“Từ hồi đẻ mổ bị chọc kim vào lưng, tôi đau lưng suốt mấy năm nay” – đây là câu tôi nghe rất nhiều ở phòng khám cột sống. Nhiều chị em tin rằng mũi gây tê tủy sống hay gây tê ngoài màng cứng khi sinh là “thủ phạm” của đau lưng kéo dài, thậm chí sợ đến mức không dám gây tê khi sinh lần sau. Các nghiên cứu ngẫu nhiên và tổng quan Cochrane lại cho thấy: phụ nữ được gây tê ngoài màng cứng không bị đau lưng lâu dài nhiều hơn người không gây tê. Bài viết giải thích vì sao đau lưng sau sinh lại phổ biến, nguyên nhân thật sự là gì, dấu hiệu nào cần đi khám ngay và cách tập luyện để lưng khỏe lại sau sinh.
“Bác sĩ ơi, từ hồi đẻ mổ đứa thứ hai, bị chọc kim vào lưng để gây tê, tôi đau lưng suốt đến giờ. Có phải mũi tiêm đó làm hỏng cột sống của tôi không?” Câu hỏi này tôi nghe gần như mỗi tuần ở phòng khám cột sống. Có chị còn kể lại rằng mẹ chồng, hàng xóm đều khuyên “đừng có gây tê, sau này đau lưng cả đời”, khiến chị lo lắng không biết lần sinh tới có nên gây tê nữa hay không.
Đây là một nỗi lo rất dễ hiểu. Kim gây tê đi vào đúng vùng cột sống thắt lưng, và đau lưng sau sinh lại rất thường gặp, nên người ta dễ dàng nối hai chuyện đó với nhau. Nhưng “xảy ra sau” không có nghĩa là “do nó gây ra”. Trong bài này, tôi muốn cùng các bạn nhìn vào bằng chứng khoa học, hiểu đúng nguyên nhân thật sự của đau lưng sau sinh, và quan trọng hơn: làm gì để lưng khỏe lại.
Bốn điều cần nhớ. MỘT: các thử nghiệm ngẫu nhiên và tổng quan Cochrane cho thấy gây tê ngoài màng cứng khi chuyển dạ KHÔNG làm tăng đau lưng lâu dài so với các cách giảm đau khác. HAI: đau nhẹ, ê ẩm tại chỗ chọc kim trong vài ngày đầu là khá thường gặp và thường tự hết. BA: đau lưng kéo dài sau sinh chủ yếu liên quan đến chính quá trình mang thai, chăm con và tình trạng lưng trước đó, chứ không phải do mũi tê. BỐN: biến chứng thần kinh nặng do gây tê sản khoa rất hiếm, nhưng có những dấu hiệu báo động bạn phải biết để đi khám ngay.
Gây tê tủy sống và gây tê ngoài màng cứng khác nhau thế nào?
Hai cách này đều là “gây tê vùng”, tức là làm mất cảm giác đau ở nửa dưới cơ thể trong khi người mẹ vẫn tỉnh táo. Cả hai đều đưa kim vào khe giữa các đốt sống thắt lưng, thường ở vùng thấp của lưng, nơi tủy sống đã kết thúc nên kim không chạm vào tủy.
- Gây tê tủy sống (người dân hay gọi là “tê tủy sống” hay “tê lưng” khi mổ đẻ): bác sĩ gây mê dùng một kim rất nhỏ, tiêm một liều thuốc tê vào khoang chứa dịch não tủy. Thuốc tác dụng nhanh, đủ để mổ lấy thai, rồi hết dần sau vài giờ.
- Gây tê ngoài màng cứng (thường dùng để “đẻ không đau”): kim đi vào khoang nằm ngay bên ngoài màng bọc tủy, bác sĩ luồn một ống thông rất nhỏ vào đó để truyền thuốc tê liên tục trong suốt quá trình chuyển dạ.
