Vẹo Cột Sống Ở Người Lớn Tuổi: Vì Sao Lưng Lệch Dần Khi Về Già?

Ngoài sáu mươi tuổi, nhiều người chụp phim lưng mới biết mình bị vẹo cột sống, dù hồi trẻ lưng vẫn thẳng. Đây là vẹo cột sống thoái hóa, rất thường gặp ở người cao tuổi và phần lớn không nguy hiểm. Bài viết giải thích vì sao cột sống lệch dần khi về già, vì sao có người đau còn có người không, những dấu hiệu cần đi khám sớm, điều trị theo từng bậc từ tập luyện, thuốc, tiêm đến phẫu thuật, và những việc bạn có thể tự làm mỗi ngày để giữ lưng khỏe, giữ thăng bằng và phòng ngã.

“Bác sĩ ơi, hồi trẻ lưng tôi thẳng lắm, sao giờ chụp phim lại bảo bị vẹo cột sống?” Đó là câu hỏi tôi gặp rất thường xuyên ở những bệnh nhân ngoài sáu mươi tuổi. Có người đến khám vì đau lưng, có người vì đi một đoạn thì tê mỏi chân, có người chỉ tình cờ thấy chữ “vẹo cột sống” trên kết quả phim chụp khi đi khám bệnh khác. Và gần như ai cũng lo: vẹo như vậy có nặng dần không, có liệt không, có phải mổ không?

Tôi muốn nói ngay để bạn yên tâm: vẹo cột sống ở người lớn tuổi là chuyện rất phổ biến, và phần lớn người có hình ảnh vẹo trên phim vẫn sinh hoạt bình thường. Điều quan trọng không phải là đường cong trên phim cong bao nhiêu độ, mà là nó đang gây ra triệu chứng gì cho bạn. Bài viết này giúp bạn hiểu vì sao cột sống lệch dần khi về già, khi nào cần lo, và có thể làm gì để sống khỏe cùng nó.

Vẹo cột sống ở người lớn là gì?

Nhìn từ phía sau, cột sống bình thường gần như là một đường thẳng. Khi cột sống cong sang một bên, các bác sĩ đo góc cong trên phim X-quang chụp đứng, gọi là góc Cobb. Theo định nghĩa được dùng rộng rãi, ở người đã trưởng thành, góc Cobb trên 10 độ được gọi là vẹo cột sống [Aebi, 2005].

Ở người lớn có vài nhóm vẹo khác nhau. Nhóm thứ nhất là vẹo cột sống thoái hóa mới xuất hiện, hay còn gọi là vẹo “de novo”: hồi trẻ lưng thẳng, đường cong chỉ hình thành khi về già do đĩa đệm và khớp nhỏ phía sau cột sống thoái hóa không đều hai bên. Nhóm thứ hai là vẹo cột sống từ tuổi thiếu niên nay tiếp tục tiến triển và thoái hóa thêm. Nhóm thứ ba là vẹo thứ phát, ví dụ do chân dài chân ngắn, bệnh khớp háng, hoặc do loãng xương kèm gãy xẹp đốt sống [Aebi, 2005]. Bài viết này chủ yếu nói về nhóm thứ nhất, nhóm hay gặp nhất ở phòng khám người cao tuổi.

Vì sao lưng lệch dần khi về già?

Hãy hình dung cột sống thắt lưng như một chồng các khối xếp, giữa mỗi khối có một tấm đệm (đĩa đệm) và phía sau có hai khớp nhỏ (khớp liên mấu). Theo tuổi tác, các đĩa đệm mất nước, xẹp dần. Nếu một bên đĩa đệm xẹp nhiều hơn bên kia, đốt sống phía trên sẽ nghiêng về bên xẹp. Một đốt nghiêng thì không đáng kể, nhưng nhiều đốt cùng nghiêng sẽ tạo thành một đường cong.

Điều khó chịu là quá trình này tự nuôi nó: khi cột sống đã nghiêng, bên lõm phải chịu lực nhiều hơn, nên thoái hóa ở bên đó lại càng nhanh, và đường cong càng tăng. Loãng xương, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh, làm quá trình này dễ tiến triển hơn [Aebi, 2005]. Theo thời gian, khớp nhỏ, bao khớp và dây chằng bị tổn thương có thể làm đốt sống mất vững, trượt hoặc xoay nhẹ, và ống sống bị hẹp lại.

