Nửa đêm bắp chân bỗng co rút cứng như đá, đau điếng, phải bật dậy ôm chân — sáng hôm sau bắp chân vẫn ê ẩm. Gần như ai bị cũng nghĩ ngay đến thiếu canxi rồi đi mua canxi về uống. Nhưng y văn hiện nay cho rằng cơ chế của chuột rút ban đêm nhiều khả năng là do mỏi cơ và rối loạn dẫn truyền thần kinh cơ, chứ KHÔNG phải do rối loạn điện giải. Bài viết giải thích cơ chế thật, những nguyên nhân và bệnh lý đi kèm — trong đó có hẹp ống sống thắt lưng và bệnh động mạch chi dưới mà nhiều người bỏ sót, cách xử trí ngay khi đang bị chuột rút, cách phòng ngừa có bằng chứng, và nói rõ thuốc nào thực sự có cơ sở, thuốc nào đã bị khuyến cáo ngừng dùng vì độc tính.
Đang ngủ ngon, bắp chân bỗng co rút lại cứng như một cục đá, đau điếng người, phải bật dậy ôm lấy chân, xoa bóp, gồng lên duỗi bàn chân mãi mới hết. Xong rồi nằm xuống mà tim vẫn đập thình thịch, và sáng hôm sau bắp chân vẫn còn ê ẩm như vừa chạy bộ. Đây là tình huống rất nhiều người bệnh kể lại với tôi trong phòng khám, và câu hỏi kèm theo gần như bao giờ cũng giống nhau: bác sĩ ơi, tôi có phải thiếu canxi không? Câu trả lời có thể làm nhiều người bất ngờ.
Bốn điều cần nắm. Thứ nhất, chuột rút bắp chân ban đêm rất thường gặp, đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi, và phần lớn là lành tính. Thứ hai, theo y văn hiện nay, cơ chế nhiều khả năng là do mỏi cơ và rối loạn dẫn truyền thần kinh cơ, chứ không phải do rối loạn điện giải — nghĩa là quan niệm cứ chuột rút là thiếu canxi cần được xem lại. Thứ ba, chuột rút ban đêm có liên quan tới một số bệnh lý cần lưu ý, trong đó có hẹp ống sống thắt lưng và bệnh lý mạch máu chi dưới. Thứ tư, về thuốc: quinine từng được dùng nhưng nay KHÔNG còn được khuyến cáo vì nguy cơ độc tính, còn magnesium thì bằng chứng chưa thuyết phục dù rất nhiều người đang dùng.
Chuột rút ban đêm là gì?
Đó là những cơn co cơ đột ngột, không tự chủ, thường xảy ra ở bắp chân, đôi khi ở bàn chân hoặc đùi, xuất hiện lúc đang nghỉ ngơi hoặc đang ngủ. Cơ co cứng lại thành một khối, đau dữ dội, kéo dài từ vài giây đến vài phút. Sau khi cơn qua đi, vùng cơ đó thường còn đau âm ỉ nhiều giờ, có khi tới hôm sau.
Cần phân biệt với hội chứng chân không yên: ở hội chứng đó người bệnh có cảm giác khó chịu, bứt rứt, buộc phải cử động chân cho dễ chịu, nhưng KHÔNG có cơn co cơ cứng và đau dữ dội như chuột rút. Hai tình trạng này khác nhau và điều trị cũng khác nhau.
Có phải do thiếu canxi không?
Đây là quan niệm phổ biến nhất, và cũng là lý do khiến rất nhiều người tự mua canxi về uống dài ngày mà cơn chuột rút vẫn cứ đến.
Y văn hiện nay cho rằng cơ chế chính xác của chuột rút ban đêm vẫn chưa được biết rõ, nhưng nhiều khả năng bắt nguồn từ MỎI CƠ và RỐI LOẠN DẪN TRUYỀN THẦN KINH CƠ, chứ không phải từ rối loạn điện giải hay các bất thường chuyển hóa khác. Nói cách khác, ở người khỏe mạnh bình thường, chuột rút ban đêm hiếm khi là biểu hiện của việc thiếu canxi. Điều này không có nghĩa là canxi không quan trọng — canxi và vitamin D vẫn rất cần cho xương, đặc biệt ở người loãng xương — nhưng uống canxi với kỳ vọng chữa dứt chuột rút thì thường không đạt được điều mong muốn.
