Kén Baker (U Nang Khoeo Chân): Có Nguy Hiểm Không, Có Cần Mổ Không?

Sờ thấy một cục căng phồng sau đầu gối, gập gối thấy vướng, siêu âm ghi "kén Baker": nhiều người lo đó là khối u, lo phải mổ. Thực ra kén Baker (u nang khoeo chân) là một túi chứa dịch khớp, lành tính, rất thường gặp. Ở người lớn, kén thường là "tiếng báo" của một vấn đề bên trong khớp gối như thoái hóa khớp hay rách sụn chêm; ở trẻ em, kén thường tự hết. Điều quan trọng là chữa cái gốc trong khớp chứ không chỉ chăm chăm hút hay cắt cái kén. Bài viết giải thích nguyên nhân, dấu hiệu cần đi khám ngay (nhất là khi bắp chân sưng đau đột ngột), điều trị theo bậc thang và bài tập tại nhà.

"Bác sĩ ơi, tôi tự sờ thấy sau đầu gối có một cục căng căng, to bằng quả trứng gà, ngồi xổm thì tức, duỗi thẳng chân thì thấy rõ hơn. Đi siêu âm thì người ta ghi là kén Baker. Có phải tôi bị u không, có phải mổ không bác sĩ?" Đây là câu hỏi tôi gặp gần như tuần nào cũng có ở phòng khám, nhất là ở các cô các bác tuổi trung niên trở lên đang có sẵn đau khớp gối.

Tin vui đầu tiên: kén Baker KHÔNG phải là khối u ác tính, cũng không phải bệnh hiếm. Nó là một túi chứa dịch khớp nằm ở mặt sau đầu gối. Tuy nhiên, cái kén thường không tự nhiên mà có. Ở người lớn, nó giống như một chiếc đèn báo trên bảng điều khiển ô tô: bản thân đèn không hỏng, nhưng nó đang báo rằng bên trong khớp gối có điều gì đó cần được chú ý. Trong bài này, tôi xin giải thích để anh chị hiểu kén Baker là gì, khi nào cần lo, và điều trị thế nào cho đúng hướng.

Kén Baker là gì, vì sao lại nằm sau đầu gối?

Kén Baker còn được gọi là u nang khoeo chân hay nang hoạt dịch vùng khoeo. Tên gọi "Baker" là theo tên một bác sĩ phẫu thuật người Anh ở thế kỷ 19 đã mô tả kỹ tình trạng này. Theo bài tổng quan của Fritschy và cộng sự đăng trên tạp chí Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy, đây là một khối chứa dịch hoạt dịch nằm ở hõm khoeo, và dạng thường gặp nhất là do một túi thanh dịch nằm dưới đầu trong của cơ bắp chân (cơ sinh đôi) bị căng giãn ra.

Anh chị có thể hình dung thế này: khớp gối giống như một căn phòng kín chứa một ít dịch nhờn để bôi trơn. Ở mặt sau, giữa cơ bắp chân và một cơ ở mặt sau đùi (cơ bán màng), có một cái túi nhỏ. Ở nhiều người trưởng thành, cái túi này thông với khớp gối qua một khe hẹp. Khi khớp gối bị viêm, bị tổn thương, dịch khớp tiết ra nhiều hơn bình thường, áp lực trong khớp tăng lên và dịch bị đẩy ra phía sau, vào cái túi kia. Khe thông thường hoạt động như một cái van một chiều: dịch vào thì dễ, ra thì khó. Thế là cái túi phồng dần lên thành kén.

Vì cơ chế như vậy, các bác sĩ chia kén Baker thành hai nhóm lớn. Kén nguyên phát thường gặp ở trẻ em, đứng riêng lẻ, khớp gối hoàn toàn bình thường. Kén thứ phát gặp chủ yếu ở người lớn, đi kèm một vấn đề bên trong khớp gối. Đa số người bệnh đến phòng khám của tôi thuộc nhóm thứ hai.

Người lớn bị kén Baker thường do bệnh gì trong khớp gối?

