Con Chơi Thể Thao Hay Kêu Đau Lưng: Coi Chừng Gãy Eo Đốt Sống

Nhiều phụ huynh nghĩ trẻ con thì làm gì có đau lưng, con kêu đau chỉ là do tập nhiều, nghỉ vài hôm là khỏi. Nhưng ở trẻ tuổi dậy thì chơi thể thao, đặc biệt các môn phải ưỡn và xoay lưng nhiều như bóng đá, cầu lông, võ, múa, thể dục dụng cụ, đau lưng kéo dài có thể là dấu hiệu của gãy eo đốt sống, một dạng gãy xương do mỏi. Phát hiện sớm thì phần lớn trẻ chỉ cần nghỉ tập đúng cách, tập phục hồi là quay lại sân chơi được. Bài viết giúp cha mẹ nhận biết khi nào đau lưng ở con cần đi khám, bác sĩ chẩn đoán thế nào và điều trị ra sao.

“Bác sĩ ơi, cháu nhà tôi 15 tuổi, đá bóng ở đội tuyển của trường. Mấy tháng nay cứ đá xong là kêu đau lưng, nghỉ thì đỡ, đá lại thì đau. Ở nhà ai cũng bảo trẻ con xương còn mềm, làm gì có bệnh lưng, chắc tại tập nhiều quá.” Đây là một câu chuyện rất quen thuộc ở phòng khám cột sống. Và khá nhiều lần, sau khi khám và chụp chiếu, chúng tôi tìm ra thủ phạm là một vết nứt rất nhỏ ở phía sau đốt sống thắt lưng, gọi là gãy eo đốt sống.

Tin tốt là: nếu được phát hiện sớm, phần lớn các em không cần mổ, vẫn quay lại được với môn thể thao mình yêu thích. Tin chưa tốt là: nếu cứ coi đó là “đau vặt do tập” và để con tiếp tục thi đấu, vết nứt có thể không liền được nữa, kéo theo đau lưng dai dẳng và đôi khi là trượt đốt sống về sau. Trong bài này, tôi muốn cùng cha mẹ và các em tìm hiểu gãy eo đốt sống là gì, ai dễ bị, khi nào cần đi khám và điều trị thế nào.

Gãy eo đốt sống là gì?

Mỗi đốt sống thắt lưng có phần thân ở phía trước (chịu lực chính) và một vòng cung xương ở phía sau bảo vệ tủy và rễ thần kinh. Trên vòng cung đó có một đoạn xương hẹp nối giữa mấu khớp trên và mấu khớp dưới, gọi là eo đốt sống (tiếng Anh là pars interarticularis). Đây là chỗ “thắt cổ chai”, nhỏ nhưng phải chịu lực rất lớn mỗi khi ta ưỡn lưng ra sau và xoay người.

Gãy eo đốt sống (y học gọi là khuyết eo hay spondylolysis) là tình trạng xuất hiện vết nứt hoặc vết gãy ở đoạn eo này. Ở người trẻ, nó thường không do một cú ngã mạnh mà là gãy xương do mỏi: giống như bẻ đi bẻ lại một sợi dây thép, mỗi lần một chút, đến một ngày sợi dây nứt ra. Mỗi cú ưỡn lưng sút bóng, đập cầu, nhảy, lộn người lặp đi lặp lại hàng nghìn lần tạo nên những vi chấn thương ở eo đốt sống, trong khi xương của tuổi đang lớn chưa kịp cứng chắc hoàn toàn.

Vị trí hay gặp nhất là đốt sống thắt lưng cuối cùng, L5. Trong một nghiên cứu của Nhật Bản xem lại phim chụp cắt lớp (CT) của 2.000 người trưởng thành chụp vì lý do khác, khuyết eo đốt sống thắt lưng gặp ở khoảng 5,9% số người (nam 7,9%, nữ 3,9%), và hơn 90% số đốt sống bị khuyết eo là L5 [Sakai và cộng sự, Spine 2009]. Nghĩa là trong cộng đồng, cứ khoảng 17 người thì có 1 người mang khuyết eo, phần lớn không hề biết và không có triệu chứng gì.

Vì sao trẻ chơi thể thao lại hay bị?

Ở người lớn, đau thắt lưng thường liên quan đến đĩa đệm, cơ và dây chằng, hoặc thoái hóa. Còn ở trẻ vị thành niên chơi thể thao, bức tranh khác hẳn. Một nghiên cứu kinh điển tại Bệnh viện Nhi Boston so sánh 100 vận động viên tuổi 12 đến 18 bị đau thắt lưng với 100 người lớn đau thắt lưng cấp: có tới 47% các em vận động viên được xác định là gãy eo đốt sống do mỏi, trong khi ở nhóm người lớn con số này chỉ là 5% [Micheli và Wood, 1995]. Ngược lại, đau do đĩa đệm và căng cơ lại gặp nhiều ở người lớn hơn hẳn ở các em.

