Corticoid liều cao và rượu bia chiếm trên 80% các ca hoại tử chỏm xương đùi không do chấn thương, và bệnh thường tấn công người 30–50 tuổi. TS.BS. Quyền giải thích cơ chế bệnh bằng ngôn ngữ dễ hiểu, chỉ ra các dấu hiệu cảnh báo sớm, và đưa ra 7 việc cụ thể ai cũng làm được để bảo vệ khớp háng của mình.
Anh Tuấn, 38 tuổi, làm nghề lái xe, đến phòng khám vì đau vùng bẹn phải khoảng bốn tháng nay. Ban đầu chỉ đau khi lên xuống xe, sau đau cả khi nằm nghỉ. Anh kể mình uống rượu gần như mỗi ngày suốt mười lăm năm, mỗi bữa vài chén. Phim X-quang thường quy gần như bình thường, nhưng cộng hưởng từ cho thấy vùng hoại tử rõ ở chỏm xương đùi hai bên. Anh sững người hỏi tôi: chỉ vì rượu thôi sao, bác sĩ?
Câu chuyện của anh Tuấn không hiếm. Hoại tử chỏm xương đùi là bệnh lý âm thầm, thường tấn công người trẻ và trung niên đang ở tuổi lao động, và phần lớn trường hợp có thể truy ra được nguyên nhân — nghĩa là phần lớn có thể phòng tránh. Bài viết này giải thích một cách dễ hiểu chỏm xương đùi chết vì lý do gì, ai là người dễ mắc, và bạn có thể làm gì để bảo vệ khớp háng của mình.
Ba câu cần nhớ: Hoại tử chỏm xương đùi là tình trạng xương chỏm bị chết vì mất nguồn máu nuôi. Hai thủ phạm hàng đầu trong nhóm không do chấn thương là thuốc corticoid liều cao kéo dài và rượu, chiếm trên 80% các trường hợp. Phát hiện sớm bằng cộng hưởng từ khi chỏm chưa xẹp là cơ hội tốt nhất để giữ lại khớp háng thật của mình.
Hiểu đơn giản: chuyện gì xảy ra bên trong chỏm xương đùi
Hãy hình dung chỏm xương đùi như quả cầu xương nằm gọn trong ổ cối, giúp bạn đi, ngồi, xoay người. Xương không phải vật liệu chết — nó là mô sống, có mạch máu nuôi và tế bào xương liên tục tự sửa chữa. Điều đặc biệt là chỏm xương đùi được nuôi bởi một hệ mạch máu rất mảnh, chủ yếu từ động mạch mũ đùi, và gần như không có đường máu dự phòng thay thế. Đây là điểm yếu chí mạng: chỉ cần nguồn máu ấy bị chặn, vùng xương phía trong không nhận được oxy và bắt đầu chết.
Khi tế bào xương chết, phần xương đó mất khả năng tự sửa chữa. Các vi gãy xương tích tụ dần dưới sức nặng cơ thể, giống như một mái nhà bị mối ăn ruỗng bên trong nhưng bề ngoài vẫn nguyên. Đến một ngày, lớp xương dưới sụn không chống đỡ nổi nữa và chỏm bị xẹp. Khi chỏm đã xẹp, bề mặt khớp không còn tròn, sụn bị phá hủy, thoái hóa khớp háng tiến triển nhanh và người bệnh thường phải thay khớp.
Toàn bộ quá trình này có thể diễn ra âm thầm trong nhiều tháng đến vài năm. Đó là lý do bệnh hay được phát hiện muộn: khi bắt đầu đau nhiều thì chỏm thường đã tổn thương đáng kể.
Nguyên nhân thứ nhất: Corticoid liều cao, dùng kéo dài
Corticoid là nhóm thuốc chống viêm mạnh, gồm prednisolone, methylprednisolone, dexamethasone. Đây là thuốc cứu mạng trong nhiều bệnh lý như lupus ban đỏ, hội chứng thận hư, bệnh máu ác tính, thải ghép. Nhưng khi dùng liều cao và kéo dài, corticoid làm tăng mỡ máu và khiến các tế bào mỡ trong tủy xương phình to ra. Tủy xương nằm trong một khoang xương cứng không giãn nở được, nên khi mỡ tăng thể tích, áp lực trong xương tăng lên và chèn ép chính những mạch máu nhỏ đang nuôi chỏm. Corticoid đồng thời gây tổn thương nội mạc mạch máu và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông nhỏ trong lòng mạch.