Theo các tổng quan y văn, ở người lớn hầu như luôn có một tổn thương bên trong khớp gối đi kèm kén Baker. Những nguyên nhân hay gặp nhất là:

• Thoái hóa khớp gối: sụn khớp mòn dần, màng hoạt dịch bị kích thích tiết nhiều dịch. Đây là bối cảnh rất thường gặp ở người trung niên và cao tuổi Việt Nam.
• Rách sụn chêm, nhất là sừng sau sụn chêm trong: có thể do chấn thương ở người trẻ chơi thể thao, hoặc rách do thoái hóa ở người lớn tuổi mà không nhớ có chấn thương gì.
• Viêm khớp dạng thấp, bệnh gút và các bệnh viêm khớp khác: màng hoạt dịch viêm làm dịch khớp tăng nhiều.
• Tổn thương dây chằng, tổn thương sụn khớp sau chấn thương cũ.

Một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Queen Mary, Hồng Kông (Lie và Ng, 2011) trên các bệnh nhân được nội soi điều trị kén Baker ghi nhận thoái hóa sụn khớp và rách sụn chêm là những tổn thương đi kèm thường gặp. Đó cũng là lý do bác sĩ luôn hỏi kỹ về khớp gối của anh chị, chứ không chỉ nhìn cái kén.

Kén Baker có biểu hiện gì?

Nhiều người có kén Baker mà không hề biết, chỉ tình cờ phát hiện khi đi siêu âm hay chụp cộng hưởng từ khớp gối vì lý do khác. Khi có triệu chứng, anh chị có thể thấy:

• Một khối phồng mềm, căng ở mặt sau đầu gối, thường lệch về phía trong. Khối rõ hơn khi đứng thẳng, duỗi gối, và mềm đi, nhỏ lại khi gập gối.
• Cảm giác tức, nặng, vướng sau khoeo, nhất là khi ngồi xổm, gập gối sâu, quỳ, hoặc sau khi đi lại nhiều.
• Gối khó gập hết hoặc khó duỗi thẳng hoàn toàn khi kén to.
• Kèm theo các triệu chứng của bệnh khớp gối nền: đau gối, sưng gối, lục cục, kẹt khớp, đau khi lên xuống cầu thang.
• Kích thước kén có thể thay đổi theo ngày: hôm đi nhiều thì to, nghỉ ngơi thì nhỏ lại.

Ở trẻ em, cha mẹ thường phát hiện một cục u sau khoeo chân khi tắm cho con. Trẻ thường không đau, vẫn chạy nhảy bình thường. Đây là tình huống làm cha mẹ rất lo, nhưng phần lớn là kén nguyên phát lành tính.

Khi kén bị vỡ: dễ nhầm với cục máu đông

Đây là phần tôi muốn anh chị đặc biệt lưu ý. Đôi khi kén Baker bị vỡ hoặc rò dịch, dịch khớp chảy xuống giữa các lớp cơ bắp chân. Người bệnh thấy bắp chân đột ngột đau, sưng, căng tức, nóng, đôi khi đỏ. Các tài liệu y khoa gọi tình trạng này là "viêm tĩnh mạch giả" vì nó rất giống với huyết khối tĩnh mạch sâu, tức là cục máu đông trong tĩnh mạch chân.

Hai bệnh nhìn bề ngoài giống nhau nhưng mức độ nguy hiểm khác hẳn. Kén vỡ phần lớn tự ổn định với nghỉ ngơi, kê cao chân. Còn huyết khối tĩnh mạch sâu thì cục máu đông có thể bong ra, trôi lên phổi gây tắc mạch phổi, đe dọa tính mạng, cần điều trị thuốc chống đông. Chỉ nhìn bằng mắt thì ngay cả bác sĩ cũng không phân biệt chắc chắn được. Vì vậy, siêu âm Doppler mạch máu là bước đầu tiên để loại trừ cục máu đông. Một dấu hiệu gợi ý kén vỡ là vết bầm tím xuất hiện dưới mắt cá trong vài ngày sau, do dịch chảy dần xuống dưới, nhưng không được dựa vào dấu hiệu này để tự chẩn đoán.

Bác sĩ chẩn đoán kén Baker như thế nào?

