Đau gối nhiều năm, đi khám được nói "khớp mòn rồi", nhiều người hỏi ngay: có phải thay khớp không, hay cứ chịu đau thêm vài năm? Bài viết giải thích thay khớp gối giúp được gì và không giúp được gì, những việc nên làm trước khi tính đến dao kéo, dấu hiệu cho thấy đã đến lúc nên bàn chuyện mổ, kết quả từ một thử nghiệm ngẫu nhiên so sánh mổ với không mổ, độ bền của khớp nhân tạo, và cách chuẩn bị để ca mổ đạt kết quả tốt nhất.
“Bác sĩ ơi, phim chụp nói khớp gối tôi mòn hết rồi, vậy có phải thay khớp không?” Câu hỏi này tôi nghe gần như mỗi buổi khám. Người hỏi thường đã đau gối vài năm, đi lại ngày càng khó, đã thử đủ loại thuốc bóp, thuốc uống, có người đã tiêm vài mũi vào khớp. Và họ đứng giữa hai nỗi sợ: sợ đau mãi không hết, nhưng cũng sợ “dao kéo” ở tuổi đã cao.
Thay khớp gối là một trong những phẫu thuật chỉnh hình hiệu quả nhất hiện nay. Nhưng nó không phải là bước đầu tiên, cũng không phải ai mòn khớp cũng cần. Bài viết này tôi muốn giúp bạn hiểu: khi nào thay khớp thực sự mang lại lợi ích, khi nào còn có thể chờ, và cần chuẩn bị gì để quyết định đúng.
Bốn điều cần nhớ. MỘT: quyết định thay khớp dựa vào mức đau và mức ảnh hưởng tới sinh hoạt, không chỉ dựa vào tấm phim. HAI: tập luyện và giảm cân là nền tảng, nên làm nghiêm túc trước, và vẫn cần làm cả sau khi mổ. BA: với người đã đến giai đoạn nặng, thay khớp giúp giảm đau và cải thiện vận động rõ hơn so với chỉ điều trị không mổ, nhưng có thêm nguy cơ biến chứng. BỐN: khớp nhân tạo khá bền, phần lớn dùng được trên hai mươi năm.
Thoái hóa khớp gối là gì?
Mặt khớp gối được phủ một lớp sụn trơn láng giúp xương đùi và xương chày trượt lên nhau êm ái. Theo thời gian, cùng với tuổi tác, cân nặng, chấn thương cũ hay chân vòng kiềng, lớp sụn này mỏng dần, xương dưới sụn dày lên, mọc gai ở rìa khớp, bao khớp viêm và tiết dịch. Đó là thoái hóa khớp gối – bệnh rất thường gặp ở người từ trung niên trở đi, đặc biệt ở phụ nữ.
Biểu hiện thường gặp là đau khi đi lại, lên xuống cầu thang, ngồi xổm rồi đứng dậy; cứng gối buổi sáng trong thời gian ngắn; gối kêu lục cục; về sau gối sưng, biến dạng chân chữ O, đi lại khập khiễng. Bệnh thường tiến triển chậm, có giai đoạn đỡ, có giai đoạn nặng lên.
Phim chụp “mòn nặng” chưa chắc đã cần mổ
Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm nhất. Có người phim chụp khe khớp hẹp nhiều nhưng vẫn đi chợ, làm vườn bình thường, chỉ hơi mỏi. Có người phim chưa đến nỗi nào mà đau nhiều. Mức độ tổn thương trên phim và mức độ đau không phải lúc nào cũng song hành.
Vì vậy, khi bàn chuyện thay khớp, bác sĩ không chỉ nhìn phim. Câu hỏi quan trọng hơn là: cơn đau và sự hạn chế vận động đang ảnh hưởng tới cuộc sống của bạn đến mức nào, và bạn đã thực sự thử các cách điều trị không mổ một cách đầy đủ chưa. Hướng dẫn trước đây của Viện Y tế và Chất lượng Chăm sóc Quốc gia Anh (NICE) cũng nêu tinh thần này: cân nhắc chuyển đi thay khớp khi các triệu chứng đau, cứng, giảm chức năng ảnh hưởng đáng kể tới chất lượng sống và không đáp ứng với điều trị không phẫu thuật.
