Đau Đầu Từ Sau Gáy Lan Lên Đỉnh Đầu — Có Phải Do Thoái Hóa Đốt Sống Cổ?

Cơn đau bắt đầu ở sau gáy một bên, rồi lan dần lên vùng chẩm, ra sau tai, đôi khi tới đỉnh đầu và hốc mắt cùng bên. Quay cổ thì nhức hơn, ngồi máy tính lâu thì nặng thêm. Rất nhiều người mang phim X-quang có chữ "thoái hóa đốt sống cổ" đi khám, được giải thích là thiếu máu não, rồi uống thuốc bổ não hết đợt này sang đợt khác mà không đỡ. Bài viết giải thích về đau đầu do cột sống cổ: vì sao đau ở cổ lại nhức lên đầu — ba rễ thần kinh cổ trên cùng và dây thần kinh cảm giác của mặt cùng đổ về một nhân chung trong thân não; khoảng 70% trường hợp xuất phát từ khớp giữa đốt cổ thứ hai và thứ ba; cách phân biệt với đau nửa đầu và đau đầu căng cơ; vì sao hình ảnh thoái hóa trên phim KHÔNG đủ để kết luận; và bằng chứng điều trị — thử nghiệm ngẫu nhiên trên 200 người bệnh cho thấy liệu pháp bằng tay và bài tập chuyên biệt giảm được tần số và mức độ cơn, hiệu quả còn giữ sau 12 tháng. Kèm bài tập tại nhà và dấu hiệu phải đi khám ngay.

Một cô giáo ngoài bốn mươi kể với tôi: mấy tháng nay gần như ngày nào cũng đau đầu, nhưng đau rất lạ. Cơn đau khởi đầu ở sau gáy bên phải, âm ỉ như bị bóp, rồi bò dần lên vùng chẩm, ra sau tai, có hôm lên tới đỉnh đầu và nhức sâu trong hốc mắt phải. Lúc nào cũng chỉ bên phải, chưa bao giờ đổi bên. Chấm bài buổi tối, ngồi máy tính lâu, hay chỉ cần quay cổ nhìn sang bên là nhức tăng lên. Cô đã chụp X-quang, phim ghi thoái hóa đốt sống cổ, được giải thích là thiếu máu não, uống thuốc bổ não ba tháng nhưng không khác gì.

Đau đầu do cột sống cổ là bệnh gì?

Đây là loại đau đầu thứ phát: cơn đau đầu chỉ là hậu quả, gốc bệnh nằm ở cột sống cổ. Nguồn sinh đau có thể là khớp nhỏ phía sau giữa hai đốt sống cổ, đĩa đệm cổ trên, dây chằng hoặc các cơ sâu vùng cổ. Trong y văn, khoảng 70% trường hợp xuất phát từ khớp nhỏ giữa đốt sống cổ thứ hai và thứ ba.

Bệnh không hiếm trên thực tế phòng khám nhưng hay bị bỏ sót hoặc gọi sai tên. Các tài liệu tổng quan ghi nhận nó chiếm khoảng 0,4% đến 4% người bệnh đến khám vì đau đầu, tùy bộ tiêu chuẩn được áp dụng, và gặp ở nam nữ gần như bằng nhau. Tuổi khởi phát thường vào đầu ba mươi, nhưng tuổi trung bình khi được chẩn đoán lại gần 50 — nghĩa là trung bình người bệnh sống chung với cơn đau nhiều năm trước khi bệnh được gọi đúng tên.

Vì sao đau ở cổ mà lại nhức lên đầu và ra hốc mắt?

Ba rễ thần kinh cổ trên cùng dẫn cảm giác từ vùng gáy, chẩm, các khớp và cơ cổ trên. Điều đặc biệt là chúng không đi riêng một đường về não, mà đổ về cùng một trạm trung chuyển trong thân não với dây thần kinh sinh ba — dây thần kinh cảm giác của mặt, da đầu phía trước và vùng quanh mắt. Trạm chung đó có tên là nhân tam thoa - cổ.

Hãy hình dung nhiều tuyến đường nhỏ cùng nhập vào một vòng xuyến. Khi tín hiệu đau từ khớp cổ đi vào vòng xuyến ấy, vỏ não nhận được tín hiệu nhưng không phân định được nó xuất phát từ khớp cổ hay từ vùng mặt, vùng mắt. Kết quả là bác cảm thấy đau ở đầu, sau tai, trong hốc mắt — trong khi nơi thực sự có vấn đề là cái khớp bé bằng hạt đậu ở cổ. Hiện tượng này gọi là đau quy chiếu.

