Đau cổ lan xuống vai, cánh tay kèm tê yếu tay có thể là dấu hiệu thoát vị đĩa đệm cột sống cổ. Bài viết trình bày dễ hiểu nhưng dựa trên bằng chứng: nguyên nhân (chủ yếu thoái hóa theo tuổi), triệu chứng (chèn ép rễ gây đau lan tay và chèn ép tủy là tình trạng nặng cần lưu ý), chẩn đoán hình ảnh, và toàn bộ bậc thang điều trị. Theo y văn, khoảng 80% cải thiện trong 12 tuần và 70–90% đáp ứng điều trị bảo tồn. TS.BS. Quyền phân tích chỉ định và hiệu quả của từng phương pháp: thuốc, tập luyện, tiêm ngoài màng cứng, RFA (nói rõ vai trò thực), và các kỹ thuật phẫu thuật (ACDF, đĩa đệm nhân tạo).
Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ là một trong những nguyên nhân thường gặp gây đau cổ lan xuống vai và cánh tay, kèm tê bì hoặc yếu tay. Đây là bệnh lý mà nhiều người lo lắng, một phần vì sợ phải phẫu thuật. Tin tốt là phần lớn trường hợp cải thiện tốt với điều trị bảo tồn, và phẫu thuật chỉ đặt ra trong những tình huống có chỉ định rõ ràng. Bài viết này trình bày một cách dễ hiểu nhưng dựa trên bằng chứng khoa học về nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và toàn bộ các bậc điều trị, từ bảo tồn đến can thiệp tối thiểu và phẫu thuật, kèm chỉ định và hiệu quả của từng phương pháp.
Bốn ý chính cần nắm. Thứ nhất, nguyên nhân thường gặp nhất là thoái hóa đĩa đệm theo tuổi, không phải lúc nào cũng do một chấn thương. Thứ hai, có hai bệnh cảnh cần phân biệt: chèn ép rễ thần kinh gây đau lan tay, và chèn ép tủy sống cổ là tình trạng nặng hơn cần lưu ý đặc biệt. Thứ ba, điều trị theo bậc thang, khởi đầu bằng bảo tồn: theo y văn, khoảng 80% người bệnh cải thiện trong vòng 12 tuần và 70 đến 90% đáp ứng với điều trị bảo tồn. Thứ tư, can thiệp tối thiểu và phẫu thuật được cân nhắc khi bảo tồn thất bại hoặc khi có chỉ định thần kinh, mỗi phương pháp có chỉ định và hiệu quả riêng.
Đĩa đệm cột sống cổ và thoát vị là gì?
Cột sống cổ được tạo bởi các đốt sống xếp chồng lên nhau, giữa hai đốt sống có một đĩa đệm đóng vai trò như một tấm đệm giảm xóc. Mỗi đĩa đệm gồm phần nhân nhầy ở giữa và vòng xơ bao quanh bên ngoài. Thoát vị đĩa đệm xảy ra khi phần nhân nhầy thoát ra khỏi vị trí bình thường, đẩy lồi hoặc rách qua vòng xơ. Khối thoát vị này có thể chèn ép vào rễ thần kinh đi ra hai bên, hoặc chèn ép vào tủy sống nằm ở giữa, đồng thời các chất từ nhân nhầy còn gây phản ứng viêm tại chỗ. Đây là lý do vì sao thoát vị đĩa đệm cổ có thể gây đau và các triệu chứng thần kinh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Trái với suy nghĩ phổ biến, phần lớn thoát vị đĩa đệm cổ không đến từ một tai nạn cụ thể mà là hệ quả của quá trình thoái hóa tự nhiên theo tuổi. Theo thời gian, đĩa đệm mất nước, giảm độ đàn hồi và vòng xơ yếu đi, khiến nhân nhầy dễ thoát ra.
- Thoái hóa đĩa đệm theo tuổi: nguyên nhân thường gặp nhất, hay gặp ở độ tuổi trung niên khoảng 40 đến 60
- Chấn thương hoặc gắng sức đột ngột: một số trường hợp khởi phát sau tai nạn, mang vác nặng sai tư thế hoặc động tác vặn cổ mạnh
- Vi chấn thương lặp lại và tư thế xấu kéo dài: cúi cổ nhìn màn hình nhiều giờ, tư thế đầu chồm ra trước
- Các yếu tố nguy cơ khác: hút thuốc lá làm đĩa đệm thoái hóa nhanh hơn, công việc nặng, và yếu tố di truyền
Triệu chứng lâm sàng
Biểu hiện của thoát vị đĩa đệm cổ rất khác nhau tùy vào việc khối thoát vị chèn ép vào đâu. Có ba bệnh cảnh chính, trong đó phân biệt chèn ép rễ và chèn ép tủy có ý nghĩa quan trọng.
