Với người loãng xương, chính cú ngã mới là thứ biến bộ xương giòn thành ca gãy xương nghiêm trọng — khoảng 90% gãy cổ xương đùi ở người cao tuổi xảy ra sau một cú ngã. Bài viết trình bày các biện pháp phòng ngã có bằng chứng, trong đó tập luyện thăng bằng là mạnh nhất: theo tổng quan Cochrane 2019, bài tập thăng bằng và chức năng giảm khoảng 24% tỷ lệ ngã, tập đa dạng giảm tới 34%. Cùng với rà soát thuốc, cải tạo nhà ở, chăm sóc thị lực và điều trị loãng xương. TS.BS. Quyền tổng hợp cách phòng ngã toàn diện và danh mục kiểm tra tại nhà.
Với người loãng xương, mối nguy hiểm thực sự không chỉ nằm ở chỗ xương yếu đi, mà ở chỗ một cú trượt ngã tưởng chừng nhẹ nhàng có thể biến bộ xương mỏng manh ấy thành một ca gãy xương nghiêm trọng. Phần lớn các trường hợp gãy xương do loãng xương, đặc biệt là gãy cổ xương đùi và gãy cổ tay, đều bắt nguồn từ một cú ngã. Vì vậy, phòng ngừa trượt ngã có vai trò quan trọng ngang với việc điều trị củng cố mật độ xương, và hai việc này bổ trợ cho nhau.
Bài viết này trình bày một cách có hệ thống và dựa trên bằng chứng những biện pháp phòng ngừa trượt ngã, được chọn lọc phù hợp cho người loãng xương. Mục tiêu là giúp người bệnh và gia đình hiểu vì sao cần chủ động phòng ngã, và biết cụ thể nên làm gì để giảm nguy cơ.
Bốn ý chính cần nắm. Thứ nhất, ngã là nguyên nhân trực tiếp của phần lớn các ca gãy xương ở người loãng xương, nên phòng ngã chính là phòng gãy xương. Thứ hai, ngã rất phổ biến ở người cao tuổi, với khoảng một phần ba số người từ 65 tuổi trở lên bị ngã mỗi năm. Thứ ba, tập luyện, đặc biệt là các bài tập thăng bằng, là biện pháp có bằng chứng mạnh nhất: theo tổng quan Cochrane năm 2019, bài tập thăng bằng và chức năng giúp giảm khoảng 24% tỷ lệ ngã. Thứ tư, phòng ngừa trượt ngã cần phối hợp nhiều mặt gồm tập luyện, rà soát thuốc, cải tạo môi trường nhà ở, chăm sóc thị lực, và luôn đi cùng với điều trị loãng xương.
Vì sao phòng ngừa trượt ngã lại quan trọng với người loãng xương?
Loãng xương làm cho xương giòn và dễ gãy, nhưng bản thân xương giòn thường không tự gãy trong sinh hoạt bình thường. Điều biến nguy cơ tiềm tàng đó thành hậu quả thực sự chính là lực tác động từ một cú ngã. Ước tính khoảng 90% các trường hợp gãy cổ xương đùi ở người cao tuổi xảy ra sau một cú ngã. Đây là loại gãy xương nặng, làm giảm nghiêm trọng khả năng đi lại và tính tự chủ, kèm nguy cơ biến chứng và tử vong cao trong năm đầu.
Từ đó có thể thấy hai hướng can thiệp bổ trợ cho nhau. Điều trị loãng xương bằng thuốc giúp làm xương chắc hơn, tức là giảm khả năng gãy khi có một cú ngã xảy ra. Còn phòng ngừa trượt ngã giúp giảm số lần ngã, tức là giảm cơ hội để xương phải chịu lực gây gãy. Chỉ tập trung vào một hướng mà bỏ qua hướng còn lại là chưa đủ. Một người dùng thuốc loãng xương đầy đủ nhưng vẫn hay ngã thì nguy cơ gãy xương vẫn cao.
Ai dễ ngã? Các yếu tố nguy cơ cần nhận diện
Ngã hiếm khi do một nguyên nhân duy nhất, mà thường là kết quả cộng dồn của nhiều yếu tố nguy cơ. Nhận diện được các yếu tố này là bước đầu tiên để can thiệp đúng trọng tâm.