• Tuổi cao: đĩa đệm và khớp thoái hóa theo năm tháng.
• Thoái hóa không đều hai bên: một bên đĩa đệm xẹp nhiều hơn.
• Loãng xương: xương yếu, dễ biến dạng, có khi kèm gãy xẹp đốt sống.
• Vẹo cột sống nhẹ từ hồi trẻ chưa từng được phát hiện.
• Chênh lệch chiều dài hai chân, bệnh khớp háng làm khung chậu nghiêng.

Vẹo trên phim có nghĩa là sẽ đau không?

Không nhất thiết. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Spine năm 2005 chụp phim cột sống cho 75 người tình nguyện từ 60 tuổi trở lên, không có tiền sử vẹo cột sống và chưa từng mổ cột sống, tuổi trung bình 70,5. Kết quả: 68% số người đạt tiêu chuẩn vẹo cột sống (góc Cobb trên 10 độ). Các tác giả không thấy mối liên quan rõ giữa các thông số trên phim với mức đau người tham gia tự đánh giá, và nhận xét rằng có một nhóm lớn người có vẹo cột sống nhưng không bị hạn chế đáng kể về thể chất hay sinh hoạt xã hội [Schwab, 2005].

Vì vậy nếu bạn chỉ tình cờ phát hiện vẹo trên phim mà không đau, không tê chân, đi lại bình thường, thì đó thường chỉ là một đặc điểm của cột sống đã có tuổi, giống như tóc bạc hay da nhăn. Bạn cần theo dõi và giữ cột sống khỏe, chứ không cần hoảng sợ hay tìm cách “nắn thẳng”.

Khi gây triệu chứng, vẹo cột sống biểu hiện ra sao?

Người bệnh vẹo cột sống thoái hóa đến khám chủ yếu vì đau lưng, sau đó là đau chân và đi lại phải dừng nghỉ; rất hiếm khi vì yếu liệt, và gần như không ai đến vì chuyện thẩm mỹ [Aebi, 2005]. Cụ thể, bạn có thể gặp:

• Đau thắt lưng âm ỉ, nặng lên khi đứng lâu, đi lâu, đỡ khi ngồi hoặc nằm.
• Đau lan xuống mông, đùi hoặc cẳng chân một bên, kèm tê bì: do rễ thần kinh bị chèn ở bên lõm của đường cong.
• Đi một đoạn thì mỏi, tê, nặng hai chân, phải ngồi nghỉ hoặc cúi người mới đi tiếp được: dấu hiệu hẹp ống sống.
• Người nghiêng hẳn về một bên hoặc đổ ra trước, phải chống gậy, tì tay vào xe đẩy khi đi chợ.
• Cảm giác mau mệt khi đứng thẳng, vì cơ lưng phải gồng liên tục để giữ người không đổ.

Ngoài đường cong nhìn từ phía sau, bác sĩ cột sống còn rất quan tâm đến tư thế nhìn từ bên cạnh: người có bị đổ ra trước hay không. Khi thân người đổ ra trước, cơ lưng phải làm việc quá sức để giữ thẳng, gây đau và mệt nhiều hơn. Đây là lý do bác sĩ thường yêu cầu chụp phim đứng toàn bộ cột sống, chứ không chỉ chụp một đoạn thắt lưng nằm.

Bác sĩ sẽ thăm khám những gì?

Khi bạn đến khám, bác sĩ sẽ hỏi kỹ: đau ở đâu, lan tới đâu, đi được bao xa thì phải nghỉ, đã dùng thuốc gì, có loãng xương hay gãy xương trước đây không. Sau đó khám tư thế đứng, cúi, đi lại, sức cơ và phản xạ hai chân.

