Vôi Hóa Gân Vai: Vì Sao Đau Dữ Dội Về Đêm Và Có Phải Mổ Không?

Đang khỏe mạnh, tự nhiên một đêm đau vai dữ dội đến mức không nằm được, không nhấc nổi cánh tay; đi chụp phim thì thấy một đốm trắng trong gân vai và được báo là “vôi hóa gân”. Nhiều người hoảng hốt nghĩ phải mổ, hoặc cho rằng do uống nhiều canxi. Thực tế, vôi hóa gân vai là bệnh khá thường gặp ở tuổi 30 đến 50, phần lớn tự thoái lui và được điều trị thành công không cần mổ. Bài viết giải thích vì sao bệnh gây đau dữ dội, các giai đoạn của bệnh, dấu hiệu cần đi khám ngay, và các bước điều trị theo bậc thang: từ thuốc, tập luyện, sóng xung kích, chọc rửa vôi dưới siêu âm đến phẫu thuật nội soi khi thật cần.

“Bác sĩ ơi, tôi 45 tuổi, chưa từng đau vai bao giờ. Thế mà đêm qua tự nhiên vai phải đau như dao đâm, nằm nghiêng bên nào cũng không được, sáng ra không nhấc nổi tay để chải đầu. Đi chụp phim thì người ta bảo có một cục vôi trong gân vai. Có phải tôi uống nhiều canxi quá không? Có phải mổ lấy vôi ra không ạ?”

Đây là câu chuyện tôi nghe khá thường xuyên ở phòng khám. Người bệnh thường đến trong tình trạng rất lo lắng: cơn đau đến đột ngột, dữ dội hơn hẳn những lần mỏi vai thông thường, kèm theo một chữ “vôi” trên kết quả chụp phim nghe thật đáng sợ. Bài viết này giúp bạn hiểu vôi hóa gân vai là gì, vì sao nó gây đau dữ dội như vậy, và quan trọng nhất: phần lớn trường hợp được điều trị tốt mà không cần phẫu thuật.

Vôi hóa gân vai là gì?

Khớp vai được giữ vững và cử động nhờ một nhóm bốn gân cơ ôm quanh chỏm xương cánh tay, gọi chung là chóp xoay (hay “bao gân xoay”). Vôi hóa gân vai (y học gọi là viêm gân vôi hóa chóp xoay) là tình trạng xuất hiện các lắng đọng tinh thể canxi bên trong những gân này, tạo thành một hoặc nhiều “cục vôi” có thể nhìn thấy trên phim X-quang hay siêu âm.

Theo một bài tổng quan trên tạp chí Chấn thương Chỉnh hình của Hội Chỉnh hình Ý năm 2015, tỷ lệ gặp vôi hóa gân vai được các tác giả báo cáo dao động khá rộng, từ khoảng 2,7% đến 20%. Gân hay bị nhất là gân trên gai, nằm ngay trên đỉnh vai, chịu lực nhiều mỗi khi bạn giơ tay lên. Khoảng 10 đến 20% người bệnh có vôi hóa ở cả hai vai.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên: theo cùng bài tổng quan này, tuổi trung bình lúc phát bệnh trong phần lớn các nghiên cứu chỉ khoảng 30 đến 50, nữ gặp nhiều hơn nam, và bệnh hiếm khi gặp ở người già. Vì vậy, vôi hóa gân vai KHÔNG phải là “thoái hóa do già”, cũng khác với gai xương hay thoái hóa khớp vai mà người lớn tuổi hay gặp.

Có phải do ăn uống, uống nhiều canxi không?

Đây là câu hỏi tôi được hỏi nhiều nhất. Câu trả lời là: cơ chế hình thành vôi trong gân đến nay vẫn chưa được hiểu hoàn toàn, nhưng các giả thuyết hiện nay đều tập trung vào quá trình biến đổi của chính các tế bào trong gân, chứ không phải do lượng canxi bạn ăn uống hằng ngày. Vôi hóa gân vai có thể gặp ở người có chế độ ăn hoàn toàn bình thường và xét nghiệm canxi máu bình thường.

Vì vậy, nếu bạn đang được bác sĩ chỉ định bổ sung canxi và vitamin D để điều trị hoặc phòng loãng xương, đừng tự ý bỏ thuốc chỉ vì phát hiện vôi hóa gân vai. Hãy trao đổi với bác sĩ điều trị; hai vấn đề này cần được xem xét riêng.

Vì sao vôi hóa gân lại gây đau dữ dội, nhất là về đêm?

