm na, xương giống như một “kho” đã được nạp thuốc.

Chính đặc điểm này mở ra khả năng: sau một số năm điều trị đủ, ở một số người, có thể tạm ngừng thuốc mà xương vẫn còn được bảo vệ phần nào. Mặt khác, các nghiên cứu theo dõi dài hạn cũng cho thấy dùng thuốc càng nhiều năm thì một vài tác dụng phụ hiếm gặp càng tăng. Vì vậy, các chuyên gia đặt ra câu hỏi: dùng bao lâu là đủ, và ai nên dùng tiếp?

Năm 2016, Hội Nghiên cứu Xương và Chuyển hóa Khoáng Hoa Kỳ (ASBMR) đã công bố báo cáo của một nhóm chuyên gia về đúng câu hỏi này, dựa trên hai thử nghiệm kéo dài lớn là FLEX (thuốc uống alendronate) và HORIZON mở rộng (thuốc truyền zoledronic acid). Đến nay, đây vẫn là tài liệu được nhiều bác sĩ tham khảo khi quyết định cho bệnh nhân nghỉ thuốc hay dùng tiếp.

Hai thử nghiệm lớn nói gì?

Trong thử nghiệm FLEX, những phụ nữ sau mãn kinh đã uống alendronate 5 năm được chia làm hai nhóm: một nhóm uống tiếp thêm 5 năm nữa (tổng 10 năm), nhóm kia chuyển sang giả dược. Kết quả: nhóm uống đủ 10 năm có ít gãy đốt sống có triệu chứng hơn. Tương tự, trong nghiên cứu HORIZON mở rộng, những phụ nữ được truyền zoledronic acid 6 năm có ít gãy đốt sống (phát hiện trên phim) hơn so với nhóm dừng sau 3 năm.

Điều quan trọng là: lợi ích của việc dùng tiếp chủ yếu thấy rõ ở những người có mật độ xương vùng háng còn thấp. Ở những người mật độ xương đã cải thiện khá và chưa từng gãy xương, lợi ích dùng tiếp ít rõ ràng hơn. Đó là cơ sở để chia người bệnh thành hai nhóm: nhóm nên dùng tiếp và nhóm có thể cân nhắc nghỉ.

Ai nên dùng tiếp, ai có thể được nghỉ?

Theo khuyến cáo của nhóm chuyên gia ASBMR, sau khoảng 5 năm uống bisphosphonate hoặc 3 năm truyền, bác sĩ nên đánh giá lại toàn bộ nguy cơ gãy xương của bạn. Từ kết quả đánh giá này mới quyết định bước tiếp theo.

Những người thường được khuyên DÙNG TIẾP (có thể kéo dài tới khoảng 10 năm với thuốc uống hoặc 6 năm với thuốc truyền, có tái khám định kỳ):

• Người lớn tuổi, nguy cơ té ngã cao.
• Người mà mật độ xương vùng háng vẫn còn thấp (chỉ số T-score vùng háng vẫn ở mức loãng xương hoặc sát ngưỡng).
• Người có điểm nguy cơ gãy xương (như FRAX) vẫn cao.
• Người đã từng bị gãy xương do loãng xương, đặc biệt là gãy xẹp đốt sống hay gãy cổ xương đùi.
• Người vẫn bị gãy xương mới ngay trong thời gian đang điều trị.

Những người CÓ THỂ ĐƯỢC CÂN NHẮC NGHỈ THUỐC (thường khoảng 2–3 năm, theo báo cáo ASBMR): người đã điều trị đủ 3–5 năm, không còn ở nhóm nguy cơ cao – tức là chưa từng gãy xương do loãng xương, mật độ xương đã cải thiện ra khỏi vùng nguy hiểm, và không có thêm yếu tố nguy cơ lớn mới xuất hiện.

Vì sao không nên uống mãi mãi? Chuyện “gãy xương đùi không điển hình”

Một trong những lý do khiến bác sĩ cân nhắc thời gian dùng thuốc là một biến chứng hiếm gặp tên là gãy xương đùi không điển hình. Đây là kiểu gãy ở thân xương đùi, thường xảy ra sau chấn thương rất nhẹ hoặc không có chấn thương, đôi khi báo trước bằng đau âm ỉ ở đùi hoặc bẹn trong vài tuần đến vài tháng.

