Đọc kết quả chụp phim thấy dòng chữ thoát vị đĩa đệm nội xốp hay nốt Schmorl và lo lắng? Đây là tình trạng nhân nhầy đĩa đệm thoát vị theo chiều dọc, lún vào thân đốt sống qua chỗ yếu của tấm tận — khác hẳn thoát vị ra sau chèn thần kinh. Bài viết giải thích dễ hiểu, có hình minh họa cơ chế: đây là tổn thương rất thường gặp, đa số lành tính và không triệu chứng (gặp ở khoảng 1/3 người đau lưng và 1/10 người không đau), thường không chèn ép thần kinh. TS.BS. Quyền trình bày nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, điều trị và chương trình tập luyện phục hồi.
Nhiều người bệnh cầm trên tay tờ kết quả chụp cộng hưởng từ hoặc X quang cột sống, đọc thấy dòng chữ thoát vị đĩa đệm nội xốp hoặc nốt Schmorl, và lập tức lo lắng không biết mình có bị nặng không, có phải mổ không. Thực ra đây là một tổn thương rất thường gặp, phần lớn lành tính, và khác hẳn với kiểu thoát vị đĩa đệm mà mọi người vẫn thường nghĩ tới.
Bài viết này trình bày một cách rõ ràng và dễ hiểu, nhưng vẫn dựa trên cơ sở khoa học: thoát vị nội xốp đĩa đệm là gì, cơ chế hình thành ra sao, nguyên nhân và yếu tố nguy cơ, biểu hiện lâm sàng, cách chẩn đoán, điều trị và chương trình tập luyện phục hồi.
Bốn ý chính cần nắm. Thứ nhất, thoát vị nội xốp là tình trạng nhân nhầy của đĩa đệm thoát vị theo chiều dọc, đâm xuyên qua tấm tận rồi lún vào phần xương xốp của thân đốt sống, khác với thoát vị thông thường đi ra phía sau. Thứ hai, đây là tổn thương rất thường gặp và đa số không gây triệu chứng, nhiều trường hợp chỉ tình cờ phát hiện khi chụp phim vì lý do khác. Thứ ba, vì đĩa đệm đi vào trong thân đốt sống chứ không ra sau nên thường không chèn ép rễ thần kinh, do đó ít khi gây đau lan xuống chân kiểu thần kinh tọa. Thứ tư, điều trị chủ yếu là bảo tồn, và tập luyện đúng cách đóng vai trò quan trọng trong phục hồi.
Thoát vị nội xốp đĩa đệm là gì?
Giữa hai thân đốt sống là đĩa đệm, gồm phần nhân nhầy ở giữa và vòng sợi bao quanh. Ngăn cách giữa đĩa đệm và thân đốt sống là một lớp mỏng gọi là tấm tận, vừa là bề mặt khớp vừa là nơi trao đổi dinh dưỡng cho đĩa đệm. Trong thoát vị đĩa đệm thông thường, nhân nhầy thoát ra phía sau hoặc sau bên, chèn vào ống sống và rễ thần kinh. Còn trong thoát vị nội xốp, nhân nhầy lại đi theo chiều dọc, đâm xuyên qua một điểm yếu của tấm tận và lún vào phần xương xốp bên trong thân đốt sống phía trên hoặc phía dưới. Vì vậy tổn thương này còn được gọi là thoát vị đĩa đệm trong thân đốt sống, hay nốt Schmorl, theo tên nhà giải phẫu bệnh người Đức Christian Georg Schmorl, người đầu tiên mô tả chi tiết vào năm 1927.
Về vị trí, thoát vị nội xốp hay gặp nhất ở vùng bản lề ngực thắt lưng, tức đoạn nối giữa cột sống ngực và cột sống thắt lưng, nơi vừa chịu tải trọng lớn vừa là chỗ chuyển tiếp giữa đoạn cứng chắc phía trên và đoạn linh hoạt phía dưới.
Cơ chế thoát vị nội xốp đĩa đệm (nốt Schmorl)
Bên trái: đĩa đệm bình thường nằm gọn giữa hai thân đốt sống. Bên phải: nhân nhầy đâm xuyên theo chiều dọc qua chỗ yếu của tấm tận và lún vào phần xương xốp của thân đốt sống, tạo thành nốt Schmorl.
Cơ chế bệnh sinh: vì sao đĩa đệm lại lún vào thân đốt sống?
Bình thường, nhân nhầy đóng vai trò như một chiếc đệm thủy lực, phân tán đều áp lực lên toàn bộ bề mặt tấm tận mỗi khi cột sống chịu tải. Thoát vị nội xốp xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa hai yếu tố: một bên là tấm tận và phần xương dưới sụn bị suy yếu, một bên là áp lực dọc trục dồn lên đĩa đệm.