- Gây tê phối hợp tủy sống – ngoài màng cứng: kết hợp hai kỹ thuật trên, được dùng trong một số trường hợp.
Nói cách khác, kim gây tê chỉ đi qua da, các lớp dây chằng giữa hai gai sống, rồi dừng ở khoang ngoài màng cứng hoặc khoang dịch não tủy. Kim không đi vào đĩa đệm, không làm “vỡ” xương, không “rút tủy” như nhiều người vẫn đồn.
Bằng chứng khoa học nói gì?
Câu hỏi “gây tê ngoài màng cứng có gây đau lưng lâu dài không” đã được các nhà khoa học nghiên cứu nghiêm túc từ lâu, vì chính giới y khoa cũng từng lo ngại điều này.
Một nghiên cứu đáng tin cậy là thử nghiệm ngẫu nhiên tại Anh, đăng trên tạp chí BMJ năm 2002. Các tác giả chia ngẫu nhiên 369 sản phụ vào hai nhóm: nhóm được gây tê ngoài màng cứng và nhóm dùng các cách giảm đau khác. Sau sinh trung bình khoảng 26 tháng, các chuyên gia vật lý trị liệu phỏng vấn trực tiếp, cho làm bảng câu hỏi và đo độ linh hoạt của cột sống. Kết quả: không có khác biệt về thời điểm khởi phát hay thời gian đau lưng, không khác biệt về mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, và không khác biệt về tầm vận động cột sống giữa hai nhóm.
Một chi tiết rất đáng chú ý trong nghiên cứu này: gần một phần ba số phụ nữ ở CẢ HAI nhóm cho biết có đau lưng trong tuần trước khi được phỏng vấn. Điều đó có nghĩa là đau lưng sau sinh rất phổ biến, nhưng nó xảy ra như nhau dù có gây tê hay không.
Tổng quan hệ thống Cochrane cập nhật năm 2018 – loại bằng chứng được xếp vào hàng đáng tin cậy nhất – đã tổng hợp dữ liệu từ 40 thử nghiệm với hơn 11.000 phụ nữ. Về đau lưng lâu dài, khi gộp hai thử nghiệm có theo dõi kết cục này (814 phụ nữ), nguy cơ ở nhóm gây tê ngoài màng cứng và nhóm không gây tê là như nhau, với chất lượng bằng chứng được đánh giá ở mức trung bình. Các tác giả kết luận: gây tê ngoài màng cứng không ảnh hưởng đến nguy cơ đau lưng lâu dài.
Vậy cái đau ở chỗ chọc kim là gì?
Chúng ta cần phân biệt hai loại đau khác nhau. Loại thứ nhất là cảm giác ê ẩm, đau nhẹ, đôi khi có vết bầm nhỏ ngay tại vị trí chọc kim. Kim đã đi qua da và các lớp dây chằng, nên vùng đó có thể đau như sau một mũi tiêm bắp. Loại đau này khá thường gặp, thường dịu dần và hết trong vòng vài ngày.
Loại thứ hai là đau lưng kéo dài hàng tháng, hàng năm sau sinh, thường đau lan rộng vùng thắt lưng, mông, hai bên hông. Đây chính là loại đau mà các nghiên cứu ở trên đã chứng minh không liên quan đến việc có gây tê hay không.
Nguyên nhân thật sự của đau lưng sau sinh
Nếu không phải do mũi tê, vậy vì sao nhiều chị em đau lưng sau sinh đến vậy? Câu trả lời nằm ở chín tháng mang thai và những tháng đầu chăm con:
- Thay đổi trong thai kỳ: bụng to dần kéo trọng tâm cơ thể ra trước, cột sống thắt lưng phải ưỡn nhiều hơn để giữ thăng bằng. Nội tiết thai kỳ làm các dây chằng vùng chậu lỏng hơn để chuẩn bị cho cuộc sinh.