Con số 47% này lấy từ một phòng khám y học thể thao chuyên sâu, nơi tập trung các ca khó, nên không có nghĩa là cứ hai em đau lưng thì một em bị gãy eo. Nhưng thông điệp rất rõ: với một em tuổi dậy thì chơi thể thao bị đau lưng kéo dài, gãy eo đốt sống luôn phải được nghĩ tới, chứ không thể mặc định là “đau cơ”.

• Các môn có nhiều động tác ưỡn lưng ra sau và xoay người: bóng đá, cầu lông, tennis, bóng chuyền, bóng rổ, bơi bướm, cử tạ.
• Các môn đòi hỏi độ dẻo và uốn cong cột sống: thể dục dụng cụ, múa, ba lê, nhào lộn, võ thuật, yoga cường độ cao.
• Tuổi dậy thì và giai đoạn lớn nhanh: xương chưa trưởng thành hoàn toàn, cơ và dây chằng chưa theo kịp chiều cao.
• Tập luyện tăng đột ngột: vào đội tuyển, chuẩn bị giải đấu, tập dồn nhiều buổi liên tiếp mà ít ngày nghỉ.
• Yếu tố cơ địa: một số người có cấu trúc eo đốt sống bẩm sinh mảnh hơn hoặc có hở cung sau, và bệnh có xu hướng gặp nhiều hơn trong một số gia đình.

Dấu hiệu nào khiến cha mẹ nên nghĩ tới gãy eo đốt sống?

Gãy eo đốt sống thường không gây đau dữ dội ngay từ đầu. Các em hay kể đau âm ỉ ở vùng thắt lưng thấp, đôi khi lệch một bên, xuất hiện trong hoặc sau buổi tập. Vì đau không nhiều, nhiều em giấu cha mẹ và huấn luyện viên để được tiếp tục ra sân.

• Đau thắt lưng thấp kéo dài quá 2 đến 3 tuần, không tự hết dù đã giảm tập.
• Đau tăng rõ khi ưỡn lưng ra sau, khi xoay người, khi đứng trên một chân và ngả người ra sau.
• Đau tăng khi chơi thể thao, giảm khi nghỉ; quay lại tập thì đau trở lại.
• Cơ đùi sau (gân kheo) bó cứng, cúi xuống không chạm được tay vào bàn chân như trước, dáng chạy có vẻ “cứng”.
• Đôi khi đau lan xuống mông; hiếm hơn là tê hoặc đau lan xuống chân.

Bác sĩ chẩn đoán như thế nào?

Chẩn đoán bắt đầu từ việc hỏi kỹ: con chơi môn gì, tập bao nhiêu buổi một tuần, đau từ khi nào, động tác nào làm đau. Khi khám, bác sĩ sẽ cho con ưỡn lưng ra sau, đứng một chân ngả người, ấn dọc cột sống, kiểm tra độ dẻo cơ đùi sau và thăm khám thần kinh hai chân.

Sau đó, bác sĩ sẽ lựa chọn phương tiện chẩn đoán hình ảnh phù hợp:

• X-quang cột sống thắt lưng: giúp phát hiện các khuyết eo đã rõ và xem có trượt đốt sống hay không. Tuy nhiên, vết nứt giai đoạn sớm thường KHÔNG thấy trên phim X-quang, nên phim bình thường chưa loại trừ được bệnh.
• Cộng hưởng từ (MRI): không dùng tia X, rất có giá trị ở trẻ em vì phát hiện được tình trạng phù tủy xương quanh eo đốt sống, tức là giai đoạn xương đang “bị stress”, trước cả khi có vết gãy rõ.
• Cắt lớp vi tính (CT): thấy rõ nhất hình dạng vết gãy, giúp đánh giá vết gãy mới hay cũ, đang liền hay không liền. Vì có tia X, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định CT có chọn lọc ở trẻ em.

Việc xác định giai đoạn rất quan trọng: vết nứt càng sớm, khả năng xương tự liền khi được nghỉ ngơi đúng cách càng cao. Ngược lại, khi hai đầu gãy đã trơn nhẵn, tạo thành khe hở cũ, xương thường không liền lại được nữa, và mục tiêu điều trị chuyển sang kiểm soát đau và giữ cho cột sống vững.

Gãy eo đốt sống có nguy hiểm không? Có bị trượt đốt sống không?