Về con số, y văn ghi nhận tỷ lệ hoại tử chỏm khoảng 6,7% ở nhóm dùng liều tương đương trên 2 gam prednisolone, và cứ tăng thêm mỗi 10 mg mỗi ngày thì nguy cơ tăng thêm khoảng 3,6%. Nói cách khác, nguy cơ phụ thuộc chủ yếu vào tổng liều tích lũy và liều đỉnh, chứ không phải vào việc bạn có uống thuốc hay không.
Dấu hiệu gợi ý bạn có thể đang dùng thuốc trộn corticoid: hết đau nhanh một cách bất thường, mặt tròn lên như mặt trăng, tăng cân nhanh ở thân mình trong khi tay chân teo nhỏ, da mỏng dễ bầm tím, xuất hiện vết rạn da màu tím, huyết áp và đường huyết tăng lên không rõ lý do.
Nguyên nhân thứ hai: Rượu bia uống nhiều, uống lâu năm
Rượu gây hoại tử chỏm theo cơ chế rất giống corticoid, chỉ khác con đường đi tới. Rượu thúc đẩy các tế bào gốc trong tủy xương biệt hóa thành tế bào mỡ thay vì thành tế bào tạo xương. Kết quả là tủy xương ngày càng nhiều mỡ, áp lực trong xương tăng, mạch máu nuôi bị chèn ép; đồng thời khả năng tạo xương mới suy giảm nên xương không sửa chữa nổi các vi tổn thương. Rượu còn làm tăng triglyceride máu, gây tắc các mao mạch nhỏ bằng những giọt mỡ.
Nhiều nghiên cứu dùng ngưỡng trên 400 ml rượu mỗi tuần, tương đương khoảng 320 gam cồn nguyên chất mỗi tuần, để xác định hoại tử chỏm liên quan rượu. Con số này thấp hơn mức nhiều người vẫn tưởng. Quan trọng hơn, nguy cơ tăng dần theo tổng lượng rượu tích lũy suốt đời chứ không chỉ theo lượng uống hiện tại.
Corticoid và rượu cộng lại chiếm trên 80% các ca hoại tử chỏm không do chấn thương. Nếu một người vừa dùng corticoid vừa uống rượu, nguy cơ không cộng vào nhau mà nhân lên với nhau.
Nguyên nhân thứ ba: Chấn thương vùng khớp háng
Đây là nhóm nguyên nhân dễ hiểu nhất: mạch máu nuôi chỏm bị đứt hoặc bị xoắn vặn trực tiếp. Gãy cổ xương đùi, đặc biệt là gãy di lệch nhiều, có tỷ lệ hoại tử chỏm về sau lên tới 15–50%. Trật khớp háng gây hoại tử ở khoảng 10–25% trường hợp.
Với trật khớp háng, thời gian là yếu tố quyết định. Nắn trật càng sớm, tốt nhất trong vòng sáu giờ đầu, nguy cơ hoại tử càng thấp. Đây là lý do vì sao trật khớp háng luôn được coi là cấp cứu chỉnh hình, không thể chờ đợi.
Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ khác
- Bệnh hồng cầu hình liềm và các bệnh máu: hồng cầu biến dạng gây tắc mao mạch nuôi xương
- Bệnh giảm áp ở thợ lặn và công nhân làm việc trong buồng khí nén: bọt khí nitơ gây tắc mạch
- Bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống — vừa do bản thân bệnh gây viêm mạch, vừa do phải dùng corticoid kéo dài
- Xạ trị và hóa trị vùng chậu gây tổn thương mạch máu nhỏ
- Bệnh Gaucher, bệnh gan mạn tính, suy thận mạn phải lọc máu
- Nhiễm HIV và một số thuốc kháng virus
- Ghép tạng, nơi corticoid và thuốc ức chế miễn dịch được dùng dài ngày
- Rối loạn lipid máu nặng và hội chứng chuyển hóa
- Hút thuốc lá — làm co mạch và giảm tưới máu xương
- Khoảng 10–20% trường hợp không tìm được nguyên nhân, gọi là hoại tử chỏm vô căn
Sau đại dịch COVID-19, y văn thế giới ghi nhận số ca hoại tử chỏm xương đùi tăng lên ở những bệnh nhân từng điều trị bằng corticoid liều cao trong giai đoạn bệnh nặng. Điều này một lần nữa nhấn mạnh: vấn đề nằm ở liều và thời gian dùng thuốc.