• Khám lâm sàng: bác sĩ sờ khối ở khoeo khi gối duỗi và khi gối gập, khám toàn bộ khớp gối để tìm bệnh lý nền như thoái hóa, rách sụn chêm, tràn dịch khớp.
• Siêu âm: nhanh, rẻ, không tia X, cho thấy rõ đây là túi chứa dịch, đo được kích thước, và giúp phân biệt với khối đặc hay mạch máu. Siêu âm Doppler giúp loại trừ cục máu đông khi bắp chân sưng.
• Cộng hưởng từ (MRI): theo tổng quan của Wang và cộng sự năm 2019, MRI được xem là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán kén Baker. Quan trọng hơn, MRI cho thấy những gì đang xảy ra bên trong khớp gối: sụn chêm, sụn khớp, dây chằng. Đây là thông tin then chốt để lên kế hoạch điều trị gốc.
• X-quang khớp gối: không thấy được kén nhưng giúp đánh giá mức độ thoái hóa khớp.
• Xét nghiệm máu hoặc xét nghiệm dịch khớp khi nghi ngờ viêm khớp dạng thấp, gút hay nhiễm khuẩn.

Điều trị theo bậc thang: chữa cái gốc trước, cái kén sau

Nguyên tắc quan trọng nhất trong điều trị kén Baker ở người lớn là: điều trị bệnh lý bên trong khớp gối. Kén không gây triệu chứng thì thường chỉ cần theo dõi. Theo tổng quan hệ thống của Van Nest và cộng sự đăng trên JBJS Reviews năm 2020, xu hướng điều trị ngày nay đã chuyển dần từ việc chỉ cắt bỏ cái kén sang xử lý tổn thương trong khớp và xử lý chỗ thông giữa kén với khớp.

• Bậc 1, theo dõi và điều chỉnh sinh hoạt: kén nhỏ, không đau thì không cần can thiệp. Giảm các động tác gập gối sâu như ngồi xổm, quỳ lâu; giảm cân nếu thừa cân; chườm lạnh khi gối sưng tức; nghỉ ngơi kê cao chân khi đi lại nhiều.
• Bậc 2, điều trị bệnh khớp nền: tập phục hồi chức năng mạnh cơ đùi, thuốc giảm đau, kháng viêm theo đơn của bác sĩ trong từng đợt; điều trị viêm khớp dạng thấp, gút nếu có. Khi tình trạng viêm trong khớp được kiểm soát, lượng dịch giảm, kén thường nhỏ lại.
• Bậc 3, hút dịch và tiêm dưới hướng dẫn siêu âm: với kén to gây tức, vướng nhiều, bác sĩ có thể chọc hút dịch trong kén và tiêm thuốc kháng viêm corticoid vào kén hoặc vào khớp gối. Tổng quan JBJS Reviews 2020 ghi nhận phần lớn các nghiên cứu điều trị không mổ dùng phương pháp tiêm corticoid, và tiêm vào trong kén dưới hướng dẫn siêu âm, kết hợp làm thủng vách kén, là một lựa chọn không mổ có hiệu quả. Lưu ý: hút đơn thuần mà không xử lý bệnh trong khớp thì kén dễ tái phát.
• Bậc 4, nội soi khớp gối: chỉ đặt ra khi kén gây triệu chứng kéo dài, điều trị bảo tồn không hiệu quả, và có tổn thương trong khớp cần xử lý như rách sụn chêm gây kẹt khớp. Qua nội soi, bác sĩ xử lý tổn thương trong khớp, đồng thời xử lý chỗ van thông với kén, có thể cắt bỏ thành kén. Một phân tích gộp của Zhou và cộng sự năm 2016 trên 11 nghiên cứu cho thấy nhóm phẫu thuật nới rộng chỗ thông giữa kén và khớp có tỷ lệ thành công gộp 96,7%, so với 84,6% ở nhóm đóng chỗ thông; tuy nhiên các tác giả cũng nhấn mạnh dữ liệu chủ yếu từ các nghiên cứu hồi cứu, cần thêm nghiên cứu chất lượng cao.
• Bậc 5, mổ mở cắt kén: ngày nay ít dùng đơn độc vì nếu không xử lý bệnh trong khớp, kén có thể tái phát; chỉ cân nhắc trong một số trường hợp đặc biệt.