Để hiểu điều này, cần biết bệnh thường diễn tiến qua các giai đoạn. Theo mô hình được dùng rộng rãi (mô hình của Uhthoff), có giai đoạn trước vôi hóa, giai đoạn vôi hóa và giai đoạn sau vôi hóa. Riêng giai đoạn vôi hóa lại chia làm ba pha: pha hình thành (vôi đang lắng đọng), pha nghỉ (khối vôi nằm yên), và pha tiêu vôi (cơ thể bắt đầu “dọn” khối vôi đi).

• Pha hình thành và pha nghỉ: khối vôi thường cứng, giống viên phấn. Nhiều người không đau hoặc chỉ hơi mỏi, vướng khi giơ tay. Không ít người phát hiện vôi hóa tình cờ khi chụp phim vì lý do khác.
• Pha tiêu vôi: các tế bào viêm kéo đến để “tiêu hóa” khối vôi, khối vôi trở nên mềm, sệt như kem đánh răng. Phản ứng viêm mạnh làm gân sưng, áp lực trong gân tăng, có khi vôi tràn sang túi hoạt dịch cạnh gân. Đây chính là lúc người bệnh đau dữ dội nhất.
• Giai đoạn sau vôi hóa: khối vôi tiêu dần, gân tự sửa chữa và đau giảm dần.

Bài tổng quan nêu rõ: người bệnh thường có triệu chứng nhiều nhất ở pha tiêu vôi. Nói cách khác, cơn đau dữ dội đôi khi lại là dấu hiệu cơ thể đang tự xử lý khối vôi. Hiểu được điều này, nhiều người bệnh bớt hoảng sợ hơn hẳn.

Đau tăng về đêm vì khi nằm, đặc biệt nằm nghiêng đè lên vai đau, áp lực lên vùng gân đang viêm tăng lên; ban đêm cũng ít yếu tố làm phân tán sự chú ý, nên cảm giác đau rõ hơn. Nhiều người kể phải ngồi dậy ôm tay cả đêm.

Những biểu hiện thường gặp

• Đau vai xuất hiện đột ngột, dữ dội, có khi không nhớ có chấn thương gì trước đó.
• Đau nhiều ở mặt ngoài vai, có thể lan xuống cánh tay nhưng thường không lan quá khuỷu.
• Đau tăng khi giơ tay ngang vai hoặc lên cao, khi mặc áo, chải đầu, gài áo ngực.
• Đau về đêm, không nằm nghiêng được về bên vai đau.
• Có thể hạn chế vận động vai do quá đau, người bệnh giữ tay sát người.
• Ở thể kéo dài (mạn tính): đau âm ỉ, vướng khi giơ tay, có tiếng lục cục, từng đợt đau tăng xen kẽ.

Bác sĩ chẩn đoán như thế nào?

Chẩn đoán bắt đầu từ việc hỏi bệnh và khám vai: đau từ bao giờ, đau thế nào, động tác nào làm đau, có tê tay không. Bác sĩ sẽ kiểm tra tầm vận động, sức cơ và làm các nghiệm pháp đánh giá từng gân, đồng thời khám cột sống cổ để loại trừ đau lan từ cổ xuống.

• X-quang khớp vai: phương tiện đơn giản, rẻ tiền, giúp thấy khối vôi, đo kích thước và vị trí, đồng thời theo dõi khối vôi có tiêu đi hay không qua các lần tái khám.
• Siêu âm khớp vai: được xem là công cụ rất quan trọng, vừa giúp chẩn đoán (thấy khối vôi, tình trạng gân, túi hoạt dịch) vừa giúp dẫn đường kim khi cần tiêm hoặc chọc rửa vôi.
• Cộng hưởng từ (MRI): không bắt buộc. Theo một tổng quan hệ thống các hướng dẫn điều trị bệnh lý vai, MRI thường không được khuyến cáo ở giai đoạn đau vai sớm; bác sĩ chỉ chỉ định khi nghi ngờ tổn thương khác như rách gân, hoặc khi đau kéo dài không đáp ứng điều trị.

Vôi hóa gân vai có tự khỏi không?

Đây là tin vui: theo bài tổng quan năm 2015, bệnh tự thoái lui ở phần lớn các trường hợp. Khối vôi có thể tự tiêu hoàn toàn và gân lành lại. Tuy nhiên, có một nhóm người bệnh khối vôi “nằm lì”, không tiêu, và tiếp tục đau, hạn chế vận động kéo dài. Đây là nhóm cần được can thiệp tích cực hơn.

Cũng cần nói rõ: có những người có vôi hóa trên phim mà hoàn toàn không đau. Nếu tình cờ phát hiện vôi hóa gân mà vai bạn không có triệu chứng gì, thường không cần điều trị gì đặc biệt, chỉ cần theo dõi.