Khi cả hai bên eo của một đốt sống đều bị khuyết, phần thân đốt sống phía trước mất đi một “chốt giữ”, có thể trượt dần ra trước so với đốt bên dưới. Đó là trượt đốt sống do khuyết eo. Trong nghiên cứu CT 2.000 người ở Nhật nói trên, khoảng 3/4 số người khuyết eo hai bên có kèm trượt đốt sống, nhưng đều ở mức độ nhẹ (độ I hoặc II), không ai bị trượt nặng; còn ở người chỉ khuyết eo một bên, trượt rất ít gặp [Sakai và cộng sự, 2009].

Điều này giúp cha mẹ yên tâm phần nào: phần lớn trượt đốt sống do khuyết eo là nhẹ, nhiều người sống bình thường cả đời. Tuy nhiên, ở trẻ đang lớn, đặc biệt các em còn nhỏ tuổi hoặc đang trong giai đoạn tăng chiều cao nhanh, mức trượt có thể tăng dần, nên các em cần được bác sĩ hẹn tái khám và chụp kiểm tra định kỳ theo chỉ định.

Điều trị theo bậc thang: bảo tồn là chính

Tin vui lớn nhất về gãy eo đốt sống ở trẻ chơi thể thao là: đa số được điều trị thành công mà không cần mổ. Một phân tích gộp (meta-analysis) 11 nghiên cứu với 376 vận động viên vị thành niên bị khuyết eo không kèm trượt đốt sống cho thấy tỷ lệ quay lại thi đấu là 92,2% ở nhóm điều trị không mổ và 90,3% ở nhóm phẫu thuật [Overley và cộng sự, Global Spine Journal 2017]. Một tổng quan khác gồm 14 nghiên cứu điều trị bảo tồn (589 bệnh nhân, tuổi trung bình gần 16) và 13 nghiên cứu phẫu thuật ghi nhận tỷ lệ điều trị thành công lần lượt khoảng 85% và 87,8% [Bouras và Korovessis, 2014]. Nói cách khác, với đa số các em, điều trị bảo tồn đúng cách cho kết quả không thua kém mổ.

Bậc 1: Tạm dừng môn thể thao gây đau

Đây là bước quan trọng nhất và cũng khó thực hiện nhất, vì các em thường rất muốn ra sân, còn đội tuyển thì sắp có giải. Bác sĩ sẽ yêu cầu ngừng các hoạt động gây đau, đặc biệt các động tác ưỡn lưng, xoay người mạnh, nhảy bật. Thời gian nghỉ phụ thuộc vào giai đoạn tổn thương và mức độ đau, thường tính bằng tuần đến vài tháng chứ không phải vài ngày.

Nghỉ thể thao không có nghĩa là nằm im trên giường. Các em vẫn đi học, đi lại, sinh hoạt bình thường, và thường được phép tập những hoạt động nhẹ không gây đau theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên viên vật lý trị liệu, để giữ thể lực.

Bậc 2: Vật lý trị liệu và tập phục hồi chức năng

Khi đau đã dịu, chương trình tập phục hồi đóng vai trò then chốt, nhằm giúp cột sống được “che chắn” bởi một hệ cơ khỏe và linh hoạt:

• Tập cơ bụng sâu và cơ lưng ở tư thế trung tính (không ưỡn): các bài siết bụng, plank ngắn, bird-dog có kiểm soát.
• Kéo giãn cơ đùi sau (gân kheo) và cơ gấp hông, vì cơ bó cứng làm tăng lực lên vùng thắt lưng.
• Tập cơ mông và cơ quanh khớp háng để chia sẻ lực khi chạy, nhảy, xoay người.
• Tập thăng bằng và kiểm soát vận động, sửa kỹ thuật động tác đặc thù của môn thể thao (cách sút, cách đập cầu, cách tiếp đất).
• Tăng tải từ từ, theo từng giai đoạn, chỉ chuyển giai đoạn khi động tác cũ đã làm được mà không đau.

Bậc 3: Áo nẹp lưng (khi có chỉ định)

Ở một số em, đặc biệt khi vết nứt còn mới, đau nhiều, hoặc đau không giảm khi chỉ nghỉ tập, bác sĩ có thể chỉ định đeo áo nẹp thắt lưng trong một thời gian để hạn chế động tác ưỡn và xoay, tạo điều kiện cho xương liền. Việc có cần nẹp hay không, loại nẹp nào, đeo bao lâu, là quyết định của bác sĩ chuyên khoa dựa trên từng trường hợp. Cha mẹ không nên tự mua đai lưng về cho con đeo, vì đai lưng thông thường không có tác dụng như áo nẹp chỉnh hình, và đeo lâu không đúng chỉ định có thể làm yếu cơ.

