Đau Cổ Tay Phía Ngón Cái Khi Bế Con, Khi Vặn Nắp Chai — Hội Chứng De Quervain

Bế con lên là đau chói ở cổ tay phía ngón cái, vặn nắp chai không nổi, vắt khăn cũng phải nhờ người khác — đó là hội chứng De Quervain, tình trạng hẹp bao gân khoang duỗi thứ nhất rất hay gặp ở mẹ sau sinh và người dùng điện thoại nhiều. Một nghiên cứu dịch tễ trên hơn 1,6 triệu phụ nữ mang thai tại Hàn Quốc ghi nhận khoảng 2,1% mắc bệnh này trong thai kỳ hoặc sau sinh. Bài viết hướng dẫn cách tự nhận biết, phân biệt với hội chứng ống cổ tay và thoái hóa khớp gốc ngón cái, bậc thang điều trị từ nẹp — tiêm corticoid — đến phẫu thuật kèm con số hiệu quả thật từ các phân tích gộp mới nhất, giải đáp câu hỏi mẹ đang cho con bú có tiêm được không, và cách chỉnh lại tư thế bế con để cổ tay được nghỉ.

Có một kiểu đau mà tôi gặp gần như tuần nào cũng có trong phòng khám, và người bệnh thường mô tả rất giống nhau. Đau ở cổ tay, nhưng không phải đau khắp cổ tay — mà đau khu trú ở phía ngón cái, ngay chỗ gồ xương phía dưới gốc ngón cái. Đau chói lên khi bế con, khi vặn nắp chai, khi vắt khăn, khi nhấc chảo. Nhiều mẹ trẻ kể rằng chỉ cần đưa hai tay ra đỡ con dưới nách là nước mắt đã chực trào. Có bác thì bảo cầm điện thoại lâu là buốt lên tận cẳng tay. Đây rất có thể là hội chứng De Quervain — một bệnh lý không nguy hiểm tính mạng, nhưng làm đảo lộn sinh hoạt hằng ngày, và điều đáng nói là rất nhiều người chịu đựng nó nhiều tháng trời vì tưởng chỉ là mỏi tay thông thường.

Hội chứng De Quervain là gì?

Ở mặt lưng cổ tay, phía ngón cái, có một đường hầm nhỏ gọi là khoang duỗi thứ nhất. Đường hầm này được tạo bởi xương ở phía dưới và một dải mô sợi chắc phủ lên trên, giống như một cái vòng giữ dây cáp cho khỏi bung ra. Chui qua đường hầm ấy là hai sợi gân của ngón cái: gân dạng dài và gân duỗi ngắn. Hai sợi gân này chính là thứ giúp ta xòe ngón cái ra và duỗi ngón cái lên.

Khi bàn tay phải làm đi làm lại một động tác vừa dạng ngón cái vừa nghiêng cổ tay — chính là tư thế bế con, vắt khăn, bấm điện thoại — hai sợi gân này liên tục trượt tới trượt lui trong đường hầm. Lâu ngày, bao bọc quanh gân dày lên, đường hầm vốn đã chật lại càng chật hơn. Gân trượt qua chỗ hẹp thì đau, và càng đau thì càng viêm dày, thành một vòng luẩn quẩn.

Có một điểm về cơ chế mà tôi muốn nói rõ, vì nó ảnh hưởng tới cách người bệnh hiểu về bệnh của mình. Tên bệnh trong y văn thường được gọi là viêm bao gân, nhưng khi các nhà nghiên cứu lấy mẫu mô ra soi dưới kính hiển vi thì thứ nhìn thấy chủ yếu không phải là tế bào viêm cấp tính, mà là hiện tượng bao gân dày lên và thoái hóa. Nói cách khác, đây gần với một tổn thương do QUÁ TẢI LẶP ĐI LẶP LẠI hơn là một ổ viêm nhiễm. Điều đó giải thích vì sao chỉ uống thuốc chống viêm mà không thay đổi cách dùng tay thì bệnh hay quay lại.

Vì sao mẹ sau sinh hay mắc?

Đây là nhóm tôi muốn nói kỹ nhất, vì các mẹ thường tự trách mình yếu ớt hoặc nghĩ mình bị thiếu canxi sau sinh, trong khi vấn đề thật sự nằm ở chỗ khác.

