Hồi trẻ đi bộ đội đo được 1m65, giờ ngoài bảy mươi con cháu đo lại chỉ còn 1m59 — nhiều người coi đó là chuyện đương nhiên của tuổi già, "ai chả thế". Nhưng trong chuyên ngành cột sống, chiều cao là một trong những dấu hiệu rẻ tiền và giá trị nhất mà người bệnh có thể tự theo dõi tại nhà. Bài viết giải thích: vì sao càng có tuổi càng thấp đi, và phần nào trong đó là bình thường — sau tuổi bốn mươi mỗi mười năm thấp đi khoảng 1cm do đĩa đệm mất nước là chuyện sinh lý; nhưng các hướng dẫn về loãng xương trên thế giới đều thống nhất một ngưỡng cảnh báo: thấp đi từ 4cm trở lên so với chiều cao hồi thanh niên, hoặc thấp đi 2cm trong vòng ba năm theo dõi, là chỉ định để chụp phim tìm gãy xẹp đốt sống. Lý do là khoảng hai phần ba số gãy xẹp đốt sống do loãng xương diễn ra âm thầm, không hề có cơn đau dữ dội nào, và không bao giờ được chẩn đoán. Mà một đốt sống đã xẹp thì nguy cơ xẹp thêm đốt mới tăng khoảng năm lần, nguy cơ gãy cổ xương đùi tăng khoảng hai lần, riêng trong năm đầu tiên nguy cơ có đốt xẹp mới đã khoảng 20%. Kèm cách tự đo chiều cao đúng tại nhà, những dấu hiệu phải đi khám ngay, các bước bác sĩ sẽ làm khi bạn tới khám, điều trị theo bậc thang từ bảo tồn tới can thiệp, và một cảnh báo quan trọng về bài tập mà người loãng xương tuyệt đối không nên làm.
Tuần trước ở phòng khám, một bác trai bảy mươi tư tuổi tới khám vì đau lưng âm ỉ vài tháng nay. Ngồi xuống ghế, bác kể bệnh chưa được mấy câu thì cô con gái đi cùng chen vào: "Bác sĩ ơi, nhà cháu còn chuyện này lạ lắm. Hôm Tết cháu dán cái thước lên tường đo cho mấy đứa nhỏ, tiện đo luôn cho ông. Ông bảo hồi đi bộ đội khám nghĩa vụ đo được một mét sáu lăm, cháu đo giờ được có một mét năm chín. Cháu tưởng cháu đo sai, đo lại ba lần vẫn thế". Bác trai gạt đi: "Già rồi ai chả thấp đi, có gì mà lạ".
Tôi xin nói ngay: câu của cô con gái mới là câu đáng để ý nhất trong cả buổi khám hôm đó. Và sau khi chụp phim, chúng tôi phát hiện bác đã có hai đốt sống ngực bị xẹp từ lúc nào không biết — bác chưa từng ngã, chưa từng có cơn đau nào dữ dội tới mức phải đi cấp cứu.
Trong chuyên ngành cột sống và loãng xương, chiều cao là một trong những dấu hiệu rẻ tiền nhất mà lại có giá trị bậc nhất. Nó không tốn một đồng xét nghiệm nào, người nhà tự đo được tại nhà, vậy mà nó nói cho chúng tôi biết những chuyện đang xảy ra âm thầm bên trong cột sống. Tôi viết bài này để bạn đọc biết cách đọc con số đó cho đúng: thấp đi bao nhiêu thì cứ yên tâm, và thấp đi bao nhiêu thì nên xếp lịch đi khám.
