Khoảng 50-60% bệnh nhân không uống thuốc đúng hướng dẫn, phần lớn vì sợ nghiện và sợ tác dụng phụ. Nhưng thuốc thường được kê cho thoát vị đĩa đệm, đau cổ lưng và viêm khớp lại không hề gây nghiện. TS.BS. Quyền giải thích vì sao bác sĩ phải kê thuốc, điều gì thật sự xảy ra khi bạn cắn răng chịu đau, và vì sao chính tác dụng phụ mới là lý do phải uống đúng đơn.
Bác Hùng, 58 tuổi, thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng, tái khám sau hai tuần với vẻ mặt mệt mỏi. Tôi hỏi bác uống thuốc thế nào, bác thật thà: bác sĩ ơi, thuốc bác sĩ kê tôi chỉ uống được ba hôm. Nghe nói thuốc giảm đau uống nhiều nghiện, hại gan hại thận, nên tôi bỏ. Tôi ráng chịu đau, đau quá thì nằm im. Kết quả là hai tuần ấy bác gần như nằm bất động, không tập được bài nào, cơn đau chẳng những không giảm mà còn lan xuống chân nhiều hơn.
Câu chuyện của bác Hùng lặp lại gần như mỗi tuần trong phòng khám của tôi. Nỗi sợ thuốc giảm đau là có thật, và tôi hiểu nó đến từ đâu. Nhưng điều tôi muốn chia sẻ trong bài viết này là: chính nỗi sợ ấy, khi dẫn đến việc tự ý bỏ thuốc, nhiều khi gây hại nhiều hơn hẳn so với bản thân viên thuốc. Và quan trọng hơn, phần lớn nỗi sợ đó xuất phát từ một sự hiểu lầm.
Ba câu cần nhớ: Thuốc giảm đau không phải chỉ có một loại, và loại thường được kê cho đau lưng, đau cổ, viêm khớp là paracetamol và thuốc chống viêm không steroid, những thuốc này không gây nghiện. Mục đích của thuốc không phải để che giấu cơn đau, mà để bạn đủ dễ chịu mà vận động và tập phục hồi, vốn mới là điều chữa lành thật sự. Đau cấp không được kiểm soát kéo dài có nguy cơ chuyển thành đau mạn tính, khi đó việc điều trị khó khăn hơn rất nhiều.
Vì sao bác sĩ phải kê thuốc giảm đau và chống viêm?
Nhiều người nghĩ thuốc giảm đau chỉ là cách xoa dịu tạm bợ, giống như dán băng keo lên vết nứt tường, không giải quyết gốc rễ. Suy nghĩ này chỉ đúng một nửa, và nửa còn lại mới là điều quan trọng.
Trong thoát vị đĩa đệm, khối đĩa đệm thoát ra không chỉ chèn ép cơ học vào rễ thần kinh, mà còn giải phóng các chất trung gian gây viêm bao quanh rễ. Chính phản ứng viêm này, chứ không chỉ riêng sự chèn ép, mới là nguyên nhân lớn gây đau và tê buốt lan xuống chân. Thuốc chống viêm không steroid tác động đúng vào mắt xích đó, làm dịu phản ứng viêm quanh rễ thần kinh. Nói cách khác, thuốc không hề đánh lừa cảm giác, nó can thiệp thật vào cơ chế gây bệnh.
Các hướng dẫn điều trị hiện hành xếp thuốc chống viêm không steroid vào nhóm thuốc lựa chọn hàng đầu cho đau lưng cấp, trong đó nhóm ức chế chọn lọc COX-2 được ưu tiên vì ít tác dụng phụ hơn. Tôi cũng cần trung thực với bạn một điều mà y văn ghi nhận rõ: riêng với đau thần kinh tọa do thoát vị đĩa đệm, bằng chứng về hiệu quả của thuốc chống viêm còn hạn chế hơn so với đau lưng đơn thuần, mức cải thiện thường ở mức vừa phải trong ngắn hạn. Bác sĩ kê thuốc không phải vì thuốc là phép màu, mà vì nó là công cụ tốt nhất hiện có để mở ra cánh cửa cho những việc quan trọng hơn.