- Khi tấm tận hoặc xương dưới sụn có một điểm yếu, dù là do bẩm sinh, do thoái hóa hay do xương thưa, thì đó trở thành nơi dễ bị tổn thương nhất
- Dưới tác động của lực nén dọc trục, thay vì được phân tán đều, áp lực từ nhân nhầy dồn tập trung vào điểm yếu đó
- Khi áp lực vượt quá sức chịu đựng của tấm tận, nhân nhầy đâm xuyên qua và lún vào phần xương xốp bên trong thân đốt sống, hình thành nốt Schmorl
- Nếu quá trình này diễn ra từ từ, tổn thương thường ổn định, bờ được xương hóa và không gây triệu chứng. Nếu xảy ra cấp tính do một lực mạnh, vùng xương quanh nốt thoát vị có thể bị phù nề và viêm, gây đau
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Thoát vị nội xốp thường không do một nguyên nhân duy nhất, mà là kết quả phối hợp của nhiều yếu tố cùng làm suy yếu tấm tận hoặc làm tăng tải trọng lên cột sống.
- Yếu tấm tận bẩm sinh hoặc có sẵn: một số người có điểm yếu tự nhiên ở tấm tận, là nơi dễ hình thành thoát vị
- Bệnh Scheuermann: đây là bệnh lý cột sống ở tuổi thiếu niên gây gù lưng, thường đi kèm nhiều nốt Schmorl và bất thường tấm tận
- Loãng xương và các bệnh làm giảm sức bền của xương: khi xương yếu đi, tấm tận và xương dưới sụn kém chịu lực nên dễ bị nhân nhầy đâm xuyên
- Tải trọng dọc trục lặp lại và lao động nặng: mang vác nặng, hoạt động thể lực cường độ cao lặp đi lặp lại làm tăng áp lực lên tấm tận
- Chấn thương cấp tính: một lực nén mạnh và đột ngột khi ngã hoặc chấn thương thể thao có thể làm nứt tấm tận và tạo đường cho nhân nhầy thoát vị
- Thoái hóa đĩa đệm và tuổi tác: theo thời gian, đĩa đệm và tấm tận đều thoái hóa, làm tăng nguy cơ
Triệu chứng lâm sàng
Điểm quan trọng nhất cần hiểu là phần lớn thoát vị nội xốp không gây triệu chứng và chỉ được phát hiện tình cờ khi chụp phim vì một lý do khác. Các nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ gặp nốt Schmorl thay đổi rất rộng tùy phương pháp, và tổn thương này hiện diện ở khoảng một phần ba số người có đau lưng nhưng cũng gặp ở khoảng một phần mười số người hoàn toàn không có triệu chứng. Điều đó cho thấy có nốt Schmorl trên phim không đồng nghĩa với việc nó là nguyên nhân gây đau.
- Trường hợp không triệu chứng: người bệnh không hề đau, chỉ biết mình có tổn thương khi đọc kết quả chụp phim
- Trường hợp cấp tính có triệu chứng: đau khu trú tại vùng lưng tương ứng, thường tăng khi vận động và khi cột sống chịu tải, giảm khi nghỉ. Trên cộng hưởng từ có thể thấy vùng xương quanh nốt thoát vị bị phù nề, phản ánh tình trạng viêm cấp
- Đặc điểm phân biệt quan trọng: vì đĩa đệm đi vào trong thân đốt sống chứ không ra phía sau, thoát vị nội xốp thường không chèn ép rễ thần kinh, nên ít khi gây tê hay đau lan xuống chân kiểu thần kinh tọa. Nếu người bệnh có đau lan chân rõ, cần tìm thêm nguyên nhân khác đi kèm
Hãy nhớ hai điều để bớt lo lắng không cần thiết. Thứ nhất, nốt Schmorl là một phát hiện rất thường gặp và trong đa số trường hợp là lành tính, không cần điều trị đặc hiệu. Thứ hai, nó khác với thoát vị đĩa đệm ra sau vốn hay gây chèn ép thần kinh; do đó việc nhìn thấy cụm từ thoát vị trên phim không nên tự động khiến bạn nghĩ tới phẫu thuật. Điều quan trọng là bác sĩ đối chiếu hình ảnh với triệu chứng thực tế của bạn.
Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa trên hình ảnh học, kết hợp với việc đối chiếu cẩn thận giữa tổn thương trên phim và triệu chứng lâm sàng của người bệnh.