Tất nhiên vẫn có ngoại lệ: người có bệnh lý gây rối loạn điện giải thật sự, người đang chạy thận nhân tạo, người dùng thuốc lợi tiểu kéo dài, hoặc phụ nữ mang thai là những nhóm riêng cần được bác sĩ đánh giá cụ thể.
Những yếu tố và bệnh lý thường đi kèm
Chuột rút ban đêm hay xuất hiện trên một số nền tảng nhất định. Nhận ra chúng giúp xử lý đúng gốc thay vì chỉ chống đỡ triệu chứng.
- Tuổi tác: càng lớn tuổi càng hay gặp, một phần do khối cơ giảm và thần kinh cơ thay đổi theo tuổi
- Vận động quá mức trong ngày, hoặc ngược lại ngồi nhiều ít vận động khiến cơ bắp chân co ngắn lại
- Đứng lâu trên nền cứng, đi giày dép không phù hợp
- Tư thế khi ngủ làm bàn chân duỗi thẳng kéo dài, khiến cơ bắp chân ở trạng thái co ngắn suốt đêm
- Bệnh lý mạch máu chi dưới, bao gồm cả suy tĩnh mạch và bệnh động mạch
- Hẹp ống sống thắt lưng — nhóm này rất đáng lưu ý vì thuộc bệnh lý cột sống
- Một số bệnh nội khoa: xơ gan, người đang chạy thận nhân tạo, đái tháo đường, rối loạn tuyến giáp
- Thai kỳ, đặc biệt các tháng cuối
- Một số thuốc: lợi tiểu, một vài thuốc hạ mỡ máu, thuốc điều trị hen — nếu chuột rút xuất hiện sau khi bắt đầu một thuốc mới, nên nói với bác sĩ
Khi nào chuột rút là dấu hiệu của bệnh khác?
Đây là phần tôi muốn người bệnh chú ý nhất, vì có hai bệnh cảnh rất hay bị bỏ sót — và cả hai đều nằm trong chuyên môn tôi gặp hằng ngày.
- Hẹp ống sống thắt lưng: ngoài chuột rút, người bệnh còn có dấu hiệu rất đặc trưng là đi được một đoạn thì hai chân tê mỏi nặng phải ngồi nghỉ mới đi tiếp được, trong khi đạp xe hoặc cúi người đẩy xe thì lại đi được xa hơn hẳn. Nếu có kiểu đau cách hồi này kèm chuột rút, cần đi khám chuyên khoa cột sống
- Bệnh động mạch chi dưới: đau bắp chân xuất hiện khi đi lại một quãng nhất định rồi phải dừng, nghỉ vài phút mới đi tiếp được. Kèm theo có thể thấy chân lạnh, da đổi màu, lông chân thưa, vết thương ở bàn chân lâu lành. Nhóm nguy cơ cao là người hút thuốc lá, đái tháo đường, tăng huyết áp
- Bệnh thần kinh ngoại vi, hay gặp ở người đái tháo đường: kèm tê bì, kiến bò, giảm cảm giác ở bàn chân
- Suy tĩnh mạch chi dưới: kèm nặng chân về chiều, phù mắt cá, giãn tĩnh mạch nổi rõ
Xử trí ngay khi đang bị chuột rút
Trong cơn, mục tiêu là kéo giãn cơ đang co rút. Đây là việc đơn giản nhưng nhiều người làm sai nên càng đau.
- Kéo mũi bàn chân về phía đầu gối, giữ chân thẳng. Có thể dùng tay kéo mũi chân, hoặc dùng khăn vòng qua bàn chân rồi kéo về phía mình. Đây là động tác hiệu quả nhất
- Nếu đứng dậy được: đứng thẳng, đặt bàn chân bên bị chuột rút xuống sàn và dồn nhẹ trọng lượng lên, hoặc bước tới trước một bước và ngả người về trước để kéo giãn bắp chân
- Xoa bóp nhẹ vùng cơ đang co, không bóp quá mạnh
- Chườm ấm khi cơ đang co để cơ thư giãn; sau khi hết cơn, nếu còn đau nhức thì có thể chườm mát
- Không cố gồng gập bàn chân xuống, vì động tác đó làm cơ bắp chân co ngắn thêm và cơn đau nặng hơn
Phòng ngừa: những việc nên làm đều đặn
Cần trung thực rằng bằng chứng cho các biện pháp phòng ngừa còn khiêm tốn và đôi khi mâu thuẫn nhau. Nhưng đây đều là những việc an toàn, không tốn kém, và nhiều người bệnh của tôi thấy có ích.