Năm 2020, một nghiên cứu lớn đăng trên tạp chí New England Journal of Medicine đã theo dõi gần 200.000 phụ nữ từ 50 tuổi trở lên đang dùng bisphosphonate tại Mỹ. Kết quả cho thấy: nguy cơ gãy xương đùi không điển hình tăng dần theo số năm dùng thuốc, và GIẢM NHANH sau khi ngừng thuốc. Nghiên cứu cũng ghi nhận người gốc châu Á có nguy cơ biến chứng này cao hơn người da trắng – đây là điểm người Việt Nam chúng ta cần lưu ý.

Nhưng xin đừng vội hoảng. Cũng chính nghiên cứu đó kết luận rằng nguy cơ tuyệt đối của gãy xương đùi không điển hình vẫn RẤT THẤP so với số ca gãy cổ xương đùi và gãy xương do loãng xương mà thuốc ngăn ngừa được. Theo mô hình tính toán của nhóm nghiên cứu, sau 3 năm điều trị, số ca gãy cổ xương đùi được ngăn ngừa vẫn nhiều hơn hẳn số ca gãy không điển hình do thuốc, ở cả người da trắng lẫn người châu Á – dù ở người châu Á khoảng cách lợi ích này hẹp hơn. Nói cách khác: với người đang có nguy cơ gãy xương cao, lợi ích của thuốc vẫn vượt trội rủi ro.

Còn biến chứng hoại tử xương hàm – điều nhiều bệnh nhân rất sợ khi đọc trên mạng – theo báo cáo ASBMR thì không thấy tăng rõ theo thời gian dùng thuốc như gãy xương đùi không điển hình, và ở liều dùng cho loãng xương thì đây là biến chứng rất hiếm. Tuy vậy, giữ răng miệng sạch, khám răng định kỳ và báo cho nha sĩ biết bạn đang dùng thuốc loãng xương vẫn là việc nên làm.

Thuốc tiêm denosumab: TUYỆT ĐỐI không được tự nghỉ

Đến đây phải nói rõ một điều rất quan trọng: khái niệm “kỳ nghỉ thuốc” chỉ áp dụng cho nhóm bisphosphonate. Với thuốc tiêm denosumab (tiêm dưới da mỗi 6 tháng), chuyện hoàn toàn ngược lại. Denosumab không tích lũy trong xương như bisphosphonate. Khi trễ hoặc bỏ mũi tiêm, quá trình hủy xương bùng lên trở lại rất nhanh, mật độ xương có thể tụt về mức ban đầu chỉ trong khoảng một năm.

Một phân tích từ thử nghiệm FREEDOM và giai đoạn mở rộng (công bố năm 2017) đã theo dõi hơn 1.000 người ngừng denosumab. Tỷ lệ gãy đốt sống tăng từ khoảng 1,2 lên khoảng 7,1 trên 100 người-năm sau khi ngừng – tức là quay về mức như người chưa từng điều trị. Đáng lo hơn, trong số những người bị gãy đốt sống sau khi ngừng thuốc, khoảng 6 trên 10 người bị gãy NHIỀU đốt sống cùng lúc. Nguy cơ này cao hơn rõ rệt ở người đã từng gãy đốt sống trước đó.

Tương tự, các thuốc kích thích tạo xương (dùng cho người loãng xương rất nặng) thường chỉ dùng trong một khoảng thời gian giới hạn, sau đó bác sĩ sẽ chuyển sang thuốc chống hủy xương để giữ lại khối xương vừa được xây. Người bệnh không nên tự kết thúc liệu trình mà không có kế hoạch nối tiếp.

Trong thời gian nghỉ thuốc, cần làm gì?

Nhiều người hiểu nhầm “nghỉ thuốc” là “khỏi bệnh”, rồi thôi luôn tái khám. Đây là sai lầm. Kỳ nghỉ thuốc là một giai đoạn được theo dõi có kế hoạch, không phải dấu chấm hết cho việc điều trị. Trong thời gian này, bạn nên:

• Tái khám và đo mật độ xương (DXA) theo hẹn của bác sĩ – thường định kỳ khoảng 1–2 năm/lần, tùy từng người.
• Báo ngay cho bác sĩ nếu bị gãy xương mới, dù chỉ là ngã nhẹ – đó là dấu hiệu cần dùng thuốc trở lại.
• Báo cho bác sĩ khi có thay đổi sức khỏe lớn: phải dùng corticoid kéo dài, mắc thêm bệnh mạn tính, sụt cân nhiều, giảm vận động.
• Duy trì canxi và vitamin D đầy đủ từ ăn uống, bổ sung theo chỉ định.
• Tiếp tục tập luyện và phòng té ngã như khi đang dùng thuốc.

