Gù Lưng Ở Người Cao Tuổi: Có Phải Chỉ Do Tuổi Già, Có Tập Thẳng Lại Được Không?

Lưng ngày càng còng, đứng không thẳng được, con cháu nhắc mãi vẫn gù: nhiều người nghĩ đó là chuyện đương nhiên của tuổi già. Thực ra gù lưng tăng nặng ở người cao tuổi rất thường gặp nhưng không hoàn toàn vô hại: nó có thể là dấu hiệu của xẹp đốt sống do loãng xương, và đi kèm nguy cơ ngã, gãy xương, giảm sức khỏe. Tin vui là phần lớn người gù KHÔNG có gãy đốt sống, và thử nghiệm có đối chứng cho thấy tập luyện đúng cách có thể giúp lưng thẳng hơn một phần. Bài viết giải thích nguyên nhân, khi nào cần đi khám ngay, điều trị theo bậc thang và các bài tập an toàn tại nhà.

"Bác sĩ ơi, mẹ tôi năm nay hơn bảy mươi, lưng cứ còng dần, đi đâu cũng cúi gập, con cháu nhắc đứng thẳng lên mà bà bảo không thẳng được nữa. Người ta nói già thì ai chẳng gù, có đúng không bác sĩ?" Đây là câu tôi nghe rất thường xuyên ở phòng khám, có khi từ chính người bệnh, có khi từ người con dẫn bố mẹ đi khám.

Gù lưng ở người cao tuổi đúng là rất phổ biến, nhưng "phổ biến" không có nghĩa là "bình thường" hay "không cần quan tâm". Phía sau một cái lưng còng có thể là những đốt sống bị xẹp vì loãng xương, có thể là cơ lưng yếu đi theo năm tháng, có thể là thói quen ngồi cúi kéo dài. Mỗi nguyên nhân có cách xử trí khác nhau. Trong bài này, tôi xin giải thích một cách dễ hiểu để anh chị và gia đình biết khi nào gù lưng chỉ cần tập luyện, khi nào cần đi khám ngay.

Cột sống bình thường có "cong" không?

Nhìn nghiêng, cột sống của chúng ta không thẳng như một cây gậy mà có những đường cong sinh lý mềm mại: cổ hơi ưỡn ra trước, lưng (đoạn ngực) hơi cong ra sau, thắt lưng lại ưỡn ra trước. Những đường cong này giúp cột sống chịu lực và giữ thăng bằng tốt hơn. Đoạn lưng ngực cong ra sau một chút là bình thường; các bác sĩ gọi đó là độ gù sinh lý.

Theo tuổi tác, độ cong ở đoạn lưng ngực có xu hướng tăng dần. Khi độ cong này vượt quá mức thông thường, ta gọi là gù lưng tăng nặng (tiếng Anh: hyperkyphosis). Trong nhiều nghiên cứu, người ta thường lấy mốc góc gù từ 40 độ trở lên, đo trên phim X-quang chụp nghiêng, để xác định tình trạng này. Tuy vậy, hiện chưa có một tiêu chuẩn chẩn đoán thống nhất trên toàn thế giới.

Theo tổng quan đăng trên tạp chí Annals of Internal Medicine năm 2007 của nhóm tác giả Kado, ước tính khoảng 20 đến 40% người cao tuổi bị gù lưng tăng nặng. Điều đáng chú ý là tình trạng này gặp ở cả nam giới với số lượng không nhỏ, chứ không chỉ ở phụ nữ sau mãn kinh như nhiều người vẫn nghĩ.

Vì sao người cao tuổi hay bị gù?

Gù lưng hiếm khi do một nguyên nhân duy nhất. Thường đó là sự cộng dồn của nhiều yếu tố qua nhiều năm:

• Xẹp đốt sống do loãng xương: xương xốp, giòn đi, thân đốt sống phía trước bị lún xẹp thành hình nêm, làm lưng gập về trước. Có người xẹp đốt sống mà không hề biết vì chỉ đau âm ỉ rồi hết, đến khi chụp phim mới phát hiện.
• Cơ dựng lưng yếu đi: theo tuổi, khối cơ và sức cơ giảm. Cơ lưng là "dây néo" giữ cột sống thẳng; khi cơ yếu, thân người dễ đổ về phía trước.
• Thoái hóa đĩa đệm: đĩa đệm giữa các đốt sống mất nước, xẹp dần, nhất là phần phía trước, góp phần làm lưng cong thêm.
• Thói quen tư thế: nhiều năm cúi người làm việc, ngồi khom, cúi nhìn điện thoại, làm ruộng, may vá. Lâu dần các cơ ngực phía trước co rút, cơ lưng phía sau giãn yếu.
• Một số bệnh lý khác: viêm cột sống dính khớp, gù từ tuổi thiếu niên (bệnh Scheuermann) để lại, hiếm hơn là bệnh lý u hoặc nhiễm khuẩn cột sống.

