Chóng Mặt Có Phải Do Thoái Hóa Đốt Sống Cổ? Hiểu Đúng Để Không Chữa Nhầm

Rất nhiều người chóng mặt được giải thích là do thoái hóa đốt sống cổ chèn mạch máu, thiếu máu não, rồi uống thuốc mãi không đỡ. Bài viết giải thích vì sao gai xương cổ trên phim thường chỉ là lão hóa tự nhiên; một nghiên cứu trên người thoái hóa cổ nặng cho thấy gần một nửa có chóng mặt nhưng tất cả đều do nguyên nhân khác; những thủ phạm thật sự hay gặp như sỏi tai (BPPV), tụt huyết áp tư thế, tăng huyết áp; khi nào cột sống cổ thật sự liên quan; dấu hiệu đột quỵ BE FAST cần đi cấp cứu ngay; điều trị theo nguyên nhân và bài tập cổ, thăng bằng tại nhà.

Tuần nào ở phòng khám tôi cũng gặp vài người bệnh mở đầu câu chuyện giống hệt nhau: "Bác sĩ ơi, tôi hay chóng mặt, đi khám nơi khác người ta bảo do thoái hoá đốt sống cổ chèn mạch máu lên não, thiếu máu não. Uống thuốc mấy tháng rồi mà vẫn chóng mặt.". Có người cầm theo phim X-quang cổ với dòng chữ "thoái hoá, gai xương C5-C6", và tin chắc rằng mấy cái gai ấy chính là thủ phạm.

Tôi hiểu vì sao cách giải thích này phổ biến: nghe rất hợp lý, lại có "bằng chứng" trên phim. Nhưng là một bác sĩ cột sống, tôi phải nói thật với bạn: phần lớn các cơn chóng mặt KHÔNG do thoái hoá cột sống cổ. Gán nhầm nguyên nhân thì vừa uống thuốc không trúng, vừa bỏ sót những bệnh chữa được rất nhanh, và đôi khi bỏ sót cả bệnh nguy hiểm. Bài này giúp bạn hiểu đúng để cùng bác sĩ tìm ra nguyên nhân thật.

Vì sao người ta hay đổ lỗi cho đốt sống cổ?

Ở hai bên cột sống cổ có hai động mạch đốt sống chạy lên nuôi phần sau của não, trong đó có tiểu não và thân não, những nơi giữ thăng bằng. Từ đó sinh ra một giả thuyết rất "dễ nghe": gai xương cổ chèn vào động mạch đốt sống, máu lên não kém, nên chóng mặt. Trước đây giới y khoa gọi chung tình trạng này là "thiểu năng tuần hoàn não hệ sống nền", và cái tên ấy đến nay vẫn được dùng rất rộng rãi ở nước ta.

Tuy nhiên, chính các chuyên gia thần kinh và đột quỵ đã lên tiếng rằng thuật ngữ này nên được "cho nghỉ hưu". Năm 2020, nhóm tác giả Chandratheva, Werring và Kaski thuộc Đại học College London viết trên tạp chí Practical Neurology một bài có tựa đề rất thẳng thắn: "Thiểu năng tuần hoàn hệ sống nền: một thuật ngữ thiếu sót cần được loại bỏ". Lý do là cái tên mơ hồ này khiến người ta gom đủ loại chóng mặt vào một rổ, dễ bỏ sót đột quỵ thật sự ở vùng sau não, đồng thời cũng bỏ sót những bệnh tai trong lành tính chữa được.

Thêm một lý do nữa khiến cột sống cổ hay bị "đổ oan": thoái hoá cột sống cổ là quá trình lão hoá tự nhiên. Đến tuổi trung niên và cao tuổi, rất nhiều người có hình ảnh thoái hoá, gai xương, hẹp khe đĩa đệm trên phim dù không đau, không chóng mặt gì cả. Khi một người chóng mặt đi chụp phim cổ, khả năng thấy thoái hoá là rất cao. Thấy hai thứ cùng xuất hiện, ta dễ nghĩ cái này gây ra cái kia, nhưng thực ra chúng chỉ đi cạnh nhau.

Nghiên cứu nói gì?