Thuốc giảm đau

Trong giai đoạn đau, bác sĩ có thể kê thuốc giảm đau thông thường trong thời gian ngắn. Thuốc chỉ giúp dễ chịu hơn, không làm liền xương. Điều đáng lo là có em uống thuốc giảm đau để tiếp tục thi đấu, khiến vết nứt nặng thêm mà không biết. Không tự ý cho con dùng thuốc giảm đau kéo dài, và tuyệt đối tránh các loại “thuốc nam”, “thuốc gia truyền” không rõ nguồn gốc vì có thể bị trộn corticoid.

Bậc 4: Khi nào phải phẫu thuật?

Phẫu thuật chỉ đặt ra cho một số ít trường hợp, thường là khi:

• Đã điều trị bảo tồn đầy đủ, đúng cách trong nhiều tháng mà vẫn đau, ảnh hưởng rõ đến học tập, sinh hoạt.
• Trượt đốt sống tiến triển hoặc trượt ở mức độ nặng.
• Có dấu hiệu chèn ép rễ thần kinh: tê, yếu chân, đau lan xuống chân dai dẳng.

Tùy tình trạng, phẫu thuật có thể là sửa chữa trực tiếp chỗ khuyết eo (ghép xương và cố định eo, giữ lại khả năng vận động của đoạn cột sống) ở người trẻ chưa có trượt đáng kể hoặc đĩa đệm còn tốt, hoặc là hàn xương một đoạn ngắn khi đã có trượt đốt sống. Sau mổ, các em cần thời gian phục hồi; theo tổng quan của Bouras và Korovessis, thời gian quay lại thi đấu sau mổ dao động từ 6 đến 12 tháng, và một số môn đối kháng va chạm mạnh có thể không còn phù hợp. Quyết định mổ cần được bàn kỹ giữa bác sĩ phẫu thuật cột sống, gia đình và chính các em.

Khi nào con được quay lại sân?

Không có một mốc thời gian cố định cho tất cả. Thông thường, các em được quay lại thể thao theo từng bước khi: hết đau trong sinh hoạt hằng ngày, làm được các động tác ưỡn lưng, xoay người mà không đau, đã hoàn thành chương trình tập sức mạnh và độ dẻo, và được bác sĩ đồng ý sau khi tái khám. Quay lại quá sớm là nguyên nhân hay gặp khiến đau tái phát và vết nứt không liền được.

Cũng cần nói thêm: kể cả khi xương không liền hoàn toàn mà chỉ thành khe hở cũ ổn định, phần lớn các em vẫn có thể sống và chơi thể thao bình thường nếu hết đau và có hệ cơ tốt. Mục tiêu cuối cùng của điều trị là một cột sống khỏe, không đau, chứ không chỉ là tấm phim đẹp.

Phòng ngừa: cha mẹ và huấn luyện viên có thể làm gì?

• Lắng nghe khi con kêu đau lưng. Đau lưng kéo dài ở trẻ không phải chuyện “bình thường do tập”.
• Không để con tập một môn duy nhất quanh năm với cường độ cao; nên có ngày nghỉ trong tuần và giai đoạn nghỉ trong năm.
• Tăng khối lượng tập từ từ, tránh dồn tập đột ngột trước giải.
• Luôn khởi động kỹ, có bài tập cơ bụng, cơ lưng, cơ mông và kéo giãn cơ đùi sau trong giáo án.
• Huấn luyện viên chú ý kỹ thuật động tác, hạn chế lặp lại quá nhiều các động tác ưỡn lưng tối đa.
• Ăn uống đủ chất, đủ đạm, canxi, vitamin D, ngủ đủ giấc để xương tuổi đang lớn được nuôi dưỡng tốt.
• Khám sớm khi có triệu chứng: phát hiện ở giai đoạn sớm giúp con có cơ hội liền xương tốt nhất và quay lại sân sớm hơn.

Lời kết

Thể thao là món quà tuyệt vời cho tuổi trẻ: khỏe mạnh, tự tin, biết kỷ luật và tinh thần đồng đội. Gãy eo đốt sống không phải là dấu chấm hết cho con đường thể thao của các em. Phần lớn các em, nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng, đều quay lại được sân tập. Điều quan trọng nhất là cha mẹ và thầy cô đừng xem nhẹ những lời kêu đau lưng kéo dài của con.

Nếu con bạn đang chơi thể thao và bị đau thắt lưng quá 2 đến 3 tuần, đau tăng khi ưỡn người, hãy đưa con đến khám bác sĩ chuyên khoa cột sống hoặc chấn thương chỉnh hình để được chẩn đoán chính xác và có kế hoạch điều trị phù hợp. Bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp.