Sáng ngủ dậy vừa trở mình là căn phòng quay cuồng — rối loạn tiền đình là nhóm bệnh rất thường gặp, đa số lành tính và điều trị được. Chóng mặt ảnh hưởng 15 đến hơn 20% người lớn mỗi năm; nguyên nhân số một là chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV), đáp ứng tốt với nghiệm pháp Epley (tổng quan Cochrane 2014). Bài viết phân tích triệu chứng, nguyên nhân (kể cả chóng mặt do cột sống cổ), điều trị và cách phòng ngừa qua ăn uống, tập luyện — đều dựa trên bằng chứng. TS.BS. Quyền cũng chỉ rõ dấu hiệu chóng mặt nguy hiểm cần đi cấp cứu ngay.
Buổi sáng vừa ngồi dậy khỏi giường, bỗng nhiên căn phòng quay cuồng, mọi vật chao đảo như đang ngồi trên con thuyền giữa sóng, kèm buồn nôn và toát mồ hôi. Chỉ vài chục giây sau, cơn chóng mặt lui dần. Đây là trải nghiệm rất quen thuộc mà nhiều người gọi chung là rối loạn tiền đình. Đằng sau cái tên quen thuộc ấy là một nhóm bệnh lý đa dạng, phần lớn lành tính và điều trị được, nhưng một số ít lại là dấu hiệu cảnh báo cần xử trí khẩn cấp. Hiểu đúng bản chất sẽ giúp người bệnh bớt lo lắng và biết khi nào cần đi khám.
Chóng mặt và mất thăng bằng là than phiền rất phổ biến. Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy mỗi năm có khoảng 15 đến hơn 20% người trưởng thành từng bị chóng mặt hoặc choáng váng ở mức đáng kể. Riêng nhóm chóng mặt có nguồn gốc từ hệ tiền đình chiếm khoảng một phần tư số này, với tỷ lệ hiện mắc trong 12 tháng vào khoảng 5%, tăng dần theo tuổi và gặp ở nữ nhiều gấp khoảng hai đến ba lần nam giới.
Bốn ý chính cần nắm. Thứ nhất, rối loạn tiền đình không phải một bệnh duy nhất mà là nhóm nhiều nguyên nhân, đại đa số lành tính. Thứ hai, nguyên nhân thường gặp nhất là chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV), có thể điều trị hiệu quả bằng một nghiệm pháp tay đơn giản. Thứ ba, hai biện pháp có bằng chứng mạnh nhất là nghiệm pháp tái định vị sỏi tai (nghiệm pháp Epley) cho BPPV và tập phục hồi chức năng tiền đình. Thứ tư, cần nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ để đi cấp cứu kịp thời, vì một số ít trường hợp chóng mặt là do nguyên nhân trung ương nguy hiểm.
Hệ tiền đình là gì và vì sao ta bị chóng mặt?
Hệ tiền đình là bộ phận giữ thăng bằng của cơ thể, gồm các ống bán khuyên và túi tiền đình nằm trong tai trong, cùng dây thần kinh tiền đình dẫn tín hiệu về thân não và tiểu não. Bộ phận này liên tục báo cho não biết đầu đang ở tư thế nào và chuyển động ra sao. Não giữ thăng bằng bằng cách phối hợp ba nguồn thông tin: tín hiệu từ tai trong, tín hiệu từ mắt, và tín hiệu cảm thụ bản thể từ cơ và khớp, đặc biệt là vùng cổ. Khi ba nguồn tín hiệu này mâu thuẫn nhau hoặc một nguồn bị lỗi, não nhận thông tin sai lệch và tạo ra cảm giác quay cuồng, mất thăng bằng mà ta gọi là chóng mặt.
Nhận biết triệu chứng
Không phải mọi cảm giác choáng đều giống nhau, và mô tả đúng kiểu chóng mặt giúp bác sĩ định hướng nguyên nhân. Có ba nhóm cảm giác thường bị gộp chung. Chóng mặt quay là cảm giác bản thân hoặc cảnh vật xoay tròn, thường do nguyên nhân tiền đình. Choáng váng gần ngất là cảm giác tối sầm, lâng lâng như sắp xỉu, thường liên quan tụt huyết áp hoặc tim mạch. Mất thăng bằng là cảm giác đi đứng không vững, chực ngã, hay gặp ở người cao tuổi và bệnh lý thần kinh.
- Cảm giác quay cuồng, cảnh vật xoay tròn hoặc bản thân chao đảo
- Mất thăng bằng, đi đứng loạng choạng, phải bám víu
- Buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, tái nhợt đi kèm
- Chóng mặt khởi phát hoặc nặng lên khi thay đổi tư thế đầu, như xoay đầu, cúi, ngửa hoặc trở mình khi nằm
- Ù tai, nghe kém, cảm giác đầy tức trong tai, gợi ý bệnh Ménière
- Rung giật nhãn cầu, hoa mắt, khó tập trung khi nhìn
- Mệt mỏi, lo lắng, mất tự tin khi di chuyển vì sợ chóng mặt tái diễn
Các nguyên nhân thường gặp
Nguyên nhân gây rối loạn tiền đình có thể chia thành ba nhóm: nguyên nhân tại tai trong và dây thần kinh tiền đình (ngoại biên), nguyên nhân tại não (trung ương), và nguyên nhân toàn thân. Đa số các trường hợp là ngoại biên và lành tính.
Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV) là nguyên nhân gây chóng mặt thường gặp nhất. Bệnh xảy ra khi các tinh thể canxi nhỏ, gọi là sỏi tai, lạc chỗ vào ống bán khuyên, khiến mỗi lần thay đổi tư thế đầu lại kích hoạt một cơn chóng mặt quay dữ dội nhưng ngắn, thường chỉ kéo dài dưới một phút. BPPV có tỷ lệ mắc trong suốt cuộc đời khoảng 2,4%, tăng mạnh theo tuổi và có thể gặp ở tới khoảng 10% người trên 70 tuổi, với nữ nhiều gấp khoảng hai lần nam. Tin vui là BPPV thường đáp ứng rất tốt với nghiệm pháp tái định vị sỏi tai.
- BPPV, chóng mặt tư thế kịch phát lành tính: cơn ngắn, khởi phát khi đổi tư thế đầu, không kèm nghe kém
- Viêm thần kinh tiền đình: chóng mặt dữ dội kéo dài nhiều giờ đến vài ngày, thường sau nhiễm virus, không kèm giảm thính lực
- Bệnh Ménière: các cơn chóng mặt kéo dài kèm ù tai, nghe kém dao động và cảm giác đầy tai, do rối loạn dịch nội dịch trong tai trong
- Đau nửa đầu tiền đình: chóng mặt kèm đau đầu kiểu migraine, sợ ánh sáng, sợ tiếng động, là nguyên nhân thường bị bỏ sót
- Chóng mặt liên quan cột sống cổ: chóng mặt, mất thăng bằng đi kèm đau và cứng cổ
- Nguyên nhân toàn thân: tụt huyết áp tư thế, thiếu máu, hạ đường huyết, rối loạn lo âu, tác dụng phụ của thuốc, mất nước
- Nguyên nhân trung ương nguy hiểm: tai biến mạch máu não vùng thân não hoặc tiểu não, u, cần loại trừ khi có dấu hiệu cảnh báo
Chóng mặt liên quan cột sống cổ
Vùng cổ chứa rất nhiều thụ thể cảm thụ bản thể, liên tục báo cho não biết vị trí và chuyển động của đầu. Khi cột sống cổ bị thoái hóa, căng cơ hoặc rối loạn chức năng, các tín hiệu này có thể sai lệch và mâu thuẫn với tín hiệu từ tai trong và mắt, gây cảm giác chóng mặt, mất thăng bằng đi kèm đau và cứng cổ. Đây được gọi là chóng mặt do cột sống cổ. Tỷ lệ ghi nhận trong một nghiên cứu đa trung tâm vào khoảng 6,4%, và có thể lên tới khoảng 40% ở nhóm người có đau cổ. Vì là lĩnh vực giao thoa giữa cột sống và tiền đình, dạng chóng mặt này cần được đánh giá cẩn thận để không bỏ sót, đồng thời không nên quy kết vội mọi cơn chóng mặt cho cột sống cổ khi chưa loại trừ các nguyên nhân khác.
Chẩn đoán như thế nào?
Chẩn đoán rối loạn tiền đình chủ yếu dựa vào hỏi bệnh kỹ và thăm khám, chứ không phải chụp chiếu ngay từ đầu. Bác sĩ sẽ hỏi về kiểu chóng mặt, thời gian mỗi cơn, yếu tố khởi phát, các triệu chứng đi kèm như nghe kém hay đau đầu, và tiền sử bệnh. Một số nghiệm pháp khám tư thế, như nghiệm pháp Dix-Hallpike, giúp xác định BPPV ngay tại phòng khám. Khám thần kinh và đánh giá dáng đi, thăng bằng giúp phát hiện dấu hiệu trung ương. Chụp cộng hưởng từ hay các thăm dò chuyên sâu chỉ cần khi nghi ngờ nguyên nhân trung ương, có dấu hiệu thần kinh khu trú, hoặc bệnh không điển hình và không đáp ứng điều trị.
Điều trị dựa trên bằng chứng
Điều trị hiệu quả nhất là điều trị theo đúng nguyên nhân, chứ không phải chỉ dùng thuốc cắt cơn chung chung. Dưới đây là các biện pháp có bằng chứng.
- Nghiệm pháp tái định vị sỏi tai, tức nghiệm pháp Epley, cho BPPV: là chuỗi động tác đưa đầu qua các tư thế nhất định để đưa sỏi tai về đúng vị trí. Tổng quan Cochrane do Hilton và cộng sự cập nhật năm 2014 kết luận nghiệm pháp Epley an toàn và hiệu quả hơn hẳn nghiệm pháp giả trong việc làm hết chóng mặt
- Tập phục hồi chức năng tiền đình: chuỗi bài tập giúp não học cách bù trừ tín hiệu tiền đình bị lỗi. Tổng quan Cochrane năm 2015 của McDonnell và Hillier cho thấy bằng chứng mức trung bình đến mạnh rằng phương pháp này an toàn và hiệu quả với rối loạn tiền đình ngoại biên một bên
- Thuốc cắt cơn chóng mặt và chống nôn: chỉ nên dùng ngắn ngày trong giai đoạn cấp; dùng kéo dài có thể cản trở quá trình não tự bù trừ và khiến bệnh dai dẳng hơn
- Điều trị nguyên nhân nền: kiểm soát đau nửa đầu tiền đình, quản lý bệnh Ménière, điều chỉnh huyết áp, xử trí vấn đề cột sống cổ, và rà soát lại các thuốc đang dùng
Với BPPV, một phân tích gộp cho thấy nghiệm pháp Epley giúp cải thiện gần 20 điểm trên thang điểm khuyết tật do chóng mặt (Dizziness Handicap Index), một mức cải thiện có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt. Tuy nhiên cần lưu ý bệnh có thể tái phát, với tỷ lệ tái phát ghi nhận khoảng 36%. Vì vậy, ngay cả khi đã hết chóng mặt sau nghiệm pháp, người bệnh vẫn nên biết cách nhận diện triệu chứng và tái khám khi chóng mặt quay lại.
Phòng ngừa: Chế độ ăn uống
Không có thực đơn thần kỳ nào chữa khỏi rối loạn tiền đình, nhưng một số điều chỉnh ăn uống hợp lý giúp giảm yếu tố kích thích và hỗ trợ sức khỏe chung.
- Uống đủ nước trong ngày: mất nước có thể gây tụt huyết áp và làm nặng thêm cảm giác choáng váng
- Hạn chế ăn mặn, nhất là ở người có bệnh Ménière: giảm muối được khuyến cáo nhằm ổn định dịch trong tai trong
- Hạn chế caffeine như cà phê, trà đặc, nước tăng lực, và hạn chế rượu bia: các chất này có thể kích thích và làm nặng triệu chứng ở một số người
- Ăn đủ và đều bữa, tránh bỏ bữa gây hạ đường huyết và chóng mặt
- Bảo đảm đủ vi chất tạo máu như sắt, vitamin B12 và folate, vì thiếu máu là một nguyên nhân gây choáng váng
- Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn nhiều muối và đường; ưu tiên rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt
Phòng ngừa: Tập luyện và lối sống
Tập luyện đúng cách là một trong những trụ cột phòng ngừa và phục hồi. Nghịch lý là để hết chóng mặt, người bệnh thường cần chủ động vận động chứ không phải nằm yên né tránh, vì né tránh chỉ khiến não chậm bù trừ. Các bài tập nên được hướng dẫn và tăng dần độ khó.
- Bài tập phục hồi tiền đình kiểu Cawthorne-Cooksey: liếc mắt lên xuống và sang hai bên, nhìn theo ngón tay khi di chuyển, xoay và cúi ngửa đầu chậm rãi với mức tăng dần
- Bài tập ổn định tầm nhìn: giữ mắt cố định vào một điểm trong khi xoay đầu nhẹ, giúp não phối hợp lại giữa mắt và tiền đình
- Tập thăng bằng: đứng chụm chân, đứng một chân có điểm tựa, đi theo đường thẳng, tập trên nền mềm khi đã vững
- Tập cổ vai gáy nhẹ nhàng nếu có yếu tố cột sống cổ, giúp cải thiện tín hiệu cảm thụ bản thể vùng cổ
- Đứng dậy và đổi tư thế từ từ, đặc biệt khi ngủ dậy, để tránh tụt huyết áp tư thế
- Ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng, vì mệt mỏi và lo âu làm nặng triệu chứng; hạn chế thuốc lá
- Bảo đảm an toàn khi đang có cơn: ngồi hoặc nằm xuống ngay, bám vào điểm tựa, tránh lái xe hay leo cao
Khi nào cần đi khám?
- Chóng mặt kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc ảnh hưởng sinh hoạt và công việc
- Chóng mặt kèm nghe kém, ù tai, hoặc cảm giác đầy tai
- Chóng mặt đi kèm đau đầu nhiều, hoặc đau và cứng cổ kéo dài
- Đã điều trị nhưng không cải thiện hoặc hay tái phát
- Người cao tuổi bị chóng mặt kèm nguy cơ ngã, hoặc đã từng ngã
- Bất kỳ dấu hiệu cảnh báo đột quỵ nào nêu ở trên: cần đi cấp cứu ngay, không chờ đợi