Bác sĩ sẽ dựa vào mật độ xương, tiền sử gãy xương mới và các yếu tố nguy cơ để quyết định khi nào cần bắt đầu thuốc trở lại. Có người nghỉ được vài năm, có người chỉ nghỉ một thời gian ngắn là phải điều trị tiếp – không có công thức chung cho tất cả.

Điều trị loãng xương theo bậc thang: thuốc không phải là tất cả

Dù đang uống thuốc hay đang trong kỳ nghỉ, việc điều trị loãng xương luôn gồm nhiều tầng, từ nền móng đến can thiệp:

• Nền móng (ai cũng cần): ăn đủ đạm và canxi (sữa, sữa chua, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh đậm), tắm nắng hợp lý và bổ sung vitamin D khi thiếu, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.
• Vận động: đi bộ, tập chịu sức nặng nhẹ, tập sức cơ và thăng bằng – giúp xương chắc hơn và giảm nguy cơ ngã.
• Thuốc điều trị loãng xương: chọn loại, thời gian dùng và thời điểm nghỉ do bác sĩ chuyên khoa quyết định dựa trên nguy cơ của từng người.
• Khi đã gãy xẹp đốt sống gây đau nhiều, không đáp ứng điều trị bảo tồn: có thể cân nhắc can thiệp như bơm xi măng tạo hình đốt sống, theo chỉ định chặt chẽ.
• Phẫu thuật: dành cho các trường hợp gãy xương có biến dạng nặng, chèn ép thần kinh hoặc gãy cổ xương đùi.

Bài tập và thói quen giữ xương chắc trong kỳ nghỉ thuốc

Khi tạm ngưng thuốc, vận động càng trở nên quan trọng. Một số gợi ý an toàn cho người lớn tuổi (nên được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn trước, nhất là khi đã từng gãy đốt sống):

• Đi bộ đều đặn trên mặt phẳng, giày đế bám, mỗi ngày một ít, tăng dần.
• Đứng lên ngồi xuống ghế có tay vịn vài lần mỗi buổi để khỏe cơ đùi.
• Tập thăng bằng: đứng bám mép bàn, nhấc nhẹ một chân vài giây rồi đổi chân.
• Tập duỗi lưng nhẹ nhàng, giữ lưng thẳng; TRÁNH các động tác gập người mạnh, xoắn vặn cột sống, cúi bê vật nặng.
• Làm nhà an toàn: đủ đèn ban đêm, sàn khô ráo, bỏ thảm trơn, có tay vịn trong nhà tắm.

Những câu hỏi nên mang theo khi tái khám

Để buổi khám hiệu quả, bạn có thể chuẩn bị sẵn vài câu hỏi cho bác sĩ:

• Tôi đang dùng loại thuốc loãng xương nào, và đã dùng được bao lâu?
• Nguy cơ gãy xương của tôi hiện nay là cao hay thấp?
• Tôi có nằm trong nhóm có thể nghỉ thuốc không? Nếu nghỉ thì bao lâu, và bao giờ đo lại mật độ xương?
• Nếu tôi muốn ngừng thuốc tiêm, kế hoạch thuốc nối tiếp là gì?
• Tôi cần theo dõi dấu hiệu bất thường nào trong thời gian dùng thuốc hoặc nghỉ thuốc?

Nhớ mang theo các kết quả đo mật độ xương cũ, phim chụp cột sống và danh sách thuốc đang dùng. So sánh kết quả qua từng năm giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn nhiều so với một lần đo đơn lẻ.

Lời kết

Thuốc loãng xương không phải loại “uống mãi mãi”, nhưng cũng không phải loại “thấy đỡ là bỏ”. Với nhóm bisphosphonate, sau vài năm điều trị bạn có thể được đánh giá lại để quyết định dùng tiếp hay nghỉ có kiểm soát. Với thuốc tiêm denosumab, tuyệt đối không tự dừng. Và dù dùng thuốc hay đang nghỉ, dinh dưỡng, vận động và phòng ngã vẫn là nền móng giữ cho xương bạn vững chắc.

Nếu bạn đã điều trị loãng xương được vài năm và băn khoăn có nên dùng tiếp hay không, đừng tự quyết định. Hãy mang theo hồ sơ và đến gặp bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc cột sống để được đánh giá lại nguy cơ gãy xương một cách đầy đủ. Một quyết định đúng lúc có thể giúp bạn vừa tránh được gãy xương, vừa không phải dùng thuốc nhiều hơn mức cần thiết.