- Kéo giãn bắp chân trước khi đi ngủ: đứng cách tường một bước, chống hai tay lên tường, chân sau duỗi thẳng, gót chạm sàn, ngả người về trước cho căng bắp chân, giữ khoảng 20 đến 30 giây, làm 2 đến 3 lần mỗi bên. Về bằng chứng: một nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên ở người trên 55 tuổi cho thấy kéo giãn bắp chân và cơ đùi sau trước khi ngủ trong 6 tuần giúp giảm tần suất chuột rút; tuy nhiên các nghiên cứu khác lại cho kết quả không đồng nhất, nên đây là biện pháp đáng thử chứ chưa phải là điều chắc chắn
- Vận động đều mỗi ngày: đi bộ, đạp xe nhẹ nhàng giúp cơ bắp chân khỏe và dẻo hơn
- Uống đủ nước trong ngày, nhất là mùa nóng hoặc khi ra nhiều mồ hôi
- Chú ý tư thế ngủ: nếu nằm ngửa, tránh để chăn đè nặng làm bàn chân duỗi thẳng suốt đêm; có thể kê nhẹ để bàn chân ở tư thế trung tính
- Đi giày dép vừa chân, có đế nâng đỡ; hạn chế đứng lâu trên nền cứng
- Ăn uống cân đối, đủ đạm; với người loãng xương thì vẫn cần đủ canxi và vitamin D theo chỉ định — nhưng là để bảo vệ xương, không phải để chữa chuột rút
Về thuốc: cái gì có cơ sở, cái gì không
Đây là phần cần nói thẳng, vì liên quan trực tiếp tới an toàn của người bệnh.
- Magnesium: được rất nhiều người dùng, nhưng bằng chứng về hiệu quả trong chuột rút ban đêm còn chưa thuyết phục. Không phải là thuốc chữa khỏi như nhiều lời đồn
- Canxi: như đã phân tích ở trên, không có cơ sở để dùng canxi như một biện pháp điều trị chuột rút ở người không có rối loạn điện giải
- Một số thuốc khác như vitamin B12, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc giãn cơ: có được nhắc tới trong y văn nhưng bằng chứng còn hạn chế, và phải do bác sĩ cân nhắc cho từng trường hợp cụ thể
- Nguyên tắc chung: nếu chuột rút xảy ra thường xuyên tới mức ảnh hưởng giấc ngủ, việc cần làm không phải là tự tìm thuốc uống, mà là đi khám để tìm nguyên nhân nền
Nếu chỉ nhớ một điều từ bài viết này, xin nhớ: chuột rút bắp chân ban đêm ở người khỏe mạnh phần lớn là lành tính, và nguyên nhân nhiều khả năng nằm ở mỏi cơ cùng rối loạn dẫn truyền thần kinh cơ chứ không phải ở việc thiếu canxi. Thay vì đi mua canxi, hãy dành ba mươi giây mỗi tối để kéo giãn bắp chân, uống đủ nước và vận động đều. Nhưng nếu chuột rút đi kèm đau cách hồi khi đi lại, tê yếu chân, hoặc phù sưng nóng đỏ một bên chân — thì đó là lúc phải đi khám, không phải lúc tự chữa.
Trong phòng khám, tôi vẫn gặp những người bệnh đến vì đau lưng, hỏi kỹ mới biết họ còn bị chuột rút chân về đêm nhiều tháng nay và đã tự uống canxi suốt thời gian đó. Có trường hợp khi khám ra thì nguyên nhân nằm ở hẹp ống sống thắt lưng, có trường hợp là bệnh lý mạch máu. Điều tôi mong là bà con đừng xem nhẹ triệu chứng này khi nó lặp lại nhiều, và cũng đừng hoảng sợ khi thỉnh thoảng mới bị một lần. Nếu bạn đang bị chuột rút chân về đêm thường xuyên, hoặc có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào đã nêu trong bài, hãy đi khám để được đánh giá cụ thể cho tình trạng của mình.