Bốn điều xin bạn nắm trước. MỘT: thấp đi theo tuổi là chuyện có thật và phần lớn là sinh lý — sau tuổi bốn mươi, trung bình mỗi mười năm chúng ta thấp đi khoảng 1cm, chủ yếu do đĩa đệm mất nước và xẹp bớt. HAI: nhưng có một ngưỡng cảnh báo mà các hướng dẫn về loãng xương trên thế giới đều thống nhất — thấp đi từ 4cm trở lên so với chiều cao hồi thanh niên, hoặc thấp đi 2cm trong vòng ba năm theo dõi, là chỉ định để chụp phim tìm gãy xẹp đốt sống. BA: lý do ngưỡng đó quan trọng là vì khoảng hai phần ba số gãy xẹp đốt sống do loãng xương diễn ra ÂM THẦM, không có cơn đau dữ dội nào, và không bao giờ được chẩn đoán. BỐN: một đốt sống đã xẹp không phải chuyện đã qua — nguy cơ xẹp thêm đốt mới tăng khoảng năm lần, và điều đáng mừng là nguy cơ đó phần lớn ngăn chặn được nếu phát hiện kịp.
Vì sao càng có tuổi càng thấp đi?
Chiều cao của một người, nói cho gọn, là chiều dài hai chân cộng với chiều cao của cột sống cộng với phần đầu. Hai chân thì gần như không đổi suốt đời trưởng thành. Cho nên gần như toàn bộ phần chiều cao mà chúng ta mất đi khi có tuổi là mất ở cột sống.
Mà cột sống thì giống một chồng hai mươi bốn viên gạch — là các thân đốt sống — xếp lên nhau, giữa mỗi hai viên gạch có một cái đệm là đĩa đệm. Vậy chiều cao cột sống giảm được là do ba thứ: đệm mỏng đi, gạch thấp đi, hoặc cả chồng gạch bị cong đi.
- Đĩa đệm mất nước và xẹp bớt. Đĩa đệm khi còn trẻ chứa rất nhiều nước, căng mọng như miếng thạch. Theo năm tháng, lượng nước trong nhân đĩa đệm giảm dần, đĩa mỏng đi. Đây là nguyên nhân chủ yếu của việc thấp đi sinh lý, và nó xảy ra với TẤT CẢ mọi người, không phải bệnh.
- Thân đốt sống bị xẹp. Đây là phần đáng lo. Khi xương loãng, thân đốt sống — vốn xốp như tổ ong — không còn đủ sức chịu tải, và lún xuống. Một đốt sống xẹp có thể làm mất khoảng một centimet chiều cao, đốt xẹp nhiều có thể mất hơn.
- Cột sống cong đi. Lưng còng dần ra trước làm cả chồng đốt sống không còn thẳng đứng, chiều cao đo được giảm thêm — giống như cái thước dựng đứng thì cao hơn cái thước dựng nghiêng, dù chiều dài thước không đổi.
- Cộng thêm các nguyên nhân nhỏ hơn: mất trương lực cơ giữ tư thế, thoái hóa khớp háng và khớp gối làm chân hơi gấp, tư thế ngồi nhiều năm.
Thấp đi bao nhiêu thì còn là bình thường?
Đây là câu hỏi mà tôi nghĩ mọi người trên năm mươi tuổi đều nên biết câu trả lời.
Về mặt sinh lý, các số liệu quan sát cho thấy sau tuổi bốn mươi, trung bình mỗi mười năm một người thấp đi khoảng nửa inch, tức khoảng một centimet. Tính từ tuổi ba mươi tới tuổi bảy mươi, nam giới thường thấp đi khoảng một inch — chừng hai phẩy năm centimet, còn phụ nữ thường thấp đi nhiều hơn, khoảng gấp đôi con số đó, một phần vì sau mãn kinh xương mất nhanh hơn.
Nghĩa là nếu bạn bảy mươi tuổi và thấp đi hai tới ba centimet so với hồi thanh niên, con số đó nằm trong khoảng bình thường, bạn không cần lo lắng. Nhưng nếu con số lớn hơn nhiều, thì nó không còn giải thích được chỉ bằng chuyện đĩa đệm mất nước nữa — phải có thứ gì đó khác.