Ai nên cảnh giác và cảnh giác với dấu hiệu nào
Người bệnh điển hình là nam giới, tuổi khoảng 30 đến 50 — nghĩa là đang ở giai đoạn lao động chính. Bệnh thường xảy ra ở cả hai bên khớp háng, nên khi phát hiện một bên, bác sĩ luôn phải kiểm tra bên còn lại.
- Đau sâu vùng bẹn, đôi khi lan xuống mặt trong đùi hoặc ra mông, ít khi đau ở hông ngoài
- Đau tăng khi đứng lâu, đi lại, lên xuống cầu thang, và đặc biệt là khi chịu lực lên chân bệnh
- Giai đoạn muộn có đau cả khi nghỉ và đau về đêm
- Khó ngồi xổm, khó xỏ tất, khó bắt chéo chân — dấu hiệu hạn chế xoay trong khớp háng
- Đi tập tễnh, chân bệnh có cảm giác ngắn lại khi chỏm đã xẹp
Vì sao phát hiện sớm lại quan trọng đến vậy
Toàn bộ tiên lượng của bệnh xoay quanh một câu hỏi duy nhất: chỏm xương đã xẹp hay chưa. Theo phân độ ARCO được dùng phổ biến hiện nay, giai đoạn I là khi X-quang bình thường nhưng cộng hưởng từ đã có tổn thương; giai đoạn II là khi có thay đổi trên X-quang nhưng chỏm vẫn còn tròn; giai đoạn III là khi chỏm bắt đầu xẹp; giai đoạn IV là khi thoái hóa khớp háng đã hình thành.
Ranh giới giữa giai đoạn II và III chính là ranh giới giữa hai thế giới điều trị khác nhau. Khi chỏm còn nguyên vẹn, các phẫu thuật bảo tồn khớp như khoan giảm áp, có thể kết hợp ghép xương hoặc tế bào gốc tủy xương, còn cơ hội giữ lại khớp háng thật. Khi chỏm đã xẹp, phần lớn bệnh nhân sẽ đi tới thay khớp háng toàn phần.
Cần trung thực về hiệu quả: khoan giảm áp không phải phép màu. Y văn cho thấy tỷ lệ chỏm vẫn xẹp sau khoan giảm áp là khoảng 27,7% ở giai đoạn I và 33,3% ở giai đoạn II, và một số nghiên cứu lớn báo cáo tỷ lệ thất bại chung tới hơn 50%. Nhưng con số này vẫn tốt hơn hẳn so với không can thiệp gì, và tiên lượng phụ thuộc mạnh vào thể tích vùng hoại tử — vùng hoại tử càng nhỏ, cơ hội giữ chỏm càng cao. Điều đó có nghĩa là: phát hiện càng sớm, vùng hoại tử càng nhỏ, kết quả càng tốt.
Với người bệnh, thông điệp gói gọn trong một câu: mỗi tháng chậm trễ là một phần cơ hội giữ lại khớp háng của chính mình bị mất đi.
Bảy cách phòng tránh — dễ nhớ, làm được ngay
Khác với nhiều bệnh xương khớp, hoại tử chỏm xương đùi có nhóm nguyên nhân rõ ràng và phần lớn nằm trong tầm kiểm soát của chính người bệnh. Dưới đây là bảy việc cụ thể.