Bộ triệu chứng điển hình

Không có dấu hiệu đơn lẻ nào đủ để khẳng định. Điều làm nên chẩn đoán là cả bộ triệu chứng đi cùng nhau:

• Đau MỘT BÊN và gần như luôn cố định ở bên đó, cơn này qua cơn khác không đổi bên
• Đau khởi đầu từ cổ, gáy rồi lan lên chẩm, sau tai, đỉnh đầu, có thể tới trán và hốc mắt cùng bên
• Tính chất âm ỉ, kiểu bị bóp, bị ép; mức độ nhẹ đến vừa, ít khi dữ dội như búa đập
• Cổ hạn chế xoay, ngửa; quay đầu sang bên đau thì nhức tăng; ấn vào cơ và khớp cổ trên bên đau thì đau nhói
• Cơ gấp cổ sâu yếu: nằm ngửa gập nhẹ cổ như gật đầu chào mà không nhấc đầu khỏi giường, người bệnh thường không giữ được lâu
• Đau tăng khi giữ một tư thế cổ lâu: máy tính, lái xe, đọc điện thoại, gối quá cao hoặc quá thấp

Điều làm việc chẩn đoán rắc rối là bệnh này vẫn có thể kèm buồn nôn, nôn, sợ ánh sáng, sợ tiếng ồn và cả chóng mặt — những triệu chứng nhiều người nghĩ chỉ có ở đau nửa đầu. Vì thế y văn ghi nhận nó dễ bị chẩn đoán lẫn sang đau nửa đầu.

Phân biệt với đau nửa đầu và đau đầu căng cơ

Ba loại này hay bị lẫn mà cách điều trị lại khác nhau. Những điểm dưới đây để bác mô tả bệnh của mình rõ hơn khi đi khám, không phải bảng để tự chẩn đoán.

• Đau nửa đầu thường đổi bên giữa các cơn, đau kiểu mạch đập và nặng hơn, sợ sáng sợ tiếng rõ rệt, có thể có dấu báo trước như nhìn thấy đường zigzag
• Đau đầu do cột sống cổ gần như luôn cố định một bên, khởi đầu từ cổ, mức độ nhẹ đến vừa, cổ hạn chế vận động; đặc trưng quan trọng nhất là động tác và tư thế của CỔ làm cơn đau thay đổi
• Đau đầu căng cơ thường đau cả hai bên, kiểu vòng siết quanh đầu, không nặng hơn khi vận động, ít kèm buồn nôn

Vì sao chữ THOÁI HÓA trên phim không đủ để kết luận?

Đây là điều tôi phải giải thích lại gần như mỗi ngày. Rất nhiều bác mang phim đến, chỉ vào dòng kết luận có chữ thoái hóa, gai xương, hẹp khe khớp, rồi nói: thế là đã rõ nguyên nhân đau đầu.

Thoái hóa cột sống cổ giống nếp nhăn hay tóc bạc: là dấu vết của thời gian, có ở phần lớn người trung niên trở lên, kể cả người khỏe mạnh không đau gì. Hệ quả thực tế là: chẩn đoán bệnh này là chẩn đoán LÂM SÀNG, dựa trên khai thác kỹ cơn đau và thăm khám cột sống cổ bằng tay. Phim ảnh vẫn cần, nhưng chủ yếu để loại trừ bệnh khác.

Bác sĩ dựa vào đâu để chẩn đoán?

Theo bảng phân loại đau đầu quốc tế, ngoài bằng chứng về một bệnh lý ở cột sống cổ, cần thêm ít nhất hai trong bốn dấu hiệu sau:

• Đau đầu xuất hiện có liên quan về thời gian với lúc bệnh ở cột sống cổ bắt đầu, hoặc lúc tổn thương ở cổ xuất hiện
• Đau đầu giảm rõ hoặc hết song song với việc bệnh ở cột sống cổ được cải thiện hoặc khỏi
• Tầm vận động cột sống cổ bị giảm, và cơn đau đầu nặng lên rõ rệt khi làm các động tác khám gây kích thích
• Đau đầu hết sau khi phong bế bằng thuốc gây tê một cấu trúc ở cổ hoặc nhánh thần kinh chi phối nó

Phong bế chẩn đoán là tiêu chuẩn đáng tin cậy nhất, và cũng là cách các nhà nghiên cứu kiểm định độ chính xác của thăm khám bằng tay. Một chương trình nghiên cứu nhiều năm tại Úc đã chứng minh: không phép khám đơn lẻ nào đủ tin cậy, nhưng khi ba dấu hiệu XUẤT HIỆN CÙNG NHAU — tầm vận động cổ giảm, dấu hiệu bất thường ở các khớp cổ trên khi khám bằng tay, và chức năng cơ gấp cổ sâu suy yếu — thì bộ ba này xác định đúng bệnh và phân biệt được với đau nửa đầu, đau đầu căng cơ. Bộ ba đã được kiểm định đối chiếu với phong bế thần kinh có đối chứng giả dược. Nên khi bác sĩ dành nhiều phút sờ dọc các khớp cổ và cho bác nằm ngửa gật đầu nhẹ, đó không phải thủ tục hình thức.