- Bệnh lý rễ thần kinh cổ, tức chèn ép rễ thần kinh: đây là biểu hiện hay gặp nhất. Người bệnh đau vùng cổ lan xuống vai, cánh tay và bàn tay theo đường đi của rễ thần kinh bị chèn, thường kèm tê bì, cảm giác kiến bò và có thể yếu một số nhóm cơ. Đau tay đôi khi còn rõ hơn đau cổ. Các đĩa đệm hay bị nhất là tầng cổ thấp, tương ứng chèn rễ chi phối cẳng tay và bàn tay
- Bệnh lý tủy cổ, tức chèn ép tủy sống: đây là tình trạng nặng hơn, cần đặc biệt lưu ý. Biểu hiện gồm bàn tay trở nên vụng về, hay làm rơi đồ, khó thực hiện động tác tinh tế, đi lại loạng choạng mất thăng bằng, triệu chứng thường ở cả hai bên và tiến triển tăng dần; giai đoạn muộn có thể rối loạn tiểu tiện
- Đau cổ đơn thuần: một số trường hợp chỉ đau và cứng vùng cổ, hạn chế vận động, chưa có dấu hiệu chèn ép thần kinh rõ
Chẩn đoán hình ảnh
Chẩn đoán hình ảnh giúp xác định vị trí, mức độ thoát vị và mức độ chèn ép thần kinh, từ đó định hướng điều trị. Mỗi phương tiện có vai trò riêng.
- Cộng hưởng từ cột sống cổ: là thăm dò có giá trị nhất, cho thấy rõ đĩa đệm, rễ thần kinh và tủy sống, cũng như mức độ chèn ép phần mềm. Đây là lựa chọn hàng đầu khi nghi thoát vị đĩa đệm cổ
- Chụp X quang thường quy, kể cả tư thế cúi và ưỡn: đánh giá trục cột sống, mức độ thoái hóa, và phát hiện mất vững
- Chụp cắt lớp vi tính: cho thấy rõ cấu trúc xương và các khối thoát vị đã calci hóa, hữu ích khi không chụp được cộng hưởng từ; có thể kết hợp bơm thuốc cản quang tủy sống khi cần
- Đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ: giúp khẳng định có tổn thương rễ thần kinh hay không và phân biệt với các bệnh lý chèn ép thần kinh ngoại vi khác
Một nguyên tắc quan trọng: hình ảnh thoát vị đĩa đệm trên phim khá thường gặp ngay cả ở người không hề có triệu chứng. Vì vậy, chẩn đoán và quyết định điều trị phải dựa trên sự phù hợp giữa hình ảnh và triệu chứng lâm sàng, chứ không chỉ dựa vào phim. Thấy thoát vị trên phim không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải can thiệp.
Điều trị bảo tồn: lựa chọn đầu tay
Với đa số người bệnh không có chèn ép tủy hay thiếu sót thần kinh tiến triển, điều trị bảo tồn là lựa chọn đầu tay và thường mang lại kết quả tốt. Diễn tiến tự nhiên của bệnh lý rễ thần kinh cổ nhìn chung thuận lợi: theo y văn, khoảng 80% người bệnh cải thiện trong vòng 12 tuần, và khoảng 70 đến 90% đáp ứng với điều trị bảo tồn. Điều trị bảo tồn gồm hai trụ cột là dùng thuốc và tập luyện phục hồi chức năng.