• Phim X-quang đứng toàn bộ cột sống, thẳng và nghiêng: để đo góc vẹo và đánh giá thân người có bị đổ ra trước không.
• Phim động (cúi, ngửa) khi nghi ngờ đốt sống mất vững.
• Cộng hưởng từ (MRI): khi có đau chân, tê chân, đi lại phải nghỉ, để xem rễ thần kinh hay ống sống bị chèn ở đâu.
• Đo mật độ xương (DXA): rất nên làm ở người cao tuổi bị vẹo, vì loãng xương ảnh hưởng cả tiến triển bệnh lẫn quyết định điều trị.

Điều quan trọng là bác sĩ cần ghép hình ảnh trên phim với triệu chứng thật của bạn. Phim có thể cho thấy nhiều chỗ thoái hóa, nhưng thường chỉ một vài vị trí thực sự gây đau. Tìm đúng “thủ phạm” giúp điều trị trúng đích và tránh những can thiệp không cần thiết.

Điều trị theo bậc thang: từ nhẹ đến nặng

Không có một công thức chung cho mọi người. Mục tiêu điều trị vẹo cột sống ở người lớn tuổi không phải là làm cột sống thẳng lại như hồi trẻ, mà là giảm đau, giúp bạn đi lại xa hơn, tự chăm sóc bản thân và phòng ngã. Điều trị luôn bắt đầu từ bậc nhẹ nhất.

Bậc 1: Điều trị bảo tồn

• Tập luyện có hướng dẫn: tăng sức cơ lưng, cơ bụng, cơ mông và cơ đùi để chúng đỡ cột sống tốt hơn; tập thăng bằng để phòng ngã. Đây là nền tảng lâu dài.
• Vận động đều đặn vừa sức: đi bộ, đạp xe tại chỗ, đi bộ dưới nước. Người hẹp ống sống thường thấy đạp xe dễ chịu hơn đi bộ vì tư thế hơi cúi.
• Thuốc giảm đau, giãn cơ theo đơn của bác sĩ, dùng đúng liều, đúng thời gian; đặc biệt cẩn thận ở người có bệnh dạ dày, thận, tim mạch.
• Điều trị loãng xương nếu có: bổ sung canxi, vitamin D đủ và dùng thuốc chống loãng xương theo chỉ định.
• Nẹp lưng: có thể dùng ngắn hạn trong đợt đau. Một tổng quan hệ thống năm 2020 cho thấy nẹp có thể giúp giảm đau và cải thiện chức năng trong ngắn và trung hạn, nhưng chất lượng bằng chứng còn thấp [McAviney, 2020]. Đừng đeo liên tục cả ngày trong thời gian dài vì cơ lưng sẽ yếu đi.

Nhiều người lo rằng không mổ thì bệnh sẽ nặng dần. Một nghiên cứu tại Hà Lan theo dõi trung bình hơn 10 năm những bệnh nhân vẹo cột sống thoái hóa thắt lưng cho thấy điểm chức năng ở nhóm điều trị không mổ và nhóm mổ không khác biệt có ý nghĩa; trong nhóm không mổ không ai phải chuyển sang mổ trong thời gian theo dõi, còn trong nhóm mổ, 40% phải mổ lại [Faraj, 2017]. Nghiên cứu này nhỏ và có thể có sai lệch do cách chọn bệnh nhân, nhưng nó gợi ý rằng điều trị bảo tồn đúng cách vẫn có thể giúp nhiều người sống tốt trong thời gian dài.

Bậc 2: Can thiệp ít xâm lấn

Khi đau rễ thần kinh hoặc đau khớp nhỏ không đỡ với điều trị bảo tồn, bác sĩ có thể chỉ định tiêm thuốc quanh rễ thần kinh, tiêm ngoài màng cứng hoặc phong bế khớp liên mấu dưới hướng dẫn hình ảnh. Các thủ thuật này vừa giúp giảm đau, vừa giúp xác định chính xác vị trí gây đau [Aebi, 2005]. Tác dụng thường tạm thời, nhằm tạo “khoảng thở” để bạn tập luyện hiệu quả hơn, không phải chữa khỏi tận gốc.