- Chụp cộng hưởng từ: là thăm dò có giá trị nhất, không chỉ thấy được nốt thoát vị mà còn phân biệt được tổn thương cấp hay mạn qua tình trạng phù nề xương quanh nốt, từ đó giúp đánh giá xem nó có phải là nguyên nhân gây đau hay không
- Chụp X quang: có thể thấy hình khuyết lõm ở bờ trên hoặc bờ dưới thân đốt sống, nhưng độ nhạy kém hơn cộng hưởng từ
- Chụp cắt lớp vi tính: đánh giá chi tiết cấu trúc xương khi cần, đặc biệt để phân biệt với các tổn thương khác của thân đốt sống
Điều trị
Với cả trường hợp không triệu chứng và trường hợp có triệu chứng, nền tảng điều trị vẫn là bảo tồn. Rất hiếm khi cần đến can thiệp.
- Trường hợp không triệu chứng: không cần điều trị đặc hiệu, chỉ cần trấn an, duy trì lối sống lành mạnh cho cột sống và theo dõi
- Trường hợp cấp tính có đau: điều chỉnh hoạt động và tương đối nghỉ ngơi trong giai đoạn đau cấp, dùng thuốc giảm đau và kháng viêm theo chỉ định của bác sĩ, kết hợp vật lý trị liệu
- Điều trị bệnh nền: nếu có loãng xương, việc điều trị loãng xương đúng cách là rất quan trọng để tăng sức bền của xương và hạn chế tổn thương tiến triển
- Can thiệp: chỉ đặt ra trong số ít trường hợp đau kéo dài, dai dẳng, không đáp ứng với điều trị bảo tồn đúng cách và đã được xác định rõ nốt Schmorl là nguyên nhân gây đau
Tập luyện phục hồi
Tập luyện đóng vai trò quan trọng, vừa giúp giảm đau trong giai đoạn hồi phục, vừa giúp bảo vệ cột sống lâu dài. Nguyên tắc chung là đi từ nhẹ tới nặng, tôn trọng ngưỡng đau, và tránh đột ngột dồn tải trọng lớn lên cột sống khi đang đau cấp.
- Giai đoạn cấp: ưu tiên tương đối nghỉ ngơi, tránh mang vác nặng và các động tác nén dọc trục mạnh như bê vật nặng, nhảy, chạy trên nền cứng. Có thể duy trì đi bộ nhẹ nhàng trong ngưỡng không đau
- Tăng sức mạnh cơ lõi: các bài tập làm khỏe nhóm cơ bụng sâu và cơ lưng giúp chia sẻ tải trọng và ổn định cột sống, ví dụ bài gồng cơ bụng, bài nâng chậu, bài giữ tư thế tấm ván ở mức độ phù hợp
- Tăng sức mạnh nhóm cơ duỗi lưng: các bài tập nhẹ nhàng cho cơ dựng sống giúp nâng đỡ cột sống tốt hơn, thực hiện trong biên độ không gây đau
- Kéo giãn và cải thiện tư thế: kéo giãn nhẹ nhàng nhóm cơ vùng lưng và hông, kết hợp điều chỉnh tư thế ngồi và đứng để giảm tải cho cột sống
- Vận động nhịp điệu cường độ thấp: đi bộ, đạp xe hoặc bơi giúp duy trì thể lực và tuần hoàn nuôi dưỡng đĩa đệm mà không dồn nhiều lực nén lên cột sống
- Chăm sóc sức khỏe xương: với người loãng xương, kết hợp bổ sung canxi và vitamin D theo chỉ định cùng các bài tập chịu lực phù hợp giúp cải thiện chất lượng xương
Kết luận
Thoát vị nội xốp đĩa đệm, hay nốt Schmorl, là tình trạng nhân nhầy đĩa đệm lún vào thân đốt sống theo chiều dọc qua chỗ yếu của tấm tận. Đây là một tổn thương rất thường gặp, phần lớn lành tính và không gây triệu chứng, khác biệt căn bản với thoát vị đĩa đệm ra sau vốn hay gây chèn ép thần kinh. Vì vậy, nhìn thấy cụm từ này trên phim thường không phải là lý do để hoảng sợ.
Điều quan trọng là để bác sĩ đối chiếu giữa hình ảnh và triệu chứng thực tế, xác định xem tổn thương có gây đau hay chỉ là phát hiện tình cờ, và loại trừ các nguyên nhân nghiêm trọng khác khi cần. Với đa số người bệnh, điều trị bảo tồn kết hợp một chương trình tập luyện đúng cách và chăm sóc sức khỏe xương là đủ để kiểm soát triệu chứng và bảo vệ cột sống lâu dài.