Điều trị theo bậc thang

Tin tốt trước: phần lớn trường hợp cải thiện được bằng điều trị bảo tồn. Các tài liệu tổng quan gần đây xác định vật lý trị liệu là biện pháp chủ lực và hầu hết người bệnh đỡ nhiều với chăm sóc bảo tồn; chỉ trường hợp nặng hoặc dai dẳng mới cần đến bác sĩ can thiệp cột sống hoặc phẫu thuật viên.

Bậc một: vật lý trị liệu và bài tập

Hai chi tiết đáng ghi nhớ: chỉ 6 tuần điều trị mà hiệu quả còn đo được sau một năm, nghĩa là công sức tập không trôi đi vô ích; và bài tập đơn thuần cũng đã có hiệu quả, không nhất thiết phụ thuộc mãi vào người khác làm cho mình.

Bằng chứng gần đây tiếp tục củng cố hướng này. Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 trên 99 người bệnh chia ba nhóm: liệu pháp bằng tay kèm bài tập, liệu pháp bằng tay GIẢ kèm bài tập, và bài tập đơn thuần. Nhóm liệu pháp thật giảm số ngày đau đầu mỗi tháng nhiều hơn nhóm bài tập đơn thuần khoảng 2 ngày sau 4 tuần, và khoảng 4 ngày ở thời điểm 26 tuần. Đáng chú ý: nhóm liệu pháp giả có kết quả gần như y hệt nhóm bài tập đơn thuần, nghĩa là lợi ích không phải do hiệu ứng tâm lý. Một tổng quan bao trùm cuối năm 2024 gộp 35 tổng quan hệ thống, trong đó 9 tổng quan riêng về bệnh này, cũng kết luận với mức tin cậy cao rằng di động hoặc nắn chỉnh cột sống cổ, di động phần mềm, và liệu pháp bằng tay KẾT HỢP bài tập là những biện pháp có hiệu quả trong ngắn hạn.

Ngoài tập luyện, phần bảo tồn còn gồm giáo dục để bác hiểu bệnh và tự chăm sóc, chỉnh lại tư thế làm việc, thuốc giảm đau dùng theo chỉ định trong đợt đau, và kích thích điện qua da. Về thuốc, tôi không nêu tên và liều cụ thể ở đây: thuốc giảm đau nào cũng có chống chỉ định và tác dụng không mong muốn, nhất là trên dạ dày, thận, tim mạch và ở người đang dùng nhiều thuốc khác.

Bậc hai: các can thiệp ít xâm lấn

Khi đã điều trị bảo tồn đúng cách đủ lâu mà cơn đau vẫn ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc các thủ thuật. Theo một tài liệu thực hành về bệnh này công bố năm 2024:

• Tiêm thuốc gây tê, có hoặc không kèm corticoid, vào các vị trí giải phẫu tương ứng có thể giảm đau nhưng thường chỉ trong thời gian ngắn
• Phong bế đám rối cổ sâu có thể cải thiện đau trong khoảng dưới 6 tháng
• Phong bế thần kinh chẩm vừa có giá trị chẩn đoán, vừa giúp giảm đau ở một số người bệnh
• Đốt sóng cao tần các khớp nhỏ cột sống cổ có thể cải thiện kéo dài trên 1 năm, và được xem là hướng ưu tiên trong điều trị can thiệp của bệnh này

Các thủ thuật này cần được thực hiện ở cơ sở chuyên khoa, dưới hướng dẫn hình ảnh, sau khi đã xác định khá chắc nguồn sinh đau. Chúng không thay thế việc tập luyện, mà tạo khoảng thời gian đỡ đau để người bệnh tập hiệu quả hơn.