Bậc 3: Phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc khi có chèn ép thần kinh gây yếu chân hoặc rối loạn cơ tròn, khi đau chân, đau lưng nặng kéo dài không đáp ứng điều trị bảo tồn đầy đủ, hoặc khi thân người đổ lệch tiến triển làm người bệnh không đứng thẳng, không đi lại được. Tùy từng người, cuộc mổ có thể chỉ là giải ép thần kinh ở một vài tầng, hoặc là nắn chỉnh, cố định và hàn xương nhiều đốt sống [Aebi, 2005].

Bạn cần biết rằng mổ nắn chỉnh vẹo cột sống ở người cao tuổi là cuộc mổ lớn. Trong một nghiên cứu ở Đức gồm 92 bệnh nhân vẹo cột sống thoái hóa, tuổi trung bình khoảng 67, được mổ nắn chỉnh và hàn xương trung bình hơn 5 đốt sống, có 23 người gặp biến chứng sớm như liền vết mổ kém, yếu chân, lỏng vít, nhiều trường hợp phải mổ lại; về lâu dài, 36% gặp tình trạng hỏng đoạn cột sống liền kề với đoạn đã hàn xương [Simon, 2018]. Bệnh tim mạch, đang dùng thuốc chống đông là những yếu tố làm tăng nguy cơ biến chứng.

Điều này không có nghĩa là không nên mổ. Với người được chọn đúng chỉ định và chuẩn bị kỹ, phẫu thuật có thể giúp giảm đau rõ và đi lại tốt hơn. Nhưng quyết định mổ cần dựa trên trao đổi kỹ giữa bạn, gia đình và bác sĩ phẫu thuật cột sống: lợi ích mong đợi là gì, rủi ro thế nào, sức khỏe toàn thân của bạn có chịu được cuộc mổ không, và đã thực sự thử đủ điều trị bảo tồn chưa.

Những việc bạn có thể tự làm mỗi ngày

• Giữ vận động: mỗi ngày đi bộ, đạp xe hoặc tập nhẹ, chia nhỏ thành nhiều lần nếu đi lâu bị mỏi. Nằm nhiều làm cơ yếu đi và đau lâu hơn.
• Tập cơ lõi nhẹ nhàng: nằm ngửa co gối, siết nhẹ cơ bụng, nâng mông lên khỏi giường vài giây rồi hạ xuống; tập chậm, không gây đau.
• Tập thăng bằng: đứng vịn tay vào thành ghế chắc chắn, tập đứng trên một chân vài giây, đổi chân. Thăng bằng tốt giúp giảm nguy cơ ngã.
• Làm nhà an toàn: đủ ánh sáng, bỏ thảm trơn, có tay vịn ở nhà vệ sinh và cầu thang, đi dép đế chống trượt.
• Dùng gậy hoặc khung tập đi nếu thấy đi không vững; đây không phải là “chịu thua” mà là cách giữ cho bạn đi lại được lâu.
• Giữ cân nặng hợp lý, ăn đủ đạm, canxi, vitamin D cho xương và cơ.
• Kiểm tra loãng xương định kỳ và tuân thủ điều trị nếu đã được chẩn đoán.

Bài tập cụ thể nên được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn theo tình trạng của từng người. Có những động tác phù hợp với người này nhưng làm nặng thêm triệu chứng ở người khác, ví dụ người hẹp ống sống thường khó chịu với động tác ưỡn lưng nhiều.

Lời kết

Vẹo cột sống ở người lớn tuổi phần lớn là hệ quả tự nhiên của quá trình thoái hóa cột sống, rất thường gặp và nhiều người sống bình thường với nó. Đừng để con số độ cong trên phim làm bạn hoảng sợ. Điều cần quan tâm là triệu chứng: đau, tê chân, quãng đường đi được, khả năng tự chăm sóc bản thân.

Phần lớn người bệnh được giúp đỡ tốt bằng tập luyện, điều trị loãng xương, thuốc giảm đau đúng chỉ định và điều chỉnh sinh hoạt. Phẫu thuật dành cho số ít trường hợp nặng, cần cân nhắc kỹ lợi ích và rủi ro. Nếu bạn hoặc người thân đang đau lưng, tê chân, đi lại ngày càng khó, hoặc thấy lưng lệch, gù tăng dần, hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa cột sống để được đánh giá đầy đủ và có kế hoạch điều trị phù hợp với chính mình.