- Tiền sử đã từng ngã: người đã ngã một lần có nguy cơ ngã lại cao hơn rõ rệt, đây là một trong những yếu tố dự báo mạnh nhất
- Yếu cơ và giảm thăng bằng: sức cơ chi dưới yếu, dáng đi không vững, phản xạ giữ thăng bằng kém
- Thuốc đang dùng: đặc biệt là thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc hướng thần, và tình trạng dùng đồng thời nhiều loại thuốc
- Rối loạn thị lực: giảm thị lực, đục thủy tinh thể, hoặc mới thay kính đa tròng chưa quen
- Tụt huyết áp tư thế: hoa mắt chóng mặt khi đứng dậy đột ngột
- Yếu tố môi trường: sàn trơn, thảm dễ trượt, thiếu ánh sáng, bậc thềm, dây điện vướng víu, nhà vệ sinh không có tay vịn
- Bệnh lý thần kinh và nhận thức: sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, tai biến mạch máu não, bệnh lý thần kinh ngoại vi ở bàn chân
- Bàn chân và giày dép: đau chân, biến dạng bàn chân, đi chân trần hoặc dép lê không chắc chân
Các biện pháp phòng ngừa có bằng chứng
Dưới đây là các biện pháp đã được nghiên cứu chứng minh hiệu quả, sắp xếp theo mức độ bằng chứng và tầm quan trọng thực hành.
1. Tập luyện, đặc biệt là bài tập thăng bằng
Tập luyện là biện pháp phòng ngừa trượt ngã có bằng chứng mạnh nhất. Tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2019 trên người cao tuổi sống tại cộng đồng cho thấy: các bài tập thăng bằng và chức năng giúp giảm khoảng 24% tỷ lệ ngã với mức độ tin cậy cao; các chương trình phối hợp nhiều loại bài tập, thường gồm thăng bằng chức năng kết hợp tập sức mạnh, giúp giảm tới khoảng 34% tỷ lệ ngã; và Thái Cực Quyền có thể giảm khoảng 19% tỷ lệ ngã. Điểm chung của các chương trình hiệu quả là có thách thức khả năng giữ thăng bằng và được duy trì đều đặn.
- Ưu tiên bài tập thăng bằng: các bài đứng một chân có hỗ trợ, tập chuyển trọng tâm, đi theo đường thẳng, đứng lên ngồi xuống có kiểm soát
- Kết hợp tập sức mạnh chi dưới: giúp đứng dậy, đi lại và giữ thăng bằng tốt hơn
- Thái Cực Quyền và các hình thức vận động chậm, chú trọng thăng bằng: phù hợp và an toàn với nhiều người cao tuổi
- Duy trì đều đặn và tăng dần độ khó dưới sự hướng dẫn để vừa hiệu quả vừa an toàn, tránh tập quá sức gây ngã trong lúc tập
2. Rà soát thuốc đang dùng
Nhiều loại thuốc làm tăng nguy cơ ngã, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm và các thuốc hướng thần khác, cũng như tình trạng dùng đồng thời quá nhiều thuốc. Người bệnh nên định kỳ mang toàn bộ đơn thuốc đến để bác sĩ rà soát, cân nhắc giảm bớt hoặc thay thế những thuốc làm tăng nguy cơ ngã khi có thể. Không tự ý ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ.
3. Cải tạo môi trường trong nhà
Phần lớn các cú ngã ở người cao tuổi xảy ra ngay tại nhà. Việc rà soát và loại bỏ các yếu tố nguy cơ trong nhà, nhất là khi được hướng dẫn cho người có nguy cơ cao, giúp giảm ngã.
- Bảo đảm đủ ánh sáng, nhất là lối đi ban đêm và cầu thang; nên có đèn ngủ và công tắc dễ với tới
- Lắp tay vịn ở cầu thang, nhà vệ sinh và nhà tắm; dùng thảm chống trượt trong nhà tắm
- Loại bỏ hoặc cố định các tấm thảm dễ trượt, thu gọn dây điện và đồ vật vướng víu trên lối đi
- Sắp xếp đồ dùng hay dùng ở tầm với vừa phải để không phải với cao hay cúi thấp quá mức
- Giữ sàn khô ráo, lau ngay khi bị ướt, đặc biệt ở bếp và nhà tắm
4. Chăm sóc thị lực
Nhìn kém làm tăng nguy cơ vấp ngã. Người bệnh nên kiểm tra thị lực định kỳ, điều trị các bệnh mắt như đục thủy tinh thể, và đeo kính đúng số. Cần lưu ý rằng kính đa tròng có thể làm sai lệch nhận định khoảng cách khi nhìn xuống bậc thang, nên thận trọng khi đi lại ở địa hình không bằng phẳng, đặc biệt trong thời gian đầu mới đeo.