Cánh cửa đó là gì? Khuyến cáo của Ủy ban Cột sống thuộc Liên đoàn Phẫu thuật Thần kinh Thế giới nêu rõ: sự kết hợp giữa điều chỉnh hoạt động, dùng thuốc và vật lý trị liệu mang lại kết quả tốt ở phần lớn bệnh nhân thoát vị đĩa đệm. Ba chân kiềng này phải đi cùng nhau. Nếu bạn đau đến mức không nhúc nhích nổi, bạn không thể tập, không thể đi lại, không thể ngủ. Mà chính vận động sớm và tập luyện đúng cách mới là thứ giúp đĩa đệm hồi phục, cơ lưng khỏe lên và rễ thần kinh bớt kích thích.
Hãy hình dung thế này: thuốc giảm đau giống như chiếc nạng khi bạn gãy chân. Chiếc nạng không làm liền xương, nhưng không có nó bạn không thể đi lại, không thể tập, và cơ chân sẽ teo đi. Từ chối chiếc nạng vì sợ lệ thuộc vào nạng là hiểu sai vai trò của nó.
Hiểu đúng: thuốc giảm đau không phải chỉ có một loại
Đây là điểm gây hiểu lầm lớn nhất, và cũng là điều tôi mong bạn nhớ kỹ nhất. Khi nghe hai chữ giảm đau, nhiều người lập tức nghĩ đến morphin, đến nghiện ngập. Nhưng thuốc giảm đau là cả một nhóm rất rộng, với mức độ rủi ro khác nhau hoàn toàn.
- Paracetamol: thuốc giảm đau thông thường, hoàn toàn không gây nghiện, an toàn nếu dùng đúng liều được kê
- Thuốc chống viêm không steroid (như ibuprofen, diclofenac, meloxicam, celecoxib, etoricoxib): vừa giảm đau vừa chống viêm, hoàn toàn không gây nghiện, đây chính là nhóm thường được kê cho thoát vị đĩa đệm, đau cổ, đau lưng và viêm khớp
- Thuốc giãn cơ: giúp giảm co thắt cơ cạnh sống, dùng ngắn ngày
- Thuốc điều trị đau thần kinh (như gabapentin, pregabalin): dùng khi có đau kiểu bỏng rát, tê buốt do rễ thần kinh
- Opioid (như tramadol, morphin): chỉ nhóm này mới có nguy cơ lệ thuộc, và chỉ được cân nhắc khi thuốc chống viêm chống chỉ định, không dung nạp hoặc không hiệu quả
Một nhầm lẫn phổ biến khác ở nước ta là đánh đồng thuốc chống viêm không steroid với corticoid. Đây là hai nhóm hoàn toàn khác nhau. Chữ không steroid trong tên gọi chính là để phân biệt: đó là thuốc chống viêm nhưng không phải corticoid. Chính corticoid dùng liều cao kéo dài mới là thủ phạm gây loãng xương, hoại tử chỏm xương đùi, hội chứng Cushing, chứ không phải thuốc chống viêm thông thường bác sĩ kê ngắn ngày.
Nỗi sợ này phổ biến đến mức nào?
Bạn không hề đơn độc. Y văn ghi nhận khoảng 50 đến 60% bệnh nhân nói chung không dùng thuốc đúng như được hướng dẫn, và riêng trong điều trị đau, gần 40% số thuốc được kê không được uống đúng theo đơn. Một nghiên cứu theo dõi bệnh nhân đau mạn tính cho thấy chỉ 49% còn tuân thủ điều trị sau một năm.
Về nỗi sợ cụ thể, các nghiên cứu về hiện tượng sợ thuốc giảm đau ghi nhận tỷ lệ lên tới khoảng 50% ở một số nhóm bệnh nhân, với ba lo lắng hàng đầu là sợ nghiện, sợ tác dụng phụ và sợ thuốc làm mình yếu đi. Trong một nghiên cứu trên 100 bệnh nhân, 43 người bày tỏ lo ngại ngay khi được đề nghị bắt đầu dùng thuốc giảm đau.
Điều này nói lên rằng nỗi sợ của bạn là chính đáng và rất người. Nó không đáng bị chê trách. Nhưng nó cần được nói ra với bác sĩ, thay vì âm thầm biến thành hành động tự bỏ thuốc.
Tác hại thật sự khi tự ý bỏ thuốc
Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ nhất, vì nó là điều tôi chứng kiến hằng ngày.
Thứ nhất, đau cấp không được kiểm soát có nguy cơ trở thành đau mạn tính, và cơ chế của nó đã được khoa học làm rõ. Khi cơn đau kéo dài, hệ thần kinh trung ương thay đổi: các tế bào thần kinh dẫn truyền đau trở nên nhạy cảm quá mức, đáp ứng mạnh với cả những kích thích bình thường hoặc rất nhẹ. Hiện tượng này gọi là nhạy cảm hóa trung ương. Ở giai đoạn cấp, sự thay đổi này là phản ứng bảo vệ tự nhiên và thường tự hồi phục. Nhưng khi cơn đau kéo dài vượt quá thời gian lành mô bình thường, sự tăng nhạy cảm ấy trở nên bất lợi và tồn tại dai dẳng. Y văn ghi nhận khi đau lưng cấp kéo dài quá 12 tuần, tình trạng nhạy cảm hóa trung ương còn tồn tại chính là yếu tố góp phần biến nó thành đau lưng mạn tính.
Thứ hai, không đủ giảm đau nghĩa là không thể tập phục hồi chức năng. Như đã nói ở trên, ba chân kiềng điều trị gồm điều chỉnh hoạt động, thuốc và vật lý trị liệu. Bỏ thuốc là gãy một chân kiềng, và hai chân còn lại đổ theo. Bác Hùng trong câu chuyện đầu bài là ví dụ điển hình: vì quá đau nên nằm bất động hai tuần, mà nằm bất động kéo dài lại làm cơ lưng yếu đi, khớp cứng lại, và cơn đau càng dai dẳng. Đây là vòng xoắn bệnh lý mà tôi phải gỡ cho rất nhiều bệnh nhân.
Thứ ba, riêng với các bệnh viêm khớp, đặc biệt là viêm khớp dạng thấp, hậu quả của việc bỏ thuốc còn nghiêm trọng và không thể sửa chữa. Viêm khớp dạng thấp không chỉ gây đau, nó ăn mòn và phá hủy khớp. Y văn có khái niệm cửa sổ cơ hội, chỉ giai đoạn sớm khoảng 12 tuần đầu từ khi khởi phát triệu chứng, khi điều trị đúng có thể ngăn hoặc giảm đáng kể tổn thương khớp và đạt lui bệnh. Điều trị càng sớm thì mức độ hủy khớp trên phim càng thấp và tốc độ tiến triển càng chậm. Nghiên cứu cũng ghi nhận gần 70% bệnh nhân viêm khớp dạng thấp giai đoạn sớm từng có ít nhất một giai đoạn ngừng thuốc, và việc không tuân thủ thuốc chống thấp khớp gắn liền với mức độ hoạt động bệnh cao hơn ngay trong năm đầu. Khớp đã bị hủy thì không mọc lại được. Đây là kiểu tổn thương mà mọi sự hối tiếc về sau đều không cứu vãn nổi.
Thứ tư, và đây là điều tôi đau lòng nhất khi gặp: rất nhiều bệnh nhân vì sợ thuốc tây nên bỏ đơn của bác sĩ, rồi quay sang thuốc nam, thuốc bắc, thuốc tễ không rõ nguồn gốc. Họ thấy hết đau nhanh một cách bất thường nên tin tưởng dùng dài ngày. Sự thật là rất nhiều loại thuốc như vậy bị trộn corticoid liều cao. Người bệnh tránh được viên thuốc chống viêm an toàn mà bác sĩ kê ngắn ngày, để rồi uống corticoid liều cao suốt nhiều tháng mà không hề hay biết, dẫn đến loãng xương, gãy xương, hoại tử chỏm xương đùi, tăng huyết áp, tiểu đường. Đây chính là nghịch lý cay đắng nhất của nỗi sợ đặt nhầm chỗ.
Nhưng thuốc cũng có tác dụng phụ thật, và bác sĩ biết điều đó
Tôi sẽ không nói với bạn rằng thuốc chống viêm là vô hại. Nói vậy là dối bạn, và bạn xứng đáng được nghe sự thật.
Thuốc chống viêm không steroid có những tác dụng phụ đã được ghi nhận rõ: xuất huyết tiêu hóa, ảnh hưởng tim mạch và độc tính trên thận. Với người từng có tiền sử loét dạ dày hoặc xuất huyết tiêu hóa, nguy cơ chảy máu tiêu hóa khi dùng thuốc chống viêm cao hơn trên 10 lần so với người không có yếu tố nguy cơ. Nguy cơ biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim và đột quỵ cũng tăng lên, và điều quan trọng là nguy cơ này được ghi nhận rõ nhất khi dùng liều cao và kéo dài. Các yếu tố làm tăng nguy cơ khác gồm dùng kèm corticoid hoặc thuốc chống đông, hút thuốc, uống rượu, tuổi cao và thể trạng kém.
Nhưng bạn hãy để ý kỹ vế sau của mỗi câu trên: liều cao, kéo dài, dùng kèm thuốc khác, có yếu tố nguy cơ. Đó chính xác là lý do vì sao Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ cùng Cơ quan Dược phẩm châu Âu đều thống nhất khuyến cáo: dùng liều thấp nhất có hiệu quả, trong thời gian ngắn nhất có thể. Các hội chuyên ngành lớn cũng khuyến cáo tương tự, kèm theo việc dùng thuốc bảo vệ dạ dày khi cần và đánh giá lại định kỳ.
Đây là điều tôi muốn bạn hiểu: khi bác sĩ kê cho bạn một đơn thuốc, đó không phải là kê bừa. Đó là kết quả của việc cân nhắc tuổi tác, bệnh dạ dày, bệnh tim mạch, chức năng thận, các thuốc bạn đang dùng, để chọn đúng loại, đúng liều thấp nhất có hiệu quả và đúng thời gian ngắn nhất cần thiết. Chính vì thuốc có tác dụng phụ nên mới càng phải uống đúng đơn, chứ không phải càng nên tự ý bỏ.
Nghịch lý là ở chỗ: người tự ý bỏ thuốc và người tự ý tăng liều thuốc đều đang rời khỏi vùng an toàn mà bác sĩ đã tính toán cho họ. Người bỏ thuốc gánh hậu quả đau mạn tính. Người tự tăng liều, tự mua thêm thuốc ngoài, dùng chồng hai ba loại chống viêm cùng lúc, mới chính là người rơi vào đúng nhóm nguy cơ liều cao kéo dài mà các khuyến cáo cảnh báo.
Vậy người bệnh nên làm gì?
- Uống đúng loại, đúng liều, đúng thời gian bác sĩ kê, kể cả khi đã đỡ đau, trừ khi bác sĩ dặn khác
- Uống thuốc chống viêm sau ăn no và uống đủ nước, không tự ý bỏ thuốc bảo vệ dạ dày nếu được kê kèm
- Nói thẳng nỗi sợ của bạn với bác sĩ: sợ nghiện, sợ hại gan thận, sợ tác dụng phụ. Đây là câu chuyện cần được nói ra, và luôn có phương án thay thế phù hợp hơn cho bạn
- Báo bác sĩ đầy đủ tiền sử: đau dạ dày, loét, xuất huyết tiêu hóa, bệnh tim, tăng huyết áp, bệnh thận, và tất cả thuốc bạn đang dùng kể cả thuốc nam
- Tuyệt đối không tự mua thêm thuốc giảm đau ngoài để uống chồng lên đơn của bác sĩ
- Không dùng thuốc nam, thuốc tễ, thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc song song với đơn thuốc
- Đừng chỉ uống thuốc rồi nằm: hãy vận động nhẹ nhàng và tập phục hồi chức năng đúng hướng dẫn ngay khi cơn đau cho phép, vì đó mới là phần chữa lành thật sự
- Tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá lại và giảm hoặc dừng thuốc khi đã đủ
Lời kết
Tôi chưa bao giờ trách bệnh nhân vì sợ thuốc. Nỗi sợ ấy cho thấy bạn quan tâm đến cơ thể mình, và đó là điều tốt. Nhưng tôi mong bạn chuyển nỗi sợ ấy thành một câu hỏi thẳng thắn với bác sĩ, thay vì thành một quyết định âm thầm là ngừng thuốc rồi cắn răng chịu đựng.
Bởi vì mục tiêu của tôi và của bạn hoàn toàn giống nhau: dùng ít thuốc nhất có thể, trong thời gian ngắn nhất có thể, để bạn sớm quay lại vận động, tập luyện và sống bình thường. Viên thuốc chưa bao giờ là đích đến. Nó chỉ là cây cầu đưa bạn từ chỗ đau quá không nhúc nhích nổi, đến chỗ có thể đứng dậy và tự bước đi. Và không ai muốn bạn rời cây cầu ấy sớm hơn tôi.
Nếu bạn đang cầm trên tay một đơn thuốc mà trong lòng còn băn khoăn, đừng bỏ nó vào ngăn kéo. Hãy mang nó trở lại và hỏi bác sĩ của mình. Một cuộc trò chuyện năm phút hôm nay có thể giúp bạn tránh được nhiều năm sống chung với cơn đau mạn tính.