- Cơ bụng bị giãn và yếu: sau chín tháng bị kéo căng, đặc biệt sau mổ lấy thai, cơ bụng cần thời gian để hồi phục. Cơ bụng và cơ lưng giống như chiếc “áo nịt” tự nhiên giữ cột sống; khi áo nịt này yếu, lưng phải gánh nhiều hơn.
- Tư thế cho con bú: cúi gập người nhiều giờ mỗi ngày, ngồi không có chỗ tựa lưng, vai và lưng gồng cứng.
- Bế con, cúi xuống nôi, tắm cho con: lặp đi lặp lại hàng chục lần mỗi ngày, thường trong tư thế cúi và xoay người cùng lúc – đúng tư thế bất lợi nhất cho cột sống thắt lưng.
- Thiếu ngủ và căng thẳng: làm cơ thể nhạy cảm với đau hơn, cơ bắp mau mỏi hơn.
- Đau lưng hoặc đau vùng chậu từ trước và trong khi mang thai: đây là yếu tố dự báo quan trọng.
Về điểm cuối cùng, một tổng quan hệ thống năm 2023 về đau vùng đai chậu kéo dài sau sinh đã ghi nhận các yếu tố dự báo mạnh cho việc đau kéo dài là: đau nhiều trong thai kỳ, có tiền sử đau thắt lưng và đau vùng thắt lưng – chậu, mức độ hạn chế sinh hoạt cao trong thai kỳ, và niềm tin sợ hãi – né tránh vận động. Không có mũi tê nào trong danh sách đó.
Chi tiết “sợ hãi – né tránh vận động” rất đáng suy nghĩ. Khi một người tin rằng lưng mình đã “bị hỏng” vì mũi tê, họ có xu hướng kiêng vận động, nằm nhiều, sợ cúi, sợ tập. Chính sự né tránh này lại làm cơ lưng, cơ bụng yếu đi và đau kéo dài hơn. Hiểu đúng nguyên nhân vì vậy cũng là một phần của việc điều trị.
Biến chứng nặng của gây tê có thật không?
Tôi không muốn nói rằng gây tê hoàn toàn không có rủi ro. Như mọi thủ thuật y khoa, gây tê vùng có những biến chứng, dù hiếm. Một nghiên cứu lớn tại Thụy Điển, đăng trên tạp chí Anesthesiology năm 2004, rà soát tất cả các biến chứng thần kinh nặng sau gây tê vùng trong 10 năm (1990–1999), trong đó có khoảng 200.000 ca gây tê ngoài màng cứng giảm đau đẻ.
Kết quả: tỷ lệ biến chứng nặng sau gây tê ngoài màng cứng ở sản phụ là khoảng 1 trên 25.000 ca, thấp hơn rõ rệt so với nhóm người bệnh khác được gây tê ngoài màng cứng (khoảng 1 trên 3.600). Riêng tụ máu trong ống sống sau gây tê ngoài màng cứng sản khoa chỉ khoảng 1 trên 200.000 ca. Nói cách khác, sản phụ trẻ khỏe là nhóm có nguy cơ biến chứng thấp nhất.
Những biến chứng hiếm gặp này (tụ máu, áp xe, viêm màng não, tổn thương rễ thần kinh) thường biểu hiện trong những ngày đầu sau gây tê, với các triệu chứng rõ ràng như yếu chân, tê vùng kín, rối loạn tiểu tiện, sốt – chứ không phải là cơn đau lưng âm ỉ xuất hiện vài năm sau. Vì vậy, điều quan trọng là bạn nhận biết được dấu hiệu báo động để đi khám kịp thời.
Khi nào đau lưng sau sinh cần đi khám chuyên khoa?
Ngoài các dấu hiệu cấp cứu ở trên, bạn nên đi khám bác sĩ chuyên khoa cột sống hoặc cơ xương khớp khi:
- Đau lưng kéo dài trên 6 tuần mà không đỡ dù đã nghỉ ngơi hợp lý và vận động nhẹ nhàng.
- Đau lan xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân, kèm tê bì – gợi ý có chèn ép rễ thần kinh, ví dụ do thoát vị đĩa đệm.