Điều trị theo bậc thang

Nguyên tắc chung: bắt đầu từ những biện pháp nhẹ nhàng, an toàn nhất, rồi mới tăng dần mức độ can thiệp nếu cần. Lựa chọn cụ thể phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, mức độ đau, kích thước và tính chất khối vôi, cũng như mong muốn của người bệnh.

Bậc 1: Điều trị bảo tồn – giảm đau và tập luyện

Đây là bước đầu tiên cho hầu hết người bệnh. Một tổng quan hệ thống năm 2023 phân tích 26 hướng dẫn điều trị các bệnh lý vai (trong đó có vôi hóa gân) cho thấy: thuốc giảm đau thông thường, thuốc chống viêm không steroid đường uống và phục hồi chức năng có bài tập đều được khuyến cáo hoặc có thể khuyến cáo cho các tình trạng đau vai. Cụ thể:

• Nghỉ ngơi tương đối: tránh tạm thời các động tác giơ tay cao, mang xách nặng gây đau. Không cần bất động hoàn toàn và không nên treo tay quá lâu, vì vai rất dễ bị cứng khớp.
• Chườm lạnh trong giai đoạn đau cấp: giúp giảm viêm, giảm đau. Bọc đá trong khăn mỏng, chườm từng đợt ngắn, không đặt đá trực tiếp lên da.
• Thuốc giảm đau, chống viêm: theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ, đặc biệt với người có bệnh dạ dày, thận, tim mạch hoặc đang dùng thuốc chống đông. Không tự mua thuốc dùng kéo dài.
• Tiêm thuốc vào khoang dưới mỏm cùng vai: có thể giúp giảm đau nhanh trong đợt cấp, nên được thực hiện dưới hướng dẫn siêu âm, bởi bác sĩ chuyên khoa, và không lạm dụng nhiều lần.
• Vật lý trị liệu và bài tập: là nền tảng lâu dài giúp duy trì tầm vận động, phòng cứng khớp vai và phục hồi sức cơ khi đã đỡ đau.

Bậc 2: Sóng xung kích ngoài cơ thể

Liệu pháp sóng xung kích (ESWT) dùng các xung sóng âm năng lượng cao tác động từ ngoài da vào vùng gân có vôi. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có nhóm chứng giả, đăng trên tạp chí JAMA năm 2003, thực hiện trên 144 người bệnh vôi hóa gân vai mạn tính ở Đức và Áo. Kết quả: cả sóng xung kích năng lượng cao và năng lượng thấp đều cải thiện chức năng vai, giảm đau và làm khối vôi nhỏ lại rõ hơn so với nhóm điều trị giả; trong đó mức năng lượng cao cho hiệu quả tốt hơn.

Sóng xung kích thường được cân nhắc khi đau kéo dài, khối vôi không tự tiêu sau một thời gian điều trị bảo tồn. Phương pháp này không cần rạch da, nhưng trong lúc làm có thể gây đau, và không phải ai cũng phù hợp. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên tình trạng cụ thể của bạn.

Bậc 3: Chọc rửa vôi dưới hướng dẫn siêu âm

Đây là thủ thuật dùng kim đưa vào khối vôi dưới hướng dẫn siêu âm, chọc nhiều lần để làm vỡ khối vôi và bơm rửa để hút bớt vôi ra ngoài (y học gọi là “barbotage”), thường kết hợp tiêm thuốc chống viêm vào túi hoạt dịch dưới mỏm cùng vai. Thủ thuật làm dưới gây tê tại chỗ, không cần rạch da.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại Hà Lan trên 48 người bệnh (tuổi trung bình 52) so sánh chọc rửa vôi kết hợp tiêm với chỉ tiêm đơn thuần. Sau 1 năm, nhóm chọc rửa vôi có điểm chức năng vai tốt hơn rõ rệt và khối vôi nhỏ đi nhiều hơn. Khi theo dõi tiếp đến 5 năm, chức năng vai của hai nhóm không còn khác biệt có ý nghĩa, khối vôi tiêu hoàn toàn ở phần lớn người bệnh của cả hai nhóm; tuy nhiên nhóm chỉ tiêm đơn thuần phải điều trị bổ sung nhiều hơn hẳn (16 người so với 4 người).

Hiểu một cách đơn giản: về lâu dài, bệnh có xu hướng tự lành ở phần lớn người bệnh; nhưng chọc rửa vôi giúp nhiều người đỡ đau nhanh hơn, phục hồi sớm hơn trong năm đầu và ít phải làm thêm thủ thuật khác. Với người đau nhiều, ảnh hưởng công việc và giấc ngủ, đây là một lựa chọn rất đáng cân nhắc.