Một điểm nhiều người, kể cả nhân viên y tế, hay hiểu nhầm: cứ thấy gù là cho rằng do gãy xẹp đốt sống vì loãng xương. Theo tổng quan của Kado năm 2009 trên tạp chí European Journal of Physical and Rehabilitation Medicine, khoảng hai phần ba số người gù nặng nhất KHÔNG có gãy đốt sống. Điều này có ý nghĩa rất lớn: nếu gù chủ yếu do cơ yếu và tư thế, thì tập luyện có cơ hội cải thiện đáng kể.

Gù lưng có hại gì không, hay chỉ là mất thẩm mỹ?

Nhiều cụ bảo: "Già rồi, đẹp xấu gì, còng thì còng." Nhưng các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy gù lưng tăng nặng không chỉ là chuyện dáng vẻ. Theo các tổng quan của Kado, người gù nặng có nguy cơ cao hơn gặp những vấn đề sau:

• Giảm khả năng vận động: đi chậm hơn, khó đứng lên ngồi xuống, khó với tay lên cao, làm việc nhà vất vả hơn.
• Ảnh hưởng hô hấp: lồng ngực bị gập lại, phổi khó nở hết, dễ hụt hơi khi gắng sức.
• Dễ ngã: trọng tâm cơ thể dồn ra phía trước, thăng bằng kém hơn.
• Gãy xương trong tương lai: gù lưng có liên quan với nguy cơ gãy xương sau này, kể cả gãy đốt sống mới.
• Đau lưng, mỏi lưng mạn tính, khó nằm ngửa, khó ngẩng đầu nhìn thẳng.

Một nghiên cứu theo dõi 1353 người cao tuổi tại Rancho Bernardo, California (Kado và cộng sự, 2004) ghi nhận nhóm có tư thế gù có tỷ lệ tử vong cao hơn so với nhóm không gù, kể cả khi đã điều chỉnh nhiều yếu tố khác. Tôi xin nói rõ để anh chị không lo lắng quá: đây là mối LIÊN QUAN được quan sát, không có nghĩa gù lưng trực tiếp gây tử vong. Nhiều khả năng gù là "tấm gương" phản chiếu tình trạng sức khỏe chung, sức cơ, sức xương của người cao tuổi. Thông điệp ở đây là: đừng xem nhẹ cái lưng còng, nó đáng được bác sĩ đánh giá.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

Phần lớn gù lưng tiến triển chậm, từ từ qua nhiều năm. Nhưng có những tình huống cần đi khám sớm, không nên chờ đợi:

Bác sĩ sẽ khám và đánh giá những gì?

Khi anh chị đến khám vì gù lưng, bác sĩ chuyên khoa cột sống thường sẽ:

• Hỏi kỹ diễn tiến: gù từ bao giờ, tăng nhanh hay chậm, có đau không, có từng ngã hay gãy xương, có thấp đi so với thời trẻ không.
• Khám tư thế: đứng nghiêng, áp lưng vào tường xem đầu có chạm tường được không, đánh giá độ mềm dẻo của cột sống, sức cơ lưng, thăng bằng và dáng đi.
• Chụp X-quang cột sống nghiêng để đo góc gù và xem có đốt sống nào bị xẹp không.
• Đo mật độ xương (DXA) để đánh giá loãng xương, nhất là phụ nữ sau mãn kinh và người cao tuổi.
• Xét nghiệm hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) khi nghi ngờ đốt sống xẹp mới, chèn ép thần kinh, hoặc bệnh lý khác.

Mục tiêu của bước này là trả lời câu hỏi then chốt: cái gù của người bệnh chủ yếu do xương (xẹp đốt sống, loãng xương) hay chủ yếu do cơ và tư thế, hay do cả hai. Câu trả lời sẽ quyết định hướng điều trị.

Điều trị theo bậc thang: từ tập luyện đến can thiệp

Với gù lưng ở người cao tuổi, đại đa số người bệnh được điều trị bảo tồn. Phẫu thuật chỉ dành cho một số ít trường hợp đặc biệt.