Kén Baker ở trẻ em: cha mẹ đừng quá lo

Theo tổng quan của Fritschy, ở trẻ em kén Baker thường đứng riêng lẻ và khớp gối bình thường. Các tài liệu nhi khoa cho thấy phần lớn kén ở trẻ tự nhỏ lại và biến mất trong vòng vài tháng đến một hai năm mà không cần điều trị. Vì vậy, với trẻ em, bác sĩ thường chỉ siêu âm để khẳng định chẩn đoán rồi hẹn theo dõi định kỳ.

Tuy vậy, cha mẹ vẫn nên đưa trẻ đi khám khi phát hiện khối sau khoeo để bác sĩ loại trừ các khối khác, và đưa trẻ đi khám lại sớm nếu khối to nhanh, cứng, đau, làm trẻ đi khập khiễng hoặc kèm sốt.

Bài tập tại nhà cho người có kén Baker và đau khớp gối

Mục tiêu của tập luyện là làm khỏe cơ đùi để giảm tải cho khớp gối, giữ được biên độ vận động, từ đó giảm viêm, giảm tiết dịch. Tập nhẹ nhàng, đều đặn mỗi ngày, không tập đến mức đau tăng. Nếu đau tăng hoặc gối sưng thêm sau tập, hãy giảm mức độ và hỏi ý kiến bác sĩ.

• Siết cơ đùi khi nằm: nằm ngửa, chân duỗi thẳng, kê một chiếc khăn cuộn nhỏ dưới gối. Ấn mặt sau gối xuống khăn, siết cơ đùi trước, giữ 5 giây rồi thả. Làm 10 lần, 2 đến 3 hiệp mỗi ngày.
• Nâng chân thẳng: nằm ngửa, chân bên lành co gối, chân bên đau duỗi thẳng. Siết cơ đùi rồi từ từ nâng chân lên cao khoảng một gang tay, giữ 3 đến 5 giây, hạ chậm. Làm 10 lần mỗi bên.
• Gập duỗi gối nhẹ khi ngồi: ngồi ghế, từ từ duỗi thẳng gối, giữ 3 giây rồi hạ chậm. Làm 10 đến 15 lần mỗi bên. Không cần gập gối sâu quá mức gây tức khoeo.
• Kéo giãn cơ bắp chân: đứng đối diện tường, hai tay chống tường, chân bên đau lùi ra sau, gót chạm đất, gối thẳng; nghiêng người ra trước đến khi thấy căng nhẹ bắp chân. Giữ 20 đến 30 giây, làm 3 lần.
• Vận động nhẹ nhàng hằng ngày: đi bộ trên mặt phẳng, đạp xe tại chỗ với yên đủ cao, bơi hoặc đi bộ dưới nước. Đây là những hoạt động tốt cho khớp gối mà ít gây tức khoeo.

Phòng ngừa kén Baker tái phát

• Giữ cân nặng hợp lý: mỗi ký cân thừa đều làm khớp gối chịu thêm tải khi đi lại.
• Duy trì tập mạnh cơ đùi đều đặn ngay cả khi đã hết triệu chứng.
• Điều trị đầy đủ, tái khám đúng hẹn các bệnh khớp nền như thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, gút.
• Hạn chế thói quen ngồi xổm, ngồi bệt lâu khi làm việc nhà, giặt giũ, nấu nướng; dùng ghế thấp thay vì ngồi xổm.
• Khi gối sưng, kẹt khớp hay đau tăng, nên đi khám sớm thay vì chờ đợi hay tự dùng thuốc không rõ nguồn gốc.

Lời kết

Kén Baker nghe tên có vẻ đáng sợ, nhưng phần lớn là lành tính. Ở trẻ em, kén thường tự hết. Ở người lớn, kén là lời nhắc rằng khớp gối của anh chị đang cần được chăm sóc: chữa đúng cái gốc trong khớp, tập luyện đều đặn, giữ cân nặng hợp lý thì kén thường nhỏ lại, nhiều người không cần đến dao kéo.

Điều duy nhất tôi muốn anh chị ghi nhớ thật kỹ: nếu bắp chân đột ngột sưng đau, đừng tự cho là kén vỡ rồi ở nhà chờ, hãy đi khám ngay để được siêu âm loại trừ cục máu đông. Bài viết này mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp. Khi có khối ở khoeo chân hay đau khớp gối kéo dài, anh chị nên đến khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình để được chẩn đoán và tư vấn phù hợp với tình trạng của mình.