Bậc ba: phẫu thuật

Chỗ này tôi nói thật rõ để bác không kỳ vọng sai. Phẫu thuật cột sống cổ khi có bệnh lý thoái hóa thực sự cần mổ có thể làm giảm cả cơn đau đầu đi kèm, nhưng phẫu thuật KHÔNG được chỉ định chỉ để chữa đau đầu do cột sống cổ. Nếu có chỉ định mổ, đó là vì một bệnh lý khác của cột sống cổ đủ nặng — ví dụ chèn ép rễ hoặc tủy — còn đỡ đau đầu chỉ là lợi ích kèm theo.

Bài tập tại nhà

Cốt lõi của các bài tập đã được nghiên cứu là tập lại cho nhóm cơ gấp cổ sâu — nhóm cơ nhỏ nằm sát phía trước cột sống cổ, giữ đầu ở đúng vị trí. Ở người bệnh, nhóm cơ này thường yếu và mất khả năng làm việc bền, khiến các cơ lớn phía sau gáy phải gồng thay và các khớp cổ trên bị quá tải.

• Gật đầu nhẹ khi nằm: nằm ngửa, gối rất mỏng, gập nhẹ cổ như đang gật đầu chào, biên độ rất nhỏ, KHÔNG nhấc đầu khỏi giường. Giữ 10 giây rồi thả lỏng, làm 10 lần. Nếu cơ hai bên cổ nổi gồng lên là đang dùng sai nhóm cơ
• Thu cằm khi ngồi: ngồi thẳng, mắt nhìn ngang, nhẹ nhàng đẩy cằm ra sau như tạo ngấn cổ, không hạ cằm xuống ngực. Giữ 5 đến 10 giây, làm 10 lần, vài lượt trong ngày
• Xoay cổ chậm sang hai bên, chỉ trong biên độ KHÔNG gây đau, mỗi bên 10 lần. Mục tiêu là lấy lại tầm vận động, không phải ép cho hết tầm
• Khép xương bả vai: kéo nhẹ hai bả vai về phía nhau và xuống dưới, giữ 10 giây, làm 10 lần
• Kéo giãn nhẹ cơ nâng vai và cơ thang: nghiêng đầu nhẹ, giữ căng dễ chịu 20 đến 30 giây mỗi bên, không kéo mạnh, không giật

Những việc trong ngày cần sửa

• Đặt màn hình máy tính sao cho mép trên ngang tầm mắt, để không phải gằm cổ hay ngửa cổ suốt buổi; nâng điện thoại lên gần tầm mắt thay vì gập cổ nhìn xuống
• Cứ 30 đến 45 phút làm việc thì đứng lên, xoay nhẹ cổ và vai khoảng một phút — đơn giản nhưng hiệu quả bậc nhất
• Gối ngủ vừa tầm, giữ cổ thẳng trục với thân: không quá cao làm gập cổ suốt đêm, không quá thấp làm ngửa cổ. Nằm sấp vặn mặt sang bên là tư thế nên bỏ
• Không kẹp điện thoại giữa vai và tai khi nói chuyện lâu; túi cặp nặng thì đổi bên hoặc chuyển sang balo hai vai
• Ngủ đủ, hạn chế rượu, quản lý căng thẳng — cả ba đều ảnh hưởng tới ngưỡng đau

Kết luận

Nếu cơn đau đầu của bác luôn cố định một bên, bắt đầu từ sau gáy rồi lan lên chẩm, sau tai, hốc mắt, nặng thêm khi quay cổ hoặc giữ tư thế cổ lâu — thì rất đáng đặt câu hỏi liệu gốc của nó có nằm ở cột sống cổ. Đây là loại đau đầu hay bị gọi sai tên, và khi bị gọi sai tên thì người bệnh thường đi một quãng đường dài vô ích: uống thuốc bổ não hết đợt này sang đợt khác, trong khi thứ có bằng chứng thực sự giúp được — vật lý trị liệu và bài tập cho cơ gấp cổ sâu — lại chưa từng được bắt đầu.

Xin bác nhớ hai điều. Một, chữ thoái hóa trên phim X-quang không phải câu trả lời cuối cùng. Hai, phần lớn người bệnh cải thiện được bằng điều trị bảo tồn và hiệu quả giữ được lâu, nhưng nó đòi hỏi kiên nhẫn tập đều nhiều tuần, chứ không đến từ một viên thuốc. Bài viết giúp bác hiểu bệnh để mô tả đúng và hỏi đúng câu khi đi khám, không thay thế thăm khám trực tiếp. Nếu cơn đau kéo dài, thay đổi tính chất, hoặc có bất kỳ dấu hiệu báo động nào nêu ở trên, xin đi khám chuyên khoa để được tư vấn cụ thể.