5. Vitamin D và dinh dưỡng
Vitamin D và canxi là nền tảng cho sức khỏe xương. Về phòng ngừa ngã, việc điều trị bổ sung khi có thiếu hụt vitamin D là hợp lý. Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng bổ sung vitamin D liều cao thường quy cho người không thiếu hụt không được chứng minh là giúp giảm ngã, và liều quá cao thậm chí có thể làm tăng nguy cơ. Do đó nên bổ sung theo chỉ định của bác sĩ dựa trên tình trạng cụ thể, kèm chế độ ăn đủ đạm và canxi để duy trì cơ và xương.
6. Giày dép và dụng cụ hỗ trợ
- Đi giày dép vừa chân, đế chống trượt, ôm gót; hạn chế đi chân trần, đi tất trơn hoặc dép lê lỏng lẻo trong nhà
- Nếu được chỉ định dùng gậy hoặc khung tập đi, cần chọn đúng loại và chỉnh đúng chiều cao, và tập cách sử dụng cho thành thạo
- Kiểm tra và chăm sóc bàn chân, xử lý các vấn đề gây đau hoặc mất cảm giác ở bàn chân
7. Đánh giá nguy cơ ngã một cách toàn diện
Với người đã từng ngã, ngã nhiều lần, hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ, cách tiếp cận hiệu quả là được bác sĩ đánh giá nguy cơ ngã một cách đa yếu tố, rồi can thiệp đồng thời vào các yếu tố nguy cơ của riêng người đó. Đây là hướng tiếp cận được các hướng dẫn quốc tế về phòng ngừa ngã khuyến nghị, thay vì chỉ áp dụng một biện pháp đơn lẻ.
Luôn đi cùng với điều trị loãng xương
Cần nhấn mạnh rằng phòng ngừa trượt ngã không thay thế cho điều trị loãng xương, mà bổ trợ cho nhau. Người loãng xương vẫn cần được đánh giá và điều trị bằng thuốc phù hợp để làm chắc xương, bổ sung canxi và vitamin D theo chỉ định, đồng thời thực hiện các biện pháp phòng ngã. Sự kết hợp của cả hai hướng mới mang lại hiệu quả giảm gãy xương tốt nhất.
Danh mục kiểm tra nhanh tại nhà
- Nhà có đủ sáng, lối đi ban đêm có đèn không?
- Cầu thang và nhà tắm đã có tay vịn chắc chắn chưa?
- Sàn nhà tắm có thảm chống trượt, sàn nhà có khô ráo không?
- Đã loại bỏ thảm trơn, dây điện và đồ vật vướng trên lối đi chưa?
- Giày dép đi trong và ngoài nhà có chống trượt, ôm chân không?
- Đã kiểm tra thị lực và rà soát đơn thuốc gần đây chưa?
- Đã có một chương trình tập thăng bằng và sức mạnh đều đặn chưa?
Kết luận
Ở người loãng xương, mỗi cú ngã đều tiềm ẩn nguy cơ gãy xương với hậu quả nặng nề. Vì phần lớn các ca gãy xương do loãng xương bắt nguồn từ ngã, nên phòng ngừa trượt ngã là một phần không thể thiếu trong chiến lược bảo vệ xương, song hành cùng thuốc điều trị. Điều đáng mừng là nhiều biện pháp phòng ngã đã được khoa học chứng minh hiệu quả, trong đó tập luyện thăng bằng là biện pháp có bằng chứng mạnh nhất.
Hãy tiếp cận việc phòng ngã một cách chủ động và toàn diện: duy trì tập thăng bằng và sức mạnh, rà soát thuốc, cải tạo nhà cửa cho an toàn, chăm sóc thị lực và bàn chân, đồng thời tuân thủ điều trị loãng xương. Với người đã từng ngã hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ, một buổi đánh giá nguy cơ ngã toàn diện với bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp xây dựng kế hoạch phòng ngừa phù hợp cho riêng mình.