Một nghiên cứu dịch tễ học dựa trên cơ sở dữ liệu bảo hiểm y tế toàn quốc Hàn Quốc, theo dõi hơn 1,6 triệu phụ nữ mang thai trong giai đoạn 2013–2017, đã xác định được hơn 34.000 trường hợp mắc hội chứng De Quervain liên quan thai sản — tương ứng khoảng 2,1 trên 100 phụ nữ mang thai. Nghĩa là cứ khoảng 50 mẹ thì có 1 mẹ gặp phải. Con số đó cho thấy đây không phải chuyện hiếm, cũng không phải chuyện do mẹ nào đó đặc biệt yếu.

Cũng trong nghiên cứu này, một số yếu tố làm tăng nguy cơ được ghi nhận: tuổi mẹ từ 30 trở lên, đa thai, sinh mổ, rối loạn tăng huyết áp trong thai kỳ, và có bệnh viêm khớp dạng thấp từ trước. Điều thú vị là đái tháo đường thai kỳ và đái tháo đường sẵn có lại không cho thấy mối liên quan trong nghiên cứu này.

Một nghiên cứu khác trên phụ nữ sau sinh mắc bệnh này bổ sung thêm vài yếu tố nữa: thai kỳ kéo dài trên 40 tuần và con so là hai yếu tố liên quan rõ, cùng với chỉ số khối cơ thể cao. Điểm đáng chú ý là cân nặng của em bé lúc sinh và việc sinh đôi lại KHÔNG làm tăng nguy cơ — dù trực giác ai cũng nghĩ con càng nặng thì tay mẹ càng phải gồng. Điều này gợi ý rằng bệnh không đơn thuần do sức nặng, mà còn liên quan tới thay đổi nội tiết và giữ nước trong thai kỳ làm bao gân dày lên.

• Tư thế bế con là thủ phạm quen thuộc nhất: hai bàn tay xòe ngón cái ra làm càng đỡ đầu và nách con, cổ tay nghiêng về phía ngón út — đúng y tư thế làm căng nhất hai sợi gân trong đường hầm
• Bế và đỡ con lặp lại hàng chục lần mỗi ngày, kéo dài nhiều tháng, không có ngày nghỉ
• Thay đổi nội tiết và giữ nước sau sinh làm bao gân dễ phù nề, dày lên
• Vắt sữa bằng tay, vắt khăn, giặt giũ — đều là các động tác cùng nhóm cơ
• Nhiều mẹ vừa bế con vừa cầm điện thoại bằng chính bàn tay đang đau

Không chỉ mẹ bỉm sữa

Cần nói rõ để những người khác không bỏ sót bệnh của mình. Một phân tích gộp lớn công bố trên tạp chí JAMA Network Open năm 2023, tổng hợp 30 nghiên cứu với 1.663 người bệnh, cho thấy tuổi trung bình của người mắc là khoảng 46 và 80% là nữ giới. Nghĩa là đại đa số người bệnh không phải mẹ đang nuôi con nhỏ, mà là phụ nữ trung niên.

• Người dùng điện thoại nhiều, đặc biệt kiểu cầm một tay và bấm bằng ngón cái trong thời gian dài
• Nhân viên văn phòng dùng chuột và bàn phím sai tư thế, cổ tay tì lên mép bàn
• Người nội trợ: vắt khăn, vặn nắp lọ, xào nấu, bế cháu
• Nghề nghiệp phải bóp, kẹp, xoay cổ tay lặp lại: thợ may, thợ làm tóc, đầu bếp, nhân viên y tế, thợ thủ công
• Người chơi thể thao dùng vợt hoặc gậy: cầu lông, tennis, pickleball, golf
• Người có bệnh viêm khớp dạng thấp hoặc các bệnh khớp viêm khác
• Sau một chấn thương trực tiếp vào vùng cổ tay phía ngón cái

Dấu hiệu nhận biết

Bệnh này có một bộ triệu chứng khá đặc trưng, chỉ cần chú ý một chút là nhận ra.

• Đau khu trú ở cổ tay phía ngón cái, ngay chỗ mỏm xương gồ lên. Nếu bác lấy ngón tay bên kia ấn vào đúng chỗ đó thì đau nhói lên rõ rệt
• Đau tăng lên khi bế con, vặn nắp chai, vắt khăn, xách túi, nhấc chảo, xoay chìa khóa
• Đau có thể lan ngược lên cẳng tay hoặc lan xuống ngón cái
• Vùng đó có thể hơi sưng nề; một số người sờ thấy một cục dày lên dưới da
• Đôi khi có cảm giác vướng, lạo xạo hoặc tiếng kêu nhỏ khi cử động ngón cái
• Yếu đi khi cầm nắm — không phải vì cơ yếu mà vì đau khiến bàn tay không dám gồng
• Với nhiều mẹ, dấu hiệu đầu tiên là không dám bế con bằng một tay nữa