Một nghiên cứu tôi rất hay kể cho người bệnh được nhóm Kadanka và cộng sự (Đại học Masaryk, Cộng hoà Séc) công bố năm 2021 trên Journal of Clinical Medicine. Họ chọn đúng nhóm người có thoái hoá cột sống cổ NẶNG NHẤT, nặng đến mức đã chèn ép tuỷ cổ, tổng cộng 38 người. Nếu thoái hoá cổ thật sự gây chóng mặt, thì đây là nhóm dễ bị nhất.

• Có 18 người (47%) kể rằng mình bị chóng mặt trong sáu tháng gần đây, tức gần một nửa.
• Các bác sĩ khám kỹ từng người để tìm nguyên nhân. Kết quả: 8 người chóng mặt do tụt huyết áp khi thay đổi tư thế, 5 người do tăng huyết áp, 4 người do sỏi tai (BPPV), 1 người do yếu tố tâm lý.
• Siêu âm động mạch đốt sống: KHÔNG ai bị hẹp đáng kể.
• Nghiệm pháp xoay thân giữ đầu cố định (để kiểm tra vai trò của các thụ thể cảm giác ở cổ): KHÔNG ai dương tính.
• Kết luận của tác giả: chóng mặt ở những người này đều có thể quy cho nguyên nhân NGOÀI cột sống cổ, củng cố nhận định rằng "chóng mặt do cột sống cổ" đang bị chẩn đoán quá mức.

Đây là một nghiên cứu nhỏ, nên tôi không dùng nó để nói rằng cột sống cổ KHÔNG BAO GIỜ liên quan đến chóng mặt. Nhưng nó cho thấy một bài học rất thực tế: ngay cả khi thoái hoá cổ nặng, ta vẫn phải đi tìm nguyên nhân khác trước, vì những nguyên nhân đó thường chữa được.

Vậy cột sống cổ có bao giờ gây chóng mặt không?

Có, nhưng ít và theo cách khác với điều mọi người hay nghĩ. Y văn hiện nay mô tả hai tình huống chính.

• Chóng mặt nguồn gốc cổ (chóng mặt do cảm thụ bản thể): vùng cổ có rất nhiều thụ thể cảm giác báo cho não biết đầu đang ở tư thế nào. Khi cổ đau, co cứng cơ kéo dài, hoặc sau chấn thương kiểu "quất roi" (va chạm xe từ phía sau), tín hiệu từ cổ có thể "lệch pha" với tín hiệu từ tai trong và mắt, làm người bệnh thấy chông chênh, lâng lâng, mất thăng bằng, thường đi kèm đau và cứng cổ. Đây là cảm giác choáng, chông chênh hơn là cảm giác nhà cửa quay tròn.
• Hội chứng động mạch đốt sống khi xoay đầu (còn gọi là hội chứng "người bắn cung"): rất hiếm. Khi xoay đầu hết mức về một phía, động mạch đốt sống bị chèn tạm thời, gây chóng mặt, nhìn mờ, có khi ngất. Tình trạng này cần các thăm dò mạch máu chuyên sâu và được xử trí ở trung tâm chuyên khoa.

Ngay cả với chóng mặt nguồn gốc cổ, các tác giả cũng nhấn mạnh đây là chẩn đoán LOẠI TRỪ: hiện chưa có xét nghiệm nào khẳng định chắc chắn, bác sĩ chỉ kết luận sau khi đã loại hết các nguyên nhân ở tai trong, ở não, ở tim mạch và huyết áp (Reiley và cộng sự, Archives of Physiotherapy, 2017).

Những thủ phạm thật sự hay gặp

Khi một người đến khám vì chóng mặt, tôi luôn nghĩ đến những nguyên nhân sau trước khi nghĩ đến cột sống cổ:

• Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV), dân gian hay gọi là "sỏi tai": theo hướng dẫn của Viện Hàn lâm Tai Mũi Họng Hoa Kỳ (AAO-HNS), đây là bệnh tai trong gây chóng mặt hay gặp nhất, càng lớn tuổi càng hay gặp. Đặc điểm: cơn quay cuồng ngắn, thường dưới một phút, xuất hiện khi trở mình trên giường, nằm xuống, ngồi dậy, ngửa cổ phơi đồ, cúi xuống nhặt đồ. Chính vì cơn chóng mặt xảy ra khi cử động đầu cổ nên người bệnh rất dễ nghĩ là do cột sống cổ.
• Tụt huyết áp tư thế: choáng váng, tối sầm mắt khi đứng bật dậy, nhất là ở người cao tuổi, người uống thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu, người uống ít nước.
• Tăng huyết áp chưa kiểm soát, rối loạn nhịp tim, thiếu máu, hạ đường huyết.
• Viêm dây thần kinh tiền đình: cơn quay cuồng dữ dội kéo dài nhiều giờ đến vài ngày, thường sau một đợt cảm cúm.
• Bệnh Ménière: chóng mặt kèm ù tai, nghe kém, cảm giác đầy tai.
• Đau nửa đầu thể tiền đình, lo âu, mất ngủ kéo dài.
• Tác dụng phụ của thuốc: một số thuốc an thần, thuốc hạ áp, thuốc giảm đau thần kinh.
• Đột quỵ hoặc thiếu máu não thoáng qua vùng sau não: không hay gặp như các nguyên nhân trên, nhưng NGUY HIỂM nhất, cần nhận ra sớm.

Bác sĩ sẽ khám những gì?

Khám chóng mặt chủ yếu dựa vào hỏi bệnh và thăm khám, không phải dựa vào máy móc. Bác sĩ sẽ đo huyết áp ở tư thế nằm và đứng, khám thần kinh, khám mắt, khám tai, và làm một số nghiệm pháp tại giường. Với sỏi tai, nghiệm pháp Dix-Hallpike (đưa người bệnh từ tư thế ngồi sang nằm với đầu xoay sang một bên) thường đủ để chẩn đoán.

Có thể bạn sẽ ngạc nhiên: hướng dẫn của AAO-HNS khuyến cáo KHÔNG chụp phim thường quy khi người bệnh đã có đủ tiêu chuẩn chẩn đoán sỏi tai mà không có dấu hiệu bất thường khác. Nói cách khác, chụp X-quang cột sống cổ không giúp tìm ra nguyên nhân chóng mặt trong phần lớn trường hợp, mà còn dễ dẫn đến việc "đổ oan" cho mấy cái gai xương. Chụp cộng hưởng từ (MRI) não, siêu âm hoặc chụp mạch máu chỉ cần khi bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân ở não, ở mạch máu, hoặc khi có dấu hiệu thần kinh bất thường.

Điều trị: chữa đúng nguyên nhân, theo bậc thang

Vì chóng mặt chỉ là triệu chứng, nên không có "một thuốc chữa chóng mặt" cho mọi người. Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân tìm được.

• Sỏi tai (BPPV): điều trị chính là các thủ thuật xoay đầu đặt lại sỏi tai (nghiệm pháp tái định vị, ví dụ thủ thuật Epley) do bác sĩ thực hiện tại phòng khám. Hướng dẫn AAO-HNS xếp đây vào nhóm khuyến cáo mạnh. Nhiều người hết chóng mặt chỉ sau một đến vài lần làm. Hướng dẫn cũng khuyến cáo KHÔNG dùng thường quy các thuốc ức chế tiền đình (như thuốc kháng histamin, thuốc an thần) để điều trị sỏi tai, và nên tái khám trong vòng một tháng để đánh giá lại.
• Tụt huyết áp tư thế, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim: bác sĩ tim mạch, nội khoa sẽ điều chỉnh thuốc và lối sống. Đừng tự ý bỏ hay đổi thuốc hạ áp.
• Viêm dây thần kinh tiền đình, Ménière, đau nửa đầu thể tiền đình: khám chuyên khoa tai mũi họng, thần kinh; phục hồi chức năng tiền đình rất có ích.
• Chóng mặt nguồn gốc cổ (khi đã loại trừ các nguyên nhân khác): điều trị giống điều trị đau cổ, gồm vật lý trị liệu, di động khớp bằng tay do kỹ thuật viên được đào tạo thực hiện, kết hợp bài tập cổ, tập thăng bằng. Một tổng quan hệ thống năm 2022 gộp 13 thử nghiệm ngẫu nhiên với 898 người bệnh cho thấy có bằng chứng mức trung bình rằng điều trị bằng tay giúp giảm chóng mặt, giảm rối loạn cột sống cổ và cải thiện thăng bằng; kết hợp thêm bài tập có thể còn tốt hơn, dù chất lượng bằng chứng cho phần kết hợp này còn thấp (De Vestel và cộng sự, Journal of Manual and Manipulative Therapy).
• Can thiệp và phẫu thuật cột sống cổ: CHỈ đặt ra khi có chèn ép tuỷ hoặc rễ thần kinh thật sự với triệu chứng thần kinh rõ, hoặc trong những trường hợp rất hiếm như hội chứng động mạch đốt sống khi xoay đầu đã được chứng minh trên thăm dò mạch máu. Tôi KHÔNG mổ cột sống cổ chỉ vì chóng mặt.