Những việc nên làm trước khi nghĩ tới thay khớp
Hướng dẫn điều trị thoái hóa khớp hiện hành của NICE (NG226, năm 2022) đặt tập luyện và giảm cân làm nền tảng cho mọi người bệnh. Nghe thì đơn giản, nhưng rất nhiều người tôi gặp chưa thực sự làm đủ:
- Tập luyện có hướng dẫn: tập mạnh cơ đùi, cơ mông và tập sức bền toàn thân, phù hợp với từng người. NICE khuyến cáo mọi người bệnh thoái hóa khớp đều nên được hướng dẫn tập, và có thể cân nhắc các buổi tập có người giám sát.
- Giảm cân nếu thừa cân: theo NICE, giảm được bao nhiêu cũng có lợi, nhưng giảm khoảng 10% cân nặng có xu hướng tốt hơn giảm 5%.
- Hiểu bệnh và điều chỉnh sinh hoạt: hạn chế ngồi xổm lâu, leo nhiều bậc thang khi đang đau; đi giày đế êm; dùng gậy ở tay bên đối diện khi cần.
- Thuốc giảm đau theo đơn: bác sĩ có thể cho thuốc bôi hoặc thuốc uống trong từng đợt, tùy bệnh nền của bạn. Không tự mua thuốc giảm đau, thuốc “gia truyền” uống kéo dài.
- Tiêm vào khớp: tiêm corticoid có thể giúp giảm đau ngắn hạn trong đợt đau nhiều, theo chỉ định bác sĩ. NICE khuyến cáo không dùng tiêm chất nhờn (hyaluronan) vào khớp và không dùng glucosamine để điều trị thoái hóa khớp.
Dấu hiệu cho thấy có thể đã đến lúc bàn chuyện thay khớp
- Đau gối kéo dài, đau cả khi nghỉ, đau làm thức giấc ban đêm.
- Quãng đường đi bộ ngày càng ngắn, phải dừng lại vì đau; không tự đi chợ, đi lễ, đi thăm con cháu được như trước.
- Đã tập luyện, giảm cân, dùng thuốc nghiêm túc nhiều tháng mà vẫn không cải thiện.
- Gối biến dạng ngày càng rõ (vòng kiềng, chân chữ X), gối lỏng lẻo, hay khuỵu.
- Phim chụp cho thấy thoái hóa nặng, phù hợp với triệu chứng.
Không có một con số tuổi “đúng” để thay khớp. Có người 60 tuổi đã cần, có người 80 tuổi vẫn chưa. Điều quan trọng là bạn và bác sĩ cùng cân nhắc lợi ích so với nguy cơ dựa trên tình trạng sức khỏe chung, mong muốn và lối sống của bạn.
Thay khớp gối giúp được bao nhiêu? Một nghiên cứu đáng tham khảo
Năm 2015, nhóm tác giả Skou ở Đan Mạch công bố trên tạp chí New England Journal of Medicine một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 100 người bệnh thoái hóa khớp gối mức trung bình đến nặng, đủ điều kiện thay khớp một bên. Một nhóm được thay khớp rồi điều trị không mổ 12 tuần; nhóm kia chỉ điều trị không mổ 12 tuần, gồm tập luyện, giáo dục sức khỏe, tư vấn dinh dưỡng, lót giày và thuốc giảm đau.
- Sau 12 tháng, nhóm thay khớp cải thiện về đau và chức năng nhiều hơn rõ rệt: điểm số tăng 32,5 so với 16,0 trên thang 100 điểm.
- Nhưng nhóm thay khớp cũng gặp nhiều biến cố bất lợi nghiêm trọng hơn: 24 so với 6.
- Trong nhóm chỉ điều trị không mổ, 26% đã chuyển sang thay khớp trước mốc 12 tháng – nghĩa là phần lớn người bệnh vẫn chưa cần mổ sau một năm.
Cách hiểu thực tế: với người đã đủ điều kiện thay khớp, phẫu thuật giúp nhiều hơn. Nhưng điều trị không mổ bài bản cũng giúp được một phần đáng kể, và nhiều người có thể trì hoãn mổ. Không có lựa chọn nào “hoàn toàn không có rủi ro” – đó là lý do quyết định cần được bàn kỹ.
Khớp nhân tạo dùng được bao lâu? Có ai mổ xong vẫn chưa hài lòng?
Một tổng quan đăng trên tạp chí The Lancet năm 2019 của nhóm Evans, tổng hợp dữ liệu từ các sổ đăng ký thay khớp quốc gia với gần 300.000 khớp gối toàn phần, ước tính khoảng 82% khớp gối toàn phần vẫn còn dùng tốt sau 25 năm. Đây là tin đáng mừng cho những ai lo “thay rồi vài năm lại phải thay lại”.