NGƯỠNG CẦN NHỚ. Các hướng dẫn về loãng xương trên thế giới — trong đó có hướng dẫn của Nhóm Hướng dẫn Loãng xương Quốc gia Anh (NOGG) bản cập nhật năm 2024 và khuyến cáo của Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) — đều thống nhất: nên chụp phim cột sống tìm gãy xẹp đốt sống khi người bệnh thấp đi từ 4cm trở lên so với chiều cao hồi thanh niên, HOẶC thấp đi 2cm trong vòng ba năm theo dõi. Lưng còng rõ, đang hoặc đã dùng corticoid đường uống kéo dài, hay mật độ xương T-score từ -2,5 trở xuống cũng là những chỉ định tương tự.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng đây không phải hai con số bịa ra cho dễ nhớ. Chúng đến từ các nghiên cứu theo dõi người bệnh nhiều năm. Một nghiên cứu theo dõi dọc cho thấy khi mức thấp đi vượt quá 4cm, tỷ số chênh cho việc xuất hiện một gãy xương mới tăng lên tới hơn hai mươi lần. Một phân tích khác ghi nhận thấp đi 5cm làm tăng khoảng 60% nguy cơ gãy cổ xương đùi và gãy các vị trí ngoài cột sống — và điều đáng chú ý là mức tăng nguy cơ này độc lập với mật độ xương, nghĩa là nó nói thêm được điều mà chỉ riêng máy đo loãng xương không nói hết.
Vì sao mất chiều cao lại báo hiệu gãy xẹp đốt sống?
Ở đây tôi cần giải thích một điều mà rất nhiều người bệnh của tôi ngạc nhiên khi nghe: gãy xương đốt sống do loãng xương thường KHÔNG giống như bạn tưởng tượng về một cái gãy xương.
Khi nghe hai chữ "gãy xương", người ta hình dung một tai nạn, một tiếng rắc, một cơn đau chói không đi lại nổi, phải vào cấp cứu bó bột. Gãy cổ xương đùi thì đúng như vậy thật. Nhưng gãy xẹp đốt sống do loãng xương thì khác hẳn. Thân đốt sống loãng xương giống một hộp các-tông để ngoài trời lâu ngày: nó không vỡ đôi, nó lún dần. Một lần bê chậu cây, một cú hắt hơi mạnh, một lần ngồi phịch xuống ghế, thậm chí chỉ là sinh hoạt thường ngày — cũng đủ làm thân đốt sống lún thêm một ít. Mỗi lần lún là một lần mất chiều cao và lưng còng thêm một chút.
Và đây là con số khiến tôi luôn nhắc đi nhắc lại chuyện đo chiều cao: khoảng HAI PHẦN BA số gãy xẹp đốt sống do loãng xương là im lặng trên lâm sàng — người bệnh không có cơn đau dữ dội nào, không đi khám, và chúng chỉ tình cờ được phát hiện trên phim chụp vì một lý do khác. Y văn gọi đây là một "dịch bệnh thầm lặng". Điều quan trọng là những đốt xẹp âm thầm đó KHÔNG hề lành tính hơn: chúng làm tăng nguy cơ gãy xương về sau và tăng nguy cơ tử vong tương đương với những đốt xẹp gây đau rầm rộ.
Bạn thấy chỗ khó chưa? Nếu cơ thể không báo bằng cơn đau, thì chúng ta cần một tín hiệu khác. Chiều cao chính là tín hiệu đó. Đốt sống xẹp thì người thấp đi — chuyện này không thể giấu được, chỉ cần có ai chịu khó đo.
Một đốt sống đã xẹp thì sao? Có phải chuyện đã rồi, thôi kệ?
Đây là quan niệm tôi muốn sửa nhất, vì nó làm nhiều người bỏ lỡ cơ hội tốt nhất của mình.
Rất nhiều bác lớn tuổi khi biết mình đã có đốt sống xẹp thì buông xuôi: "xẹp rồi thì thôi, có nắn lại được đâu, uống thuốc làm gì". Suy nghĩ đó hiểu được, nhưng nó bỏ qua điều quan trọng nhất: cái đốt đã xẹp không phải vấn đề chính. Vấn đề chính là những đốt CHƯA xẹp.