- Đau nhiều ở vùng xương cụt, vùng khớp cùng chậu hoặc khớp mu, khiến khó đi lại, khó lên xuống cầu thang.
- Đau ảnh hưởng nhiều đến việc chăm con, giấc ngủ và tâm trạng.
Khi khám, bác sĩ sẽ hỏi kỹ về đau lưng trước và trong thai kỳ, cách sinh, quá trình hồi phục, rồi khám cột sống, khung chậu và thần kinh hai chân. Đa số trường hợp không cần chụp chiếu gì ngay. Chụp cộng hưởng từ (MRI) chỉ cần khi nghi ngờ chèn ép thần kinh, nhiễm trùng hoặc các nguyên nhân đặc biệt khác. Nếu bạn đang cho con bú, hãy nói rõ với bác sĩ để được chọn phương pháp chẩn đoán và thuốc phù hợp.
Điều trị đau lưng sau sinh theo bậc thang
Tin vui là phần lớn đau lưng sau sinh cải thiện được bằng các biện pháp đơn giản, không cần can thiệp. Nguyên tắc là bắt đầu từ những gì an toàn nhất.
Bậc 1: Hiểu đúng và vận động hợp lý
- Đừng nằm im một chỗ: nghỉ ngơi khi mệt, nhưng duy trì đi lại nhẹ nhàng mỗi ngày. Vận động giúp lưng hồi phục tốt hơn nằm lâu.
- Chườm ấm vùng lưng đau khoảng 15–20 phút giúp cơ thư giãn. Nếu chỗ chọc kim còn sưng đau mới trong vài ngày đầu, chườm lạnh có thể dễ chịu hơn.
- Không tự ý dùng thuốc giảm đau, cao dán, thuốc nam không rõ nguồn gốc, nhất là khi đang cho con bú. Nếu cần thuốc, hãy để bác sĩ kê loại an toàn cho mẹ và bé.
Bậc 2: Sửa tư thế chăm con
- Cho con bú: ngồi ghế có tựa lưng, kê gối sau thắt lưng và một gối dưới tay để nâng bé lên ngang ngực, thay vì cúi người xuống bé. Có thể cho bú tư thế nằm nghiêng để lưng được nghỉ.
- Bế con: đưa bé sát vào người, giữ lưng thẳng, dùng sức chân để đứng lên thay vì cúi gập lưng.
- Bế bé ra khỏi nôi, ra khỏi xe đẩy: khuỵu gối, đứng sát vào, tránh vừa cúi vừa xoay người.
- Thay tã, tắm cho bé: làm trên bàn có độ cao ngang thắt lưng, tránh cúi xuống giường thấp hay sàn nhà quá lâu.
- Đổi bên bế con thường xuyên, không bế lệch một bên hông suốt cả ngày.
Bậc 3: Vật lý trị liệu và tập phục hồi có hướng dẫn
Khi đau kéo dài, chương trình tập phục hồi chức năng do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn là phương pháp nền tảng: tăng sức mạnh cơ bụng sâu, cơ lưng, cơ mông và cơ sàn chậu, cải thiện tư thế. Một số trường hợp có thể dùng thêm các phương pháp vật lý trị liệu hỗ trợ giảm đau.
Bậc 4: Can thiệp và phẫu thuật – rất ít khi cần
Chỉ một số ít người, thường là có thoát vị đĩa đệm chèn ép rễ thần kinh gây đau lan xuống chân kéo dài không đáp ứng điều trị bảo tồn, mới cần đến các thủ thuật như tiêm giảm đau dưới hướng dẫn hình ảnh. Phẫu thuật chỉ đặt ra khi có chèn ép thần kinh nặng gây yếu liệt, rối loạn cơ tròn, hoặc đau không chịu nổi dù đã điều trị đầy đủ. Quyết định này cần được bác sĩ chuyên khoa cột sống cân nhắc kỹ cho từng người.