Mặt khác, cũng cần nói thật: không phải ai thay khớp xong cũng hài lòng hoàn toàn. Một nghiên cứu ở Canada của nhóm Bourne (2010) trên hơn 1.700 ca thay khớp gối ghi nhận khoảng 1 trong 5 người chưa hài lòng với kết quả. Yếu tố liên quan mạnh nhất là kỳ vọng không được đáp ứng. Vì vậy, trước mổ hãy hỏi kỹ bác sĩ: sau mổ mình có thể làm được gì, chưa làm được gì, cần bao lâu để hồi phục.
Điều trị theo bậc thang
- Bậc 1 – Nền tảng cho mọi người: tập luyện có hướng dẫn, giảm cân nếu thừa cân, hiểu bệnh, điều chỉnh sinh hoạt.
- Bậc 2 – Hỗ trợ giảm đau: thuốc bôi, thuốc uống theo đơn trong từng đợt; dụng cụ hỗ trợ như gậy, lót giày khi phù hợp.
- Bậc 3 – Can thiệp: tiêm corticoid vào khớp trong đợt đau nhiều theo chỉ định; phục hồi chức năng chuyên sâu.
- Bậc 4 – Phẫu thuật: thay khớp gối toàn phần hoặc một phần (bán phần) khi các bậc trên không còn hiệu quả và triệu chứng ảnh hưởng nặng tới cuộc sống. Một số người trẻ, lệch trục chân có thể được cân nhắc phẫu thuật chỉnh trục xương.
Nếu quyết định thay khớp: chuẩn bị thế nào?
- Kiểm soát tốt bệnh nền: đường máu, huyết áp, thiếu máu. Báo cho bác sĩ toàn bộ thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc chống đông.
- Chữa dứt các ổ nhiễm trùng: răng sâu, viêm nhiễm đường tiểu, vết loét da ở chân – vì nhiễm trùng là biến chứng đáng ngại nhất của khớp nhân tạo.
- Bỏ thuốc lá nếu đang hút.
- Tập mạnh cơ đùi trước mổ theo hướng dẫn.
- Chuẩn bị nhà cửa: lối đi thông thoáng, thảm chống trượt, ghế có tay vịn, người hỗ trợ trong những tuần đầu.
- Hỏi rõ về quá trình hồi phục: khi nào tập đi, khi nào lên xuống cầu thang, khi nào đi xe máy, đi làm lại.
Bài tập nhẹ nhàng cho người thoái hóa khớp gối
Những động tác dưới đây thường được dùng trong phục hồi chức năng thoái hóa khớp gối. Tập đều đặn mỗi ngày, mức độ vừa phải, không tập khi gối đang sưng nóng. Đau tăng nhẹ sau tập rồi hết trong vòng vài giờ là chấp nhận được; đau kéo dài sang hôm sau thì giảm bớt cường độ và hỏi ý kiến bác sĩ.
- Siết cơ đùi: nằm hoặc ngồi duỗi chân, ép mặt sau gối xuống sàn, giữ vài giây rồi thả.
- Nâng chân thẳng: nằm ngửa, một chân co, chân kia duỗi thẳng và nâng lên khỏi sàn khoảng một gang tay, giữ vài giây rồi hạ chậm.
- Duỗi gối khi ngồi: ngồi ghế, duỗi thẳng cẳng chân ra trước, giữ vài giây rồi hạ xuống.
- Ngồi xuống – đứng lên từ ghế cao: tập chậm, có tay vịn, tăng dần số lần.
- Đạp xe tại chỗ hoặc đi bộ trên nền phẳng, bơi, đi bộ dưới nước: tăng sức bền mà ít tải lên khớp.
Lời kết
Thay khớp gối không phải là “thất bại” của điều trị, cũng không phải là điều phải sợ. Đó là một công cụ rất tốt, khi được dùng đúng lúc. Trước khi đến bước đó, hãy cho đầu gối của mình một cơ hội thật sự với tập luyện và giảm cân. Và khi cơn đau đã lấy đi quá nhiều niềm vui sống dù bạn đã cố gắng, đừng chịu đựng mãi – hãy đến bác sĩ chuyên khoa để cùng bàn chuyện thay khớp.