• Bậc 1, tập luyện và chỉnh tư thế: đây là nền tảng cho hầu hết mọi người. Tập mạnh cơ lưng, kéo giãn cơ ngực, tập thăng bằng, sửa thói quen ngồi đứng. Tốt nhất có sự hướng dẫn ban đầu của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
• Bậc 2, điều trị loãng xương nếu có: bổ sung canxi, vitamin D theo chỉ định, chế độ ăn đủ đạm, và thuốc điều trị loãng xương khi bác sĩ chỉ định. Mục tiêu là ngăn những đốt sống mới tiếp tục xẹp, vì mỗi đốt sống xẹp thêm có thể làm lưng gù thêm.
• Bậc 3, áo nẹp hoặc băng định hình tư thế: một số nghiên cứu nhỏ cho thấy có triển vọng, có thể dùng hỗ trợ trong thời gian nhất định theo hướng dẫn. Không nên đeo nẹp cứng suốt ngày kéo dài vì cơ lưng sẽ càng lười, càng yếu.
• Bậc 4, can thiệp ít xâm lấn: với đốt sống xẹp mới do loãng xương gây đau nhiều, không đỡ với điều trị nội khoa, bác sĩ có thể cân nhắc bơm xi măng sinh học vào thân đốt sống (tạo hình đốt sống) để giảm đau và giúp người bệnh sớm đi lại.
• Bậc 5, phẫu thuật chỉnh gù: chỉ đặt ra trong những trường hợp gù rất nặng, tiến triển, gây chèn ép thần kinh, mất thăng bằng nghiêm trọng hoặc đau không thể kiểm soát. Đây là cuộc mổ lớn, nhiều nguy cơ ở người cao tuổi, cần cân nhắc rất kỹ giữa lợi ích và rủi ro.

Quyết định điều trị luôn là quyết định chung giữa bác sĩ, người bệnh và gia đình, dựa trên mức độ gù, triệu chứng, chất lượng xương và sức khỏe toàn thân của từng người.

Tập luyện có thật sự giúp lưng thẳng lại không?

Đây là câu hỏi các gia đình quan tâm nhất. Tôi xin trả lời trung thực dựa trên bằng chứng hiện có.

• Tổng quan hệ thống năm 2013 (Bansal, Katzman và Giangregorio, tạp chí Archives of Physical Medicine and Rehabilitation) gộp 13 nghiên cứu về tập luyện ở người từ 45 tuổi trở lên bị gù: 8 trong 13 nghiên cứu ghi nhận cải thiện ít nhất một chỉ số tư thế. Các tác giả nhận xét dữ liệu còn ít, chất lượng chưa đồng đều, nhưng các nghiên cứu chất lượng cao cho thấy có lợi ích.
• Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng SHEAF (Katzman và cộng sự, 2017, tạp chí Osteoporosis International): 99 người từ 60 tuổi trở lên, góc gù từ 40 độ trở lên, tập mạnh cơ lưng và chỉnh tư thế theo nhóm do chuyên viên vật lý trị liệu hướng dẫn, mỗi buổi 1 giờ, 3 buổi mỗi tuần, trong 6 tháng. So với nhóm chỉ được giáo dục sức khỏe, nhóm tập giảm góc gù khoảng 3 độ trên phim X-quang, mức thay đổi tương đương với tác động của một lần xẹp đốt sống mới nhưng theo chiều ngược lại. Người tập cũng tự tin và hài lòng hơn với dáng vẻ của mình.

Nói một cách dễ hiểu: tập luyện KHÔNG làm cái lưng đã còng nhiều năm thẳng tắp như thời trẻ, và trong nghiên cứu SHEAF, các chỉ số thể lực chung chưa khác biệt rõ sau 6 tháng. Nhưng tập đúng và đều có thể giúp lưng bớt gù, chặn đà gù tăng thêm, cải thiện tư thế và sự tự tin. Với người cao tuổi, giữ được cái lưng không còng thêm đã là một thành công đáng kể.

Các bài tập an toàn tại nhà

Những bài tập dưới đây phù hợp với đa số người cao tuổi bị gù khi đã được bác sĩ loại trừ xẹp đốt sống mới và các dấu hiệu nguy hiểm. Tập chậm rãi, thở đều, không nín thở. Nếu tập mà đau tăng rõ hoặc đau lan xuống chân, hãy dừng lại và hỏi ý kiến bác sĩ.