Bài tập và thói quen giúp cổ khoẻ, giảm chông chênh

Những bài tập dưới đây phù hợp với người đau mỏi cổ, cổ cứng, chông chênh nhẹ khi đã được bác sĩ loại trừ nguyên nhân nguy hiểm. Tập chậm, nhẹ, không gây đau tăng. Nếu đang trong cơn chóng mặt quay cuồng thì tạm dừng, ngồi nghỉ an toàn.

• Thu cằm (gật nhẹ đầu vào trong): ngồi thẳng lưng, nhẹ nhàng kéo cằm ra sau như đang tạo "hai cằm", giữ 5 giây rồi thả. Làm 10 lần, 2 đến 3 đợt mỗi ngày. Giúp kéo đầu về đúng trục, giảm căng cơ sau gáy.
• Xoay cổ chủ động trong tầm không đau: từ từ quay đầu sang phải, về giữa, sang trái. Đi chậm, mắt nhìn theo. Nếu thấy chóng mặt thì dừng lại, đừng cố.
• Bài tập nhìn cố định: nhìn chăm chú vào một điểm trên tường ngang tầm mắt, xoay đầu thật chậm sang hai bên trong khi mắt vẫn giữ trên điểm đó. Bắt đầu vài lần, tăng dần. Bài này giúp phối hợp mắt và cổ.
• Tập thăng bằng an toàn: đứng cạnh bàn bếp hoặc góc tường để có chỗ vịn, hai chân khép sát, giữ 30 giây; khi vững thì thử đứng một chân. Người cao tuổi nên có người thân đứng bên cạnh.
• Kéo giãn cơ vai gáy: nghiêng đầu nhẹ về một bên, tay cùng bên đặt nhẹ lên đầu, giữ 20 đến 30 giây, đổi bên.

Thói quen hằng ngày cũng quan trọng không kém:

• Đứng dậy từ từ: buổi sáng ngồi dậy ở mép giường một lúc rồi mới đứng lên, đặc biệt nếu bạn đang uống thuốc huyết áp.
• Uống đủ nước, ăn đủ bữa, hạn chế rượu bia.
• Điện thoại và màn hình máy tính để ngang tầm mắt; cứ khoảng 30 đến 45 phút đứng dậy vận động cổ vai.
• Gối ngủ vừa phải, đỡ được đường cong tự nhiên của cổ, không quá cao.
• Kiểm tra huyết áp định kỳ, mang danh sách thuốc đang dùng khi đi khám.
• Người hay chóng mặt nên dọn nhà gọn gàng, có đèn ngủ, tay vịn nhà tắm để phòng ngã. Ngã mới là biến chứng đáng sợ nhất của chóng mặt ở người cao tuổi, nhất là người có loãng xương.

Lời kết

Chóng mặt là triệu chứng rất khó chịu, và tôi biết cảm giác của người bệnh khi uống thuốc mãi không đỡ. Thông điệp tôi muốn gửi đến bạn là: đừng vội tin rằng mấy cái gai xương cổ là thủ phạm. Phần lớn các cơn chóng mặt có nguyên nhân khác, nhiều nguyên nhân chữa được rất nhanh, như sỏi tai chỉ cần vài thủ thuật xoay đầu, hay tụt huyết áp chỉ cần chỉnh lại thuốc và thói quen đứng dậy.

Hãy đi khám, kể thật kỹ cơn chóng mặt của mình, và để bác sĩ tìm đúng nguyên nhân. Nếu có dấu hiệu đột quỵ, hãy đến bệnh viện ngay, đừng chần chừ. Còn nếu bạn vừa đau cổ vừa chông chênh, các bác sĩ chuyên khoa cột sống, thần kinh, tai mũi họng sẽ cùng phối hợp để giúp bạn. Bài viết này mang tính giáo dục sức khoẻ, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.