Nghiệm pháp có thể tự thử ở nhà

Có một động tác khám đơn giản mà người bệnh có thể tự làm để biết mình có nên đi khám hay không. Cách làm: gập ngón cái vào lòng bàn tay, nắm bốn ngón còn lại lại thành nắm đấm bao lấy ngón cái, rồi từ từ nghiêng cổ tay xuống phía ngón út — như động tác gõ búa nhẹ xuống dưới. Nếu bác thấy đau chói lên ở vùng cổ tay phía ngón cái thì nghiệm pháp này dương tính.

Vì thế, xin bác lưu ý hai điều. Một là làm nhẹ nhàng thôi, đừng bẻ mạnh, vì bẻ mạnh thì ai cũng đau và bác lại tự làm tổn thương thêm. Hai là nghiệm pháp dương tính chỉ có nghĩa là NÊN ĐI KHÁM, chứ không phải đã chắc chắn là bệnh này — chẩn đoán vẫn cần bác sĩ thăm khám trực tiếp, và trong một số trường hợp cần siêu âm để nhìn rõ bao gân dày lên hay có vách ngăn trong đường hầm hay không.

Những bệnh dễ bị nhầm

Đây là phần tôi cho là quan trọng nhất của bài viết, vì đau vùng cổ tay và ngón cái có rất nhiều nguyên nhân, và điều trị của chúng khác hẳn nhau. Chữa nhầm thì vừa mất thời gian vừa mất tiền.

• Hội chứng ống cổ tay: đau và TÊ BÌ ở ngón cái, trỏ, giữa và nửa ngón nhẫn, tê nhiều về đêm làm mất ngủ, phải vẩy tay cho đỡ. Điểm khác biệt then chốt là ống cổ tay gây TÊ, còn De Quervain gây ĐAU khu trú khi cử động ngón cái
• Thoái hóa khớp gốc ngón cái: đau sâu hơn, ngay tại gốc ngón cái chỗ nối với bàn tay, đau nhiều khi véo hoặc kẹp đồ vật, lâu dần biến dạng và gốc ngón cái to bạnh ra. Nhóm này hay gặp ở phụ nữ trên 50 tuổi
• Hội chứng giao thoa: đau và có thể nghe tiếng cọ ở mặt lưng cẳng tay, cách cổ tay khoảng 4–8 cm về phía khuỷu — tức là cao hơn vị trí của De Quervain. Hay gặp ở người chèo thuyền, tập tạ, hoặc lao động nặng
• Viêm khớp dạng thấp và các bệnh khớp viêm: sưng đau nhiều khớp đối xứng hai bên, cứng khớp buổi sáng kéo dài trên một giờ, kèm mệt mỏi toàn thân
• Bệnh lý rễ thần kinh cổ: đau lan từ cổ xuống vai, cánh tay rồi tới bàn tay, thay đổi theo tư thế cổ, kèm tê hoặc yếu cơ
• Gãy xương thuyền cũ bỏ sót: nếu trước đó có ngã chống tay mà vẫn đau dai dẳng vùng hõm lào thì phải nghĩ tới, vì bỏ sót gãy xương thuyền để lại hậu quả lâu dài

Điều trị theo bậc thang

Điều trị đi từ nhẹ đến nặng, và tin tốt là đại đa số người bệnh không cần đến phẫu thuật.

BẬC 1 — ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG VÀ NẸP. Đây là nền móng của mọi bước sau. Nẹp dùng cho bệnh này là loại nẹp cổ tay có ôm cả ngón cái, giữ cổ tay và ngón cái ở tư thế nghỉ để hai sợi gân bớt trượt qua chỗ hẹp. Điểm cần nhấn mạnh: nẹp phải là loại ôm ngón cái, chứ nẹp cổ tay thông thường không ôm ngón cái thì tác dụng hạn chế. Đi kèm với nẹp là chườm mát vùng đau và thuốc giảm đau chống viêm theo chỉ định của bác sĩ — xin đừng tự mua thuốc uống dài ngày, đặc biệt các mẹ đang cho con bú.

Cần thành thật với nhau về hiệu quả của bậc này. Trong các phân tích gộp, nẹp đơn thuần cho kết quả khiêm tốn hơn hẳn so với tiêm. Nói vậy không phải để bác bỏ nẹp — nẹp vẫn rất quan trọng, nhưng vai trò lớn nhất của nó là KẾT HỢP với tiêm, chứ không phải dùng một mình rồi kỳ vọng khỏi hẳn.