Bài tập nhẹ nhàng tại nhà sau sinh
Với sinh thường, nhiều người có thể bắt đầu các bài thở và co cơ nhẹ sau vài ngày. Với mổ lấy thai, hãy chờ vết mổ ổn định và hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi tập các bài có dùng cơ bụng. Luôn tập trong ngưỡng không đau, dừng lại nếu đau tăng nhiều.
- Thở bụng kết hợp co cơ bụng sâu: nằm ngửa co gối, hít vào nhẹ nhàng, khi thở ra hóp nhẹ bụng dưới vào trong như kéo rốn về phía cột sống, giữ 5–10 giây trong khi vẫn thở đều. Lặp lại khoảng 10 lần.
- Co cơ sàn chậu: siết nhẹ các cơ như đang nhịn tiểu, giữ vài giây rồi thả lỏng. Lặp lại nhiều lần trong ngày, có thể tập cả khi đang cho con bú.
- Nghiêng khung chậu: nằm ngửa co gối, ép nhẹ thắt lưng xuống sàn bằng cách hóp bụng, giữ vài giây rồi thả. Bài này giúp giảm căng vùng thắt lưng.
- Bắc cầu: nằm ngửa co gối, siết mông nâng hông lên khỏi sàn đến khi thân người thành đường thẳng từ vai đến gối, giữ vài giây rồi hạ xuống chậm. Làm 8–10 lần.
- Tư thế bò bốn chân: chống hai tay và hai gối, nhẹ nhàng cong lưng lên rồi võng lưng xuống theo nhịp thở, giúp cột sống linh hoạt.
- Đi bộ: bắt đầu từ vài phút mỗi ngày, tăng dần khi cơ thể cho phép. Có thể đẩy xe cho bé đi dạo.
Lần sinh sau, có nên gây tê nữa không?
Đây là quyết định của bạn cùng bác sĩ sản khoa và bác sĩ gây mê, dựa trên tình trạng sức khỏe và mong muốn của bạn. Điều tôi muốn nói là: nỗi sợ “gây tê sẽ làm đau lưng cả đời” không nên là lý do để bạn từ chối một phương pháp giảm đau hiệu quả, đã được nghiên cứu kỹ. Nếu bạn có bệnh lý cột sống từ trước như vẹo cột sống, đã mổ cột sống, hay đang dùng thuốc chống đông, hãy báo trước cho bác sĩ gây mê để được đánh giá và chọn cách phù hợp nhất.
Những điều nên tránh
- Đổ lỗi hết cho mũi tê rồi bỏ qua việc tập luyện, sửa tư thế – đây mới là chìa khóa hồi phục.
- Nằm lì một chỗ, kiêng vận động kéo dài vì sợ “hỏng lưng”.
- Đi bấm nắn, bẻ lưng ở những nơi không có chuyên môn.
- Tự mua thuốc giảm đau, thuốc “bổ xương” không rõ nguồn gốc trong thời gian cho con bú.
- Bỏ qua các dấu hiệu báo động như yếu chân, rối loạn tiểu tiện, sốt.
Lời kết
Đau lưng sau sinh là có thật, rất phổ biến và không phải do bạn tưởng tượng. Nhưng các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy thủ phạm thường không phải là mũi gây tê, mà là chín tháng mang thai, những tháng chăm con vất vả và tình trạng lưng từ trước. Hiểu đúng điều này giúp bạn bớt lo lắng, và quan trọng hơn là tập trung vào đúng việc cần làm: vận động hợp lý, sửa tư thế chăm con, tập phục hồi cơ bụng – cơ lưng – cơ sàn chậu.
Nếu đau lưng kéo dài trên vài tuần, đau lan xuống chân, hoặc có bất kỳ dấu hiệu báo động nào, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa cột sống hoặc cơ xương khớp để được đánh giá cụ thể. Bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn trực tiếp. Chúc các mẹ sớm có một chiếc lưng khỏe để chăm con thật vui.