• Đứng áp lưng vào tường: đứng gót chân cách tường một chút, mông và lưng chạm tường. Nhẹ nhàng thu cằm vào (như gật nhẹ), cố đưa phần sau đầu chạm gần tường nhất có thể mà không ngửa cằm lên. Giữ vài nhịp thở rồi thả lỏng. Lặp lại nhiều lần trong ngày.
• Ép hai bả vai: ngồi hoặc đứng thẳng, hai tay buông xuôi, từ từ kéo hai bả vai về phía sau và xuống dưới như muốn kẹp một cây bút giữa hai bả vai. Giữ vài giây, thả lỏng, lặp lại 10 lần.
• Duỗi lưng ở tư thế nằm sấp: nằm sấp, kê một chiếc gối mỏng dưới bụng, hai tay xuôi theo thân. Nhẹ nhàng nâng đầu và ngực lên khỏi giường một chút, mắt nhìn xuống sàn, giữ vài giây rồi hạ xuống. Bắt đầu với vài lần, tăng dần. Người mới tập hoặc yếu có thể chỉ nâng đầu.
• Mở ngực ở góc tường hoặc khung cửa: đứng quay mặt vào khung cửa, hai cẳng tay đặt lên hai bên khung, nhẹ nhàng bước một chân lên trước cho đến khi thấy căng nhẹ ở ngực. Giữ khoảng 20 đến 30 giây. Không kéo giãn mạnh đến mức đau.
• Hít thở sâu mở lồng ngực: ngồi thẳng, hít vào chậm bằng mũi, để lồng ngực và bụng nở ra, thở ra chậm bằng miệng. Lặp lại 5 đến 10 lần, vài lượt mỗi ngày.
• Tập thăng bằng: đứng cạnh chỗ có thể vịn (bàn, thành giường), tập đứng trên một chân vài giây, rồi đổi chân; hoặc đi chậm theo đường thẳng, gót chân này nối mũi chân kia. Giúp giảm nguy cơ ngã.
• Đi bộ hằng ngày: đi với tư thế ngẩng đầu, mắt nhìn thẳng phía trước thay vì nhìn xuống chân, tăng dần thời gian theo sức.

Thói quen hằng ngày giúp giữ lưng thẳng

• Khi ngồi: chọn ghế có tựa lưng, ngồi sát vào lưng ghế, có thể kê một gối nhỏ sau thắt lưng. Đặt sách báo, điện thoại ngang tầm mắt thay vì cúi xuống nhìn.
• Khi đứng làm việc như nấu ăn, rửa bát: điều chỉnh bàn bếp, bồn rửa vừa tầm để không phải cúi gập lâu; thỉnh thoảng đứng thẳng, ưỡn nhẹ lưng, thả lỏng vai.
• Khi nằm: dùng gối vừa phải, không kê gối quá cao khiến cổ gập về trước.
• Khi bê đồ: ngồi xổm, giữ lưng thẳng, đồ sát người, đứng lên bằng sức chân; ưu tiên chia nhỏ đồ để mang nhẹ.
• Dinh dưỡng cho xương và cơ: ăn đủ đạm (cá, trứng, thịt nạc, đậu đỗ, sữa), thực phẩm giàu canxi; ra nắng hợp lý; không hút thuốc, hạn chế rượu bia.
• Phòng ngã trong nhà: đủ ánh sáng, sàn khô ráo, bỏ thảm trơn, lắp tay vịn ở nhà vệ sinh, cầu thang; đi giày dép vừa chân, đế chống trượt.

Lời kết

Gù lưng ở người cao tuổi rất thường gặp, nhưng không phải là chuyện "già thì phải thế" để mặc kệ. Đằng sau cái lưng còng có thể là những đốt sống xẹp do loãng xương cần được điều trị, hoặc là cơ lưng yếu và thói quen tư thế, những thứ hoàn toàn có thể cải thiện bằng tập luyện. Các nghiên cứu cho thấy ngay cả người trên 60 tuổi, nếu tập đúng và đều, vẫn có thể làm lưng bớt gù và chặn đà gù tăng thêm.

Nếu anh chị hoặc người thân đang bị gù lưng, nhất là gù tăng nhanh, thấp đi rõ, hay đau lưng sau một cú ngã nhẹ, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa cột sống để được chụp phim, đo mật độ xương và có kế hoạch điều trị, tập luyện phù hợp. Bài viết này mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc khám và tư vấn trực tiếp. Chúc anh chị và gia đình luôn khỏe mạnh, đứng thẳng, đi vững.