Ở người đã có ít nhất một đốt sống xẹp trên phim, nguy cơ xuất hiện đốt sống xẹp mới trong thời gian theo dõi tăng khoảng NĂM LẦN so với người chưa có. Nguy cơ gãy cổ xương đùi tăng khoảng hai lần. Và mốc thời gian đáng chú ý nhất: nguy cơ có một đốt xẹp mới ngay trong NĂM ĐẦU TIÊN sau đốt xẹp đầu là khoảng 20%. Mức nguy cơ còn tăng theo mức độ nặng và số lượng đốt đã xẹp — người có từ ba đốt xẹp trở lên có nguy cơ cao hơn nhiều lần so với người mới có một đốt.
Tôi hay giải thích với người bệnh bằng hình ảnh quân cờ domino. Đốt sống đầu tiên xẹp làm trục cột sống đổ nhẹ ra trước; trọng tâm cơ thể dịch ra trước thì các đốt phía dưới phải chịu một lực ép lớn hơn trước; chịu lực lớn hơn thì đốt tiếp theo dễ xẹp hơn; và cứ thế. Một đốt xẹp không chỉ là một tổn thương, nó là một tình huống cơ học mới làm cả cột sống dễ tổn thương hơn.
Nhưng mặt tích cực nằm ngay ở đó: nếu chúng ta biết được một người đã có đốt xẹp, chúng ta biết người đó thuộc nhóm nguy cơ cao, và chúng ta có thuốc điều trị loãng xương đã được chứng minh làm giảm đáng kể số gãy xương mới. Nghĩa là phát hiện sớm KHÔNG phải để buồn, mà là để chặn quân domino tiếp theo. Đây chính là lý do tôi tha thiết mong bạn đọc đừng bỏ qua con số chiều cao.
Tự đo chiều cao tại nhà thế nào cho đúng
Vì việc này đơn giản và nhiều giá trị, tôi xin hướng dẫn kỹ để bạn làm đúng. Đo sai vài centimet thì con số mất hết ý nghĩa.
- Chọn một mảng tường phẳng, không có gờ chân tường, nền nhà bằng phẳng, cứng. Bỏ giày dép, bỏ mũ, tháo búi tóc cao trên đỉnh đầu.
- Đứng quay lưng vào tường, hai gót chân chạm tường và chạm nhau, hai tay buông thõng tự nhiên.
- Cố gắng để bốn điểm chạm tường: hai gót, mông, hai bả vai và sau đầu. Nếu người còng nhiều không thể chạm đủ bốn điểm thì đứng thoải mái nhất có thể — và xin ghi nhớ điều đó, vì bản thân việc không chạm được sau đầu vào tường đã là một dấu hiệu.
- Mắt nhìn thẳng ra trước, cằm song song mặt đất — đừng ngẩng lên, đừng cúi xuống. Hít vào nhẹ và giữ tư thế thẳng tự nhiên.
- Người đo đặt một quyển sách hoặc thước cứng lên đỉnh đầu, ép vuông góc với tường, đánh dấu bằng bút chì rồi dùng thước dây đo từ nền lên.
- Đo ba lần, lấy trung bình. Ghi lại ngày đo và giờ đo vào một quyển sổ.
- Những lần sau luôn đo vào CÙNG một khung giờ trong ngày — tốt nhất là buổi sáng — và cùng một tư thế, để so sánh cho đúng.
Đi khám thì bác sĩ sẽ làm những gì?
Để bạn đỡ lo lắng khi cầm sổ đi khám, tôi xin kể trước trình tự thường gặp.
- HỎI BỆNH: chiều cao hồi trẻ và hiện tại, tiền sử gãy xương của bản thân và của bố mẹ, tiền sử dùng corticoid kéo dài, thuốc đang dùng, bệnh nội tiết và tiêu hóa kèm theo, thói quen hút thuốc, uống rượu, mức vận động, chế độ ăn, và với phụ nữ là tuổi mãn kinh.
- KHÁM: đo lại chiều cao và cân nặng; quan sát đường cong cột sống; đo khoảng cách từ sau đầu tới tường khi đứng dựa tường và khoảng cách từ bờ sườn dưới tới mào chậu — hai chỉ số đơn giản nhưng gợi ý tốt cho xẹp đốt sống; ấn tìm điểm đau chói dọc các mỏm gai; khám vận động, cảm giác và phản xạ hai chân.