BẬC 2 — TIÊM CORTICOID TẠI CHỖ. Đây là bước có bằng chứng mạnh nhất hiện nay. Bác sĩ tiêm một lượng nhỏ thuốc vào chính bao gân trong đường hầm để làm giảm phù nề, cho gân có chỗ trượt trở lại. Một tổng quan hệ thống trên tạp chí Plastic and Reconstructive Surgery ghi nhận tỷ lệ thành công của tiêm corticoid trong khoảng 61 đến 83%.

Về kỹ thuật tiêm, y văn cho thấy tiêm dưới hướng dẫn siêu âm chính xác hơn và cho kết quả tốt hơn tiêm mù. Lý do là ở một tỷ lệ không nhỏ người bệnh, đường hầm bị chia đôi bởi một vách ngăn — nếu tiêm mù thì thuốc có thể chỉ vào một ngăn, ngăn còn lại vẫn nguyên và người bệnh vẫn đau. Siêu âm giúp nhìn thấy vách ngăn đó trước khi tiêm.

BẬC 3 — PHẪU THUẬT. Chỉ đặt ra khi điều trị bảo tồn đầy đủ, thường là sau vài tháng có cả nẹp và tiêm, mà vẫn đau nhiều ảnh hưởng sinh hoạt. Phẫu thuật rất đơn giản về nguyên lý: rạch mở dải mô sợi phủ trên đường hầm để giải phóng chỗ chèn ép, giống như nới rộng một cái vòng đang siết quá chặt.

Về kết quả, một phân tích gộp trên tạp chí Plastic and Reconstructive Surgery Global Open năm 2022, tổng hợp 21 nghiên cứu với 939 người bệnh, cho thấy khoảng 5% người bệnh vẫn còn đau tồn dư sau mổ, mức giảm đau trung bình là 5,7 điểm trên thang điểm 10, và tỷ lệ biến chứng chung khoảng 11%. Biến chứng đáng ngại nhất là tổn thương nhánh thần kinh quay nông chạy ngay sát vùng mổ, có thể gây tê hoặc đau rát vùng mu bàn tay. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên so sánh mổ nội soi với mổ mở ghi nhận tổn thương thần kinh quay nông thoáng qua ở 3 trong 27 ca nội soi so với 9 trong 25 ca mổ mở.

Những con số này nói lên hai điều. Một là phẫu thuật thực sự hiệu quả — đại đa số người bệnh hết đau. Hai là nó vẫn có rủi ro, nên không phải là bước nên vội vã. Thứ tự bảo tồn trước, can thiệp sau vẫn là thứ tự đúng.

Mẹ đang cho con bú có tiêm được không?

Đây là câu hỏi tôi được hỏi nhiều nhất từ các mẹ, và cũng là lý do nhiều mẹ chịu đau suốt nhiều tháng.

Câu trả lời ngắn gọn: tiêm corticoid tại chỗ là một lượng thuốc rất nhỏ, tiêm khu trú vào bao gân, và nhìn chung được xem là phù hợp với phụ nữ đang cho con bú — không có bằng chứng cho thấy gây hại cho em bé. Trên thực tế, nghiên cứu Cochrane duy nhất về đề tài này lại chính là một thử nghiệm nhỏ thực hiện trên phụ nữ mang thai và đang cho con bú, trong đó toàn bộ 9 người được tiêm đều hết đau hoàn toàn, trong khi không ai trong 9 người chỉ đeo nẹp đạt được điều đó. Nghiên cứu này nhỏ và chất lượng phương pháp còn hạn chế, nên không nên coi là bằng chứng tuyệt đối, nhưng nó phản ánh đúng thực hành lâm sàng.

Một điều nên biết trước để không hoang mang: đã có báo cáo ca lâm sàng ghi nhận lượng sữa giảm tạm thời sau khi tiêm corticoid, rồi tự hồi phục trong vòng vài ngày. Đây là hiện tượng hiếm và thoáng qua, nhưng nếu mẹ đang có nguồn sữa vốn đã ít thì nên trao đổi trước với bác sĩ để chủ động. Nguyên tắc chung: hãy nói rõ với bác sĩ rằng mình đang cho con bú, để bác sĩ cân nhắc và tư vấn cụ thể cho trường hợp của mình.