Điều trị bằng thuốc
- Thuốc giảm đau và chống viêm không steroid: giúp giảm đau và giảm viêm trong giai đoạn cấp, dùng theo chỉ định và trong thời gian hợp lý để tránh tác dụng phụ trên dạ dày và thận
- Thuốc giảm đau thần kinh như gabapentin hoặc pregabalin: có thể được cân nhắc cho thành phần đau kiểu thần kinh, hiệu quả ở mức vừa phải
- Thuốc giãn cơ: dùng ngắn ngày khi có co cứng cơ cạnh cổ
- Corticoid đường uống liệu trình ngắn: đôi khi được cân nhắc trong đợt cấp, bằng chứng còn hạn chế
- Nguyên tắc chung: ưu tiên kiểm soát triệu chứng để người bệnh vận động sớm, hạn chế dùng thuốc opioid kéo dài. Mọi thuốc cần theo chỉ định của bác sĩ
Tập luyện và vật lý trị liệu
Tập luyện và vật lý trị liệu là phần cốt lõi của điều trị bảo tồn, giúp giảm đau, phục hồi tầm vận động và giảm nguy cơ tái phát. Nên thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng, và tránh các động tác làm đau tăng rõ rệt.
- Bài tập tăng sức mạnh và ổn định cơ vùng cổ và vai gáy: giúp nâng đỡ cột sống cổ tốt hơn
- Bài tập kéo giãn nhẹ nhàng và cải thiện tầm vận động: giảm căng cơ và cứng cổ
- Điều chỉnh tư thế và công thái học: giữ màn hình ngang tầm mắt, tránh cúi cổ kéo dài, kéo cằm về sau để giảm tư thế đầu chồm trước
- Kéo giãn cột sống cổ và các phương pháp vật lý trị liệu khác: có thể giúp giảm triệu chứng ở một số người bệnh
- Duy trì vận động trong ngưỡng chịu đựng: nằm bất động kéo dài không có lợi; nếu dùng nẹp cổ mềm thì chỉ nên dùng ngắn ngày trong đợt đau cấp
Can thiệp tối thiểu
Khi điều trị bảo tồn chưa kiểm soát được triệu chứng, một số thủ thuật ít xâm lấn có thể được cân nhắc để giảm đau, trước khi nghĩ đến phẫu thuật. Cần hiểu đúng vai trò và giới hạn của từng thủ thuật.
- Tiêm corticoid ngoài màng cứng, còn gọi là phóng bế ngoài màng cứng: được cân nhắc cho đau kiểu rễ thần kinh không đáp ứng với điều trị bảo tồn ban đầu. Thuốc chống viêm được đưa vào khoang ngoài màng cứng gần rễ thần kinh bị chèn ép. Về hiệu quả, phương pháp này giúp giảm đau trong ngắn hạn đến trung hạn ở một tỷ lệ người bệnh, và có thể giúp trì hoãn hoặc tránh phẫu thuật trong một số trường hợp. Cần thực hiện bởi bác sĩ có kinh nghiệm dưới hướng dẫn hình ảnh vì có nguy cơ biến chứng dù hiếm gặp
- Đốt sóng cao tần, gọi tắt là RFA: cần nói rõ để tránh hiểu lầm. RFA chủ yếu được dùng để điều trị đau có nguồn gốc từ khớp mấu của cột sống, tức đau cổ trục do khớp diện, sau khi đã xác định bằng nghiệm pháp phong bế nhánh thần kinh chi phối khớp. RFA không phải là biện pháp điều trị trực tiếp khối thoát vị đĩa đệm hay đau do chèn ép rễ. Ở người thoát vị đĩa đệm có kèm thành phần đau từ khớp mấu, RFA có thể giúp giảm phần đau đó. Với đau kiểu rễ, một số kỹ thuật sóng cao tần dạng xung gần rễ thần kinh đã được nghiên cứu nhưng bằng chứng còn hạn chế
- Các kỹ thuật giảm áp đĩa đệm qua da: một số kỹ thuật ít xâm lấn tác động lên nhân đĩa đệm đã được áp dụng, nhưng bằng chứng cho cột sống cổ còn chưa mạnh và cần chọn lọc chỉ định kỹ
Điều trị phẫu thuật
Phẫu thuật không phải là lựa chọn đầu tiên cho phần lớn người bệnh, nhưng là cần thiết trong những tình huống có chỉ định rõ. Việc quyết định phẫu thuật cần dựa trên đánh giá của bác sĩ chuyên khoa cột sống, kết hợp giữa triệu chứng, khám thần kinh và hình ảnh.