- CHỤP X-QUANG cột sống ngực và thắt lưng, đặc biệt là tư thế NGHIÊNG — đây là phim quan trọng nhất để nhìn hình thái thân đốt sống, xem có đốt nào bị xẹp hình chêm, xẹp lõm hai mặt hay xẹp dẹt toàn bộ không.
- ĐO MẬT ĐỘ XƯƠNG bằng máy DXA ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi. Nhiều máy DXA hiện nay còn chụp được hình cột sống nghiêng ngay trong lúc đo để tầm soát đốt xẹp, với liều tia rất thấp.
- XÉT NGHIỆM MÁU cơ bản để tìm các nguyên nhân gây loãng xương thứ phát và loại trừ những bệnh khác cũng gây xẹp đốt sống — vì không phải mọi đốt sống xẹp đều do loãng xương.
- CHỤP CỘNG HƯỞNG TỪ khi cần phân biệt đốt xẹp mới hay cũ, khi nghi ngờ nguyên nhân khác, hoặc khi có dấu hiệu chèn ép thần kinh.
Điều trị theo bậc thang
Tôi muốn nói rõ để bạn không hiểu nhầm rằng cứ phát hiện đốt xẹp là phải mổ. Hoàn toàn không phải vậy — phần lớn người bệnh không cần can thiệp gì vào cột sống.
BẬC MỘT — ĐIỀU TRỊ BẢO TỒN, áp dụng cho hầu hết trường hợp. Gồm giảm đau theo đơn của bác sĩ, tránh nằm bất động kéo dài mà vận động lại càng sớm càng tốt trong giới hạn chịu được, đôi khi dùng áo nẹp cột sống trong giai đoạn đau nhiều, và phục hồi chức năng có hướng dẫn. Ở đa số người bệnh, cơn đau của một đốt xẹp mới sẽ dịu dần trong vài tuần tới vài tháng.
BẬC HAI — CAN THIỆP ÍT XÂM LẤN, chủ yếu là các kỹ thuật bơm xi măng tạo hình thân đốt sống. Kỹ thuật này KHÔNG dành cho tất cả mọi người, mà được cân nhắc khi cơn đau do đốt xẹp còn nặng và dai dẳng sau một thời gian điều trị bảo tồn đúng cách, ảnh hưởng nhiều tới đi lại và sinh hoạt, và hình ảnh cho thấy đốt xẹp còn mới. Chỉ định phải do bác sĩ chuyên khoa cột sống đặt ra sau khi khám và đối chiếu hình ảnh, chứ không đặt ra từ một tờ kết quả.
BẬC BA — PHẪU THUẬT, dành cho thiểu số: khi có chèn ép thần kinh gây yếu chân hay rối loạn cơ tròn, khi cột sống mất vững, khi biến dạng nặng, hoặc khi nguyên nhân xẹp không phải loãng xương đơn thuần.
Nhưng dù ở bậc nào, có một việc gần như luôn cần làm song song mà lại hay bị bỏ quên nhất: ĐIỀU TRỊ CĂN BỆNH LOÃNG XƯƠNG NỀN. Bơm xi măng làm cho một đốt sống bớt đau, nhưng không làm xương của bạn chắc hơn; nếu không điều trị loãng xương thì quân domino tiếp theo vẫn đứng nguyên đó chờ đổ. Trong thực tế khám bệnh, tôi gặp rất nhiều người đã bơm xi măng một đốt rồi về nhà, không dùng thuốc loãng xương, một hai năm sau quay lại với đốt xẹp mới.
Làm gì để không tiếp tục thấp đi
Phần này dành cho tất cả bạn đọc, kể cả người chưa có vấn đề gì. Xương là một mô sống, nó đáp ứng với những gì ta làm mỗi ngày.
- VẬN ĐỘNG CHỊU TRỌNG LƯỢNG đều đặn: đi bộ nhanh, lên xuống cầu thang vừa sức, khiêu vũ, thái cực quyền. Xương chỉ chắc lên khi được chịu tải. Bơi và đạp xe rất tốt cho tim mạch và khớp, nhưng vì cơ thể không chịu trọng lượng nên tác dụng lên mật độ xương kém hơn.