Chỉnh lại cách bế con và cách dùng tay

Nếu chỉ tiêm mà không đổi cách dùng tay thì bệnh rất dễ quay lại, vì nguyên nhân gốc vẫn còn nguyên. Đây là những điều chỉnh thực tế mà tôi vẫn hướng dẫn người bệnh.

• Khi bế con, hãy dùng CẢ CẲNG TAY làm giá đỡ thay vì xòe hai bàn tay ra ôm dưới nách con. Ôm con vào lòng, để trọng lượng con nằm trên cẳng tay và khuỷu, giữ cổ tay thẳng và ngón cái khép sát chứ không dạng ra
• Dùng địu hoặc gối cho bú để đỡ con khi cho bú, giảm thời gian bàn tay phải gồng đỡ
• Khi nhấc con lên khỏi nôi, đừng luồn tay xòe ngón cái ra móc dưới nách; hãy trượt hai bàn tay xuống dưới lưng và mông con rồi nâng lên bằng cả cánh tay
• Đổi tay thường xuyên, không dùng mãi một bên
• Với điện thoại: cầm bằng cả bàn tay, bấm bằng ngón trỏ của tay kia thay vì bấm bằng ngón cái của bàn tay đang cầm; đặt điện thoại lên bàn khi dùng lâu
• Với chuột và bàn phím: đặt cổ tay thẳng, có kê đỡ; đừng để mép bàn tì vào cổ tay
• Với việc nhà: vặn nắp chai bằng dụng cụ mở nắp, vắt khăn bằng cách quấn quanh vòi thay vì xoắn hai tay, chuyển sang dùng xô nhỏ để đỡ nặng
• Tránh dùng vùng đau để xách vật nặng bằng cách kẹp giữa ngón cái và các ngón khác

Tập luyện và phục hồi

Ở giai đoạn đau nhiều, việc chính là để gân nghỉ — nẹp và tránh động tác gây đau. Nhưng nghỉ ở đây là NGHỈ TƯƠNG ĐỐI, không phải bất động hoàn toàn kéo dài, vì bất động lâu quá làm cứng khớp và yếu cơ. Khi đau đã dịu, nên tập lại từ từ.

• Trượt gân ngón cái: đặt bàn tay lên bàn, từ từ đưa ngón cái chạm vào gốc ngón út rồi mở ra hết cỡ, làm chậm rãi 10 lần, ngày 2–3 đợt. Chỉ tập trong giới hạn không đau
• Nghiêng cổ tay nhẹ: bàn tay đặt nghiêng, ngón cái hướng lên trần nhà, nâng bàn tay lên rồi hạ xuống chậm, 10 lần mỗi đợt
• Tập sức nắm bằng bóng mềm hoặc khăn cuộn, bóp nhẹ và giữ vài giây rồi thả, tăng dần khi hết đau
• Kéo giãn nhẹ nhóm cơ cẳng tay: duỗi thẳng tay ra trước, dùng tay kia gập nhẹ bàn tay xuống, giữ 20–30 giây
• Nguyên tắc chung: đau tăng lên khi tập hoặc đau kéo dài sang hôm sau là dấu hiệu tập quá sức, cần giảm bớt

Bao lâu thì khỏi?

Đây là câu hỏi ai cũng muốn nghe câu trả lời chắc chắn, nhưng tôi phải nói thật là nó phụ thuộc nhiều vào việc bệnh đã kéo dài bao lâu và người bệnh có điều chỉnh được cách dùng tay hay không.

Với người đến sớm, đau vài tuần, chịu đeo nẹp và điều chỉnh hoạt động, nhiều trường hợp cải thiện rõ trong vài tuần. Với người đã đau nhiều tháng, thường cần tiêm và mất thêm thời gian phục hồi. Với các mẹ sau sinh, có một điều đáng an tâm: khi con lớn hơn, biết ngồi biết đi, nhu cầu bế bồng giảm hẳn thì gánh nặng lên cổ tay cũng giảm theo, và bệnh thường thuyên giảm. Nhưng xin đừng vì thế mà thụ động ngồi chờ — mấy tháng chịu đau là mấy tháng vất vả không cần thiết, trong khi việc đeo một cái nẹp đúng loại và đi khám một lần có thể rút ngắn quãng đường đó rất nhiều.

Bài viết này nhằm cung cấp kiến thức chung, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp. Đau vùng cổ tay và ngón cái có nhiều nguyên nhân khác nhau, và mỗi người có hoàn cảnh riêng. Nếu bác đang gặp tình trạng như mô tả, xin hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chuyên khoa bàn tay để được chẩn đoán chính xác và có kế hoạch điều trị phù hợp với chính mình.