- Chỉ định phẫu thuật: có chèn ép tủy cổ với biểu hiện bệnh lý tủy, đặc biệt khi tiến triển; thiếu sót thần kinh nặng hoặc tăng dần như yếu cơ rõ; hoặc đau kiểu rễ nặng, dai dẳng, ảnh hưởng nhiều đến chất lượng sống và không đáp ứng với điều trị bảo tồn đúng cách sau khoảng 6 đến 12 tuần
- Về hiệu quả chung: phẫu thuật giúp giảm đau tay nhanh hơn so với điều trị bảo tồn trong ngắn hạn. Tuy nhiên, với bệnh lý rễ đơn thuần, nhiều nghiên cứu cho thấy kết quả ở thời điểm khoảng hai năm là tương đương giữa nhóm phẫu thuật và nhóm bảo tồn. Vì vậy, phẫu thuật thường được chọn để giảm đau nhanh hơn hoặc khi bảo tồn thất bại, còn với chèn ép tủy thì phẫu thuật nhằm ngăn bệnh tiến triển
Có nhiều phương pháp phẫu thuật, lựa chọn tùy vào vị trí, tính chất khối thoát vị và tình trạng cột sống của từng người.
- Phẫu thuật lấy đĩa đệm và hàn xương lối trước, viết tắt là ACDF: là phương pháp kinh điển và được dùng phổ biến nhất. Bác sĩ lấy bỏ đĩa đệm thoát vị qua đường mổ phía trước cổ rồi hàn xương hai đốt sống liền kề. Đây là phương pháp đã được chứng minh an toàn và hiệu quả cao trong giảm đau tay do chèn ép rễ
- Thay đĩa đệm nhân tạo, tức tạo hình đĩa đệm: thay vì hàn cứng, một đĩa đệm nhân tạo được đặt vào để bảo tồn cử động của tầng mổ. Các phân tích gộp từ nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy phương pháp này có kết quả tương đương hoặc thuận lợi so với ACDF, đồng thời có xu hướng ít thoái hóa tầng liền kề và ít phải mổ lại hơn. Phương pháp phù hợp với các trường hợp được chọn lọc, thường ở một hoặc hai tầng
- Phẫu thuật lối sau, như mở lỗ liên hợp giải ép rễ: phù hợp với một số trường hợp thoát vị lệch bên, có ưu điểm bảo tồn cử động
- Phẫu thuật nội soi và ít xâm lấn: là hướng phát triển giúp giảm tổn thương mô, rút ngắn hồi phục, áp dụng cho các trường hợp được chọn lọc phù hợp
Chọn phương pháp như thế nào? Nguyên tắc bậc thang
Nhìn tổng thể, điều trị thoát vị đĩa đệm cổ tuân theo nguyên tắc bậc thang và cá thể hóa. Với đa số người bệnh không có dấu hiệu chèn ép tủy hay thiếu sót thần kinh tiến triển, bắt đầu bằng điều trị bảo tồn gồm thuốc và tập luyện. Nếu sau một thời gian điều trị bảo tồn đúng cách mà đau kiểu rễ vẫn dai dẳng, có thể cân nhắc can thiệp tối thiểu như tiêm ngoài màng cứng. Phẫu thuật được dành cho các trường hợp có chỉ định thần kinh rõ hoặc bảo tồn thất bại, với việc lựa chọn kỹ thuật phù hợp cho từng người. Điều quan trọng là quyết định nên được đưa ra sau khi trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa, dựa trên cả triệu chứng, khám và hình ảnh.
Kết luận
Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ là bệnh lý thường gặp và trong đa số trường hợp không đáng sợ như nhiều người vẫn nghĩ. Phần lớn người bệnh cải thiện tốt với điều trị bảo tồn gồm thuốc và tập luyện, với khoảng 80% cải thiện trong vòng 12 tuần. Các thủ thuật can thiệp tối thiểu và phẫu thuật là những công cụ hữu ích khi có chỉ định phù hợp, mỗi phương pháp có vai trò, chỉ định và hiệu quả riêng.
Điều quan trọng nhất là nhận biết được các dấu hiệu cảnh báo của chèn ép tủy và thiếu sót thần kinh tiến triển để đi khám kịp thời, đồng thời không hoảng sợ khi chỉ thấy hình ảnh thoát vị trên phim mà chưa có triệu chứng tương xứng. Một kế hoạch điều trị đúng đắn cần được xây dựng cùng bác sĩ chuyên khoa cột sống, cá thể hóa theo tình trạng cụ thể của mỗi người bệnh.