Bậc 4: Phẫu thuật nội soi

Phẫu thuật chỉ là lựa chọn cuối cùng. Theo bài tổng quan năm 2015, một định nghĩa thường được dùng cho “điều trị bảo tồn thất bại” là: vẫn còn triệu chứng sau ít nhất 6 tháng điều trị không phẫu thuật, trong đó có ít nhất 3 tháng điều trị theo phác đồ chuẩn. Khi đó, phẫu thuật nội soi khớp vai được ưu tiên: bác sĩ đưa ống soi nhỏ qua vài lỗ nhỏ ở vai để lấy bỏ khối vôi, và xử lý các tổn thương kèm theo nếu có.

Ngay cả trong giới chuyên môn, vẫn còn tranh luận về các chi tiết như có cần lấy sạch hoàn toàn khối vôi, có cần khâu lại chỗ gân sau khi lấy vôi hay có cần làm thêm thủ thuật mài mỏm cùng vai không. Vì vậy, quyết định phẫu thuật cần được bác sĩ chuyên khoa giải thích rõ ràng, cân nhắc lợi ích và rủi ro cho từng người.

Bài tập nhẹ nhàng tại nhà

Các bài tập dưới đây giúp duy trì tầm vận động, phòng cứng khớp vai. Chỉ tập khi cơn đau cấp đã dịu bớt, tập trong ngưỡng đau nhẹ, không cố quá sức. Nếu đau tăng nhiều sau tập và kéo dài sang ngày hôm sau, hãy giảm mức tập và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.

• Bài con lắc: đứng cúi người về trước, tay lành chống lên bàn, để tay đau buông thõng tự nhiên. Đung đưa nhẹ tay theo vòng tròn nhỏ, rồi trước sau, trái phải, mỗi chiều khoảng 10 lần. Bài này giúp vai cử động mà cơ không phải gồng.
• Bò tay lên tường: đứng đối diện tường, đầu ngón tay chạm tường ngang thắt lưng, từ từ “bò” các ngón tay lên cao đến mức hơi căng, giữ vài giây rồi hạ xuống. Làm 5 đến 10 lần.
• Kéo giãn vai bằng gậy: nằm ngửa, hai tay cầm một chiếc gậy (hoặc cán chổi), dùng tay lành đẩy giúp tay đau đưa lên quá đầu từ từ đến khi hơi căng, giữ vài giây. Làm 5 đến 10 lần.
• Xoay vai ra ngoài với dây chun nhẹ: khi đã đỡ đau, khép khuỷu tay sát người, gập 90 độ, kéo dây chun xoay cẳng tay ra ngoài chậm rãi. Bài này giúp tăng sức các cơ chóp xoay.
• Tư thế ngủ: nằm ngửa hoặc nằm nghiêng về bên vai lành, kê một chiếc gối nhỏ dưới cánh tay đau để vai được thả lỏng.

Những điều nên tránh

• Không tự ý đắp lá, bóp nắn mạnh, giác hơi hay châm chích vùng vai đang sưng đau dữ dội.
• Không tự mua thuốc giảm đau, thuốc “gia truyền” không rõ nguồn gốc dùng kéo dài; nhiều loại có thể chứa corticoid trộn lẫn, gây hại lâu dài.
• Không tiêm thuốc vào vai nhiều lần ở các cơ sở không có chuyên khoa.
• Không treo tay bất động hoàn toàn quá lâu, vì vai rất dễ bị đông cứng.
• Không vội vàng đòi mổ khi bệnh mới khởi phát vài tuần; phần lớn người bệnh cải thiện với điều trị bảo tồn.

Lời kết

Vôi hóa gân vai có thể gây ra những cơn đau dữ dội, khiến bạn mất ngủ và lo lắng. Nhưng hãy yên tâm: đây là bệnh lành tính, phần lớn tự thoái lui, và có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả từ đơn giản đến chuyên sâu. Phẫu thuật chỉ dành cho một số ít trường hợp đã điều trị đúng cách nhiều tháng mà không đỡ.

Điều quan trọng nhất là được thăm khám đúng chuyên khoa để chẩn đoán chính xác, phân biệt với các nguyên nhân đau vai khác như bệnh lý cột sống cổ, rách gân hay đông cứng khớp vai, từ đó có kế hoạch điều trị phù hợp với giai đoạn bệnh của bạn. Nếu bạn đang đau vai kéo dài, đừng ngại đến gặp bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp hoặc Chấn thương chỉnh hình để được tư vấn cụ thể.