- TẬP MẠNH CƠ DUỖI LƯNG — nhóm cơ chạy dọc hai bên cột sống. Đây là nhóm cơ giữ cho lưng thẳng, và tập đúng cách giúp giảm nguy cơ xẹp đốt sống về sau. Động tác cơ bản và an toàn nhất: nằm sấp, kê một gối mỏng dưới bụng, nâng nhẹ đầu và ngực khỏi mặt giường vài centimet, giữ vài giây rồi hạ xuống.
- TẬP THĂNG BẰNG để phòng ngã: đứng một chân cạnh thành ghế, đi nối gót, thái cực quyền. Phòng được một cú ngã là phòng được một cái gãy xương.
- ĐỦ CANXI VÀ VITAMIN D, ưu tiên từ thức ăn: sữa và chế phẩm từ sữa, cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép, đậu phụ, rau lá xanh đậm, vừng. Phơi nắng sớm mười lăm tới hai mươi phút mỗi ngày.
- ĐỦ ĐẠM trong bữa ăn. Người cao tuổi ăn kiêng khem quá mức, thiếu đạm, sẽ mất cả cơ lẫn xương.
- BỎ THUỐC LÁ, HẠN CHẾ RƯỢU BIA — cả hai đều làm xương mất nhanh hơn và làm vết gãy chậm lành.
- DỌN NHÀ CHO AN TOÀN: bỏ thảm trơn trượt, thêm đèn lối đi ban đêm, lắp tay vịn ở nhà tắm và cầu thang, để dép trong nhà có đế chống trượt. Và xin đi kiểm tra mắt định kỳ — mắt kém là một nguyên nhân gây ngã rất hay bị bỏ sót.
- ĐO CHIỀU CAO MỖI NĂM MỘT LẦN và ghi vào sổ. Việc này mất năm phút và có thể là năm phút giá trị nhất trong năm.
Xin nói lại một lần nữa để bạn mang về
Thấp đi khi có tuổi là chuyện bình thường — nhưng chỉ bình thường trong một giới hạn. Khoảng một centimet mỗi mười năm sau tuổi bốn mươi là chuyện của đĩa đệm, bạn cứ yên tâm. Từ 4cm trở lên so với hồi thanh niên, hoặc 2cm trong ba năm, là lúc cột sống đang nói với bạn một điều gì đó, và điều đó thường là gãy xẹp đốt sống âm thầm.
Tôi hiểu tâm lý ngại đi khám của các bác lớn tuổi: sợ phiền con cháu, sợ tốn kém, sợ nghe tin xấu, và cả cái suy nghĩ "già rồi, biết thêm cũng chẳng để làm gì". Nhưng ở trường hợp này, biết sớm thực sự đổi được kết cục. Một đốt sống đã xẹp thì không nắn lại được, đúng vậy — nhưng những đốt chưa xẹp thì hoàn toàn nằm trong tầm tay chúng ta. Mà ở người cao tuổi, giữ được cột sống không gãy thêm chính là giữ được khả năng tự đi lại, tự chăm sóc bản thân, giữ được sự tự chủ trong những năm tháng cuối đời.
Việc cần làm sau khi đọc bài này rất nhỏ thôi: tối nay, bạn hãy đo chiều cao cho bố mẹ mình, và ghi con số đó cùng ngày tháng vào một quyển sổ. Rồi tìm lại xem ông bà có giữ tờ giấy khám sức khỏe nào cũ không. Nếu con số chênh nhau từ bốn centimet trở lên, xin xếp một buổi đưa ông bà đi khám chuyên khoa cột sống hoặc cơ xương khớp.
Bài viết này mang tính chất chia sẻ kiến thức chung, không thay thế được việc khám bệnh trực tiếp. Mỗi người có bệnh nền, thuốc đang dùng và tình trạng cột sống riêng, nên khi có dấu hiệu nghi ngờ, xin bạn đi khám bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá và tư vấn cụ thể cho mình. Chúc bạn và gia đình nhiều sức khỏe.