- Một — Tuyệt đối không tự mua thuốc giảm đau xương khớp không rõ nguồn gốc. Không uống thuốc nam, thuốc bắc, thuốc tễ, thuốc gia truyền chỉ vì thấy hết đau nhanh. Hết đau nhanh bất thường thường là dấu hiệu của corticoid trộn lẫn
- Hai — Nếu buộc phải dùng corticoid vì bệnh lý, hãy dùng đúng chỉ định bác sĩ, đúng liều thấp nhất có hiệu quả, trong thời gian ngắn nhất có thể, và tái khám định kỳ. Không tự ý tăng liều hay kéo dài đợt điều trị
- Ba — Cắt giảm rượu bia. Không có ngưỡng rượu nào được coi là an toàn tuyệt đối cho xương; càng giảm càng tốt, và bỏ hẳn là tốt nhất
- Bốn — Bỏ thuốc lá. Nicotine gây co mạch và làm giảm tưới máu xương, đồng thời khuếch đại tác hại của rượu và corticoid
- Năm — Kiểm soát mỡ máu, đường huyết và cân nặng. Rối loạn lipid máu là mắt xích trung tâm trong cơ chế tắc mạch mỡ ở chỏm xương
- Sáu — Xử trí chấn thương khớp háng đúng cách. Trật khớp háng phải được nắn trong vòng sáu giờ đầu. Gãy cổ xương đùi cần được mổ sớm và theo dõi cộng hưởng từ ít nhất một đến hai năm sau
- Bảy — Nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao, hãy chủ động tầm soát. Đau bẹn kéo dài trên bốn tuần ở người từng dùng corticoid hoặc uống rượu nhiều năm là chỉ định cân nhắc chụp cộng hưởng từ, ngay cả khi X-quang bình thường
Một vài hiểu lầm cần đính chính
Hiểu lầm thứ nhất: hoại tử chỏm là bệnh của người già. Thực tế ngược lại — bệnh nhân điển hình khoảng 40 tuổi, và bệnh chính vì thế mới nặng nề, bởi khớp nhân tạo thay ở tuổi 40 nhiều khả năng phải mổ thay lại một hoặc hai lần trong đời.
Hiểu lầm thứ hai: đau bẹn thì chắc là thoát vị bẹn hay đau thần kinh tọa. Đau khớp háng thường được cảm nhận ở vùng bẹn và mặt trong đùi, dễ bị nhầm với bệnh khác và chẩn đoán muộn.
Hiểu lầm thứ ba: nằm nghỉ hoàn toàn sẽ giúp chỏm hồi phục. Không phải vậy. Giảm tải là cần thiết theo chỉ định, nhưng bất động hoàn toàn gây teo cơ và cứng khớp mà không ngăn được chỏm xẹp. Người bệnh cần một chương trình tập luyện phù hợp dưới hướng dẫn của bác sĩ.
Hiểu lầm thứ tư: uống canxi và thuốc bổ xương sẽ chữa được hoại tử chỏm. Canxi và vitamin D là nền tảng cho sức khỏe xương nói chung nhưng không tái tưới máu cho vùng xương đã chết. Không có thực phẩm chức năng nào chữa được hoại tử chỏm.
Lời kết
Trở lại với anh Tuấn. Vì phát hiện khi chỏm chưa xẹp, anh được khoan giảm áp kết hợp ghép xương và quan trọng nhất là anh bỏ rượu hoàn toàn. Hai năm sau, chỏm hai bên vẫn giữ được hình dạng, anh trở lại công việc lái xe. Không phải ai cũng may mắn như vậy, và điều làm nên khác biệt phần lớn là thời điểm phát hiện.
Hoại tử chỏm xương đùi là một trong số ít bệnh lý xương khớp mà nguyên nhân đã được xác định khá rõ, và phần lớn nguyên nhân đó nằm trong tay chúng ta. Không uống thuốc không rõ nguồn gốc, không lạm dụng corticoid, giảm rượu bia, bỏ thuốc lá, và đi khám khi đau bẹn kéo dài — năm việc ấy đơn giản nhưng có thể giữ lại cho bạn khớp háng thật của mình trong nhiều thập kỷ.
Nếu bạn hoặc người thân đang có yếu tố nguy cơ, đừng chờ đến khi đi không nổi mới đi khám. Khớp háng không tự báo trước, nhưng cộng hưởng từ thì có.