Người lớn tuổi hay tuột tay làm rơi điện thoại, cầm cốc không chắc, khó cài cúc — có phải cứ già là đương nhiên như vậy? Câu trả lời chỉ đúng một phần. Sức cơ giảm dần theo tuổi là có thật, lực nắm tay còn là chỉ dấu sức khỏe (nghiên cứu PURE trên 142.000 người: giảm 5kg lực nắm tăng 16% nguy cơ tử vong). Nhưng làm rơi đồ và vụng tay thường là dấu hiệu sớm của bệnh lý điều trị được — đứng đầu là bệnh lý tủy cổ. TS.BS. Quyền phân tích cách phân biệt theo kiểu khởi phát và dấu hiệu cảnh báo cần đi khám.
Một tình huống rất quen thuộc: người lớn tuổi trong nhà dạo này hay tuột tay làm rơi điện thoại, cầm cốc nước không chắc, khó cài cúc áo hay nhặt đồng xu. Phản ứng thường gặp của cả gia đình là cho rằng đó là chuyện đương nhiên của tuổi già, cứ già thì tay chân yếu đi, không có gì phải lo. Cách nghĩ này vừa đúng một phần, vừa tiềm ẩn một hiểu lầm nguy hiểm.
Đúng là sức cơ có giảm dần theo tuổi. Nhưng hiện tượng hay làm rơi đồ và cầm nắm vụng về không phải lúc nào cũng chỉ là lão hóa đơn thuần. Trong nhiều trường hợp, đó là dấu hiệu sớm của một bệnh lý cụ thể, có thể chẩn đoán và điều trị được. Bài viết này phân tích một cách khoa học nhưng dễ hiểu: phần nào là do tuổi, phần nào là dấu hiệu cảnh báo, và khi nào cần đi khám.
Bốn ý chính cần nắm. Thứ nhất, sức cơ và lực nắm tay giảm dần theo tuổi là có thật, và lực nắm tay còn được xem như một chỉ dấu sức khỏe tổng thể. Thứ hai, nhưng quan niệm cứ già là phải yếu tay và làm rơi đồ là một sự đơn giản hóa nguy hiểm, vì nó khiến người bệnh bỏ lỡ những bệnh lý điều trị được. Thứ ba, hiện tượng làm rơi đồ và vụng tay hai bên, tăng dần, kèm đi lại loạng choạng là dấu hiệu sớm kinh điển của bệnh lý tủy cổ, tức chèn ép tủy sống ở vùng cổ. Thứ tư, yếu tay xuất hiện đột ngột ở một bên là tình huống cấp cứu, cần nghĩ ngay tới đột quỵ.
Có phần đúng: tuổi tác thực sự làm giảm sức cơ
Trước hết cần thừa nhận phần sự thật trong quan niệm dân gian. Khối lượng và sức mạnh cơ bắp bắt đầu giảm dần từ khoảng tuổi 45 và giảm nhanh hơn ở tuổi cao. Đến độ tuổi 70 đến 80, sức co cơ tối đa trung bình có thể giảm khoảng 20 đến 40% so với thời trẻ. Tình trạng mất cơ và giảm sức cơ theo tuổi này được gọi là thiểu cơ. Theo các nghiên cứu, tỷ lệ thiểu cơ vào khoảng 13 đến 24% ở người 65 đến 70 tuổi, và vượt quá 50% ở người trên 80 tuổi.
Điều đáng chú ý là lực nắm tay không chỉ phản ánh sức khỏe của bàn tay. Nó được xem như một chỉ dấu sức khỏe tổng thể và một dấu ấn của quá trình lão hóa. Nghiên cứu PURE đăng trên tạp chí The Lancet năm 2015, theo dõi hơn 142.000 người, cho thấy cứ mỗi 5 kilôgam lực nắm tay giảm đi thì nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân tăng khoảng 16%, và lực nắm tay thậm chí dự báo nguy cơ tử vong mạnh hơn cả chỉ số huyết áp tâm thu. Nói cách khác, một bàn tay khỏe là chỉ dấu của một cơ thể khỏe, và việc duy trì sức cơ khi có tuổi là điều thực sự quan trọng.
Nhưng cứ già là bị là một hiểu lầm nguy hiểm
Vấn đề nằm ở chỗ, khi mặc định mọi biểu hiện yếu tay và làm rơi đồ đều là do tuổi già, người bệnh và gia đình dễ dàng bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo quan trọng. Thiểu cơ do tuổi thường diễn tiến chậm, đối xứng hai bên và biểu hiện là giảm sức lực nói chung. Trong khi đó, hiện tượng làm rơi đồ và vụng tay lại thường phản ánh một vấn đề về thần kinh hoặc khớp, tức là mất khả năng điều khiển và phối hợp tinh vi của bàn tay, chứ không đơn thuần là yếu cơ. Đây là hai chuyện khác nhau, và sự khác biệt đó rất có ý nghĩa.
Làm rơi đồ và vụng tay có thể là dấu hiệu bệnh gì?
Dưới đây là các nguyên nhân thường gặp đứng sau hiện tượng hay làm rơi đồ và cầm nắm không chắc tay, sắp xếp theo mức độ cần lưu ý. Một người có thể có đồng thời nhiều nguyên nhân phối hợp.
- Bệnh lý tủy cổ do thoái hóa: đây là nguyên nhân quan trọng nhất mà một bác sĩ cột sống luôn phải nghĩ tới ở người lớn tuổi. Khi cột sống cổ thoái hóa gây hẹp ống sống và chèn ép tủy sống, một trong những dấu hiệu sớm và kinh điển nhất chính là bàn tay trở nên vụng về, hay làm rơi đồ, khó thực hiện các động tác tinh tế như cài cúc áo, cầm đũa hay nhặt vật nhỏ. Đặc điểm gợi ý là triệu chứng thường ở cả hai tay, tiến triển tăng dần, và đi kèm cảm giác đi lại loạng choạng, mất thăng bằng. Người bệnh thường mô tả là tay vụng đi chứ không hẳn là yếu. Đây là bệnh có thể điều trị được, và phát hiện sớm rất quan trọng vì bệnh có xu hướng tiến triển
- Chèn ép dây thần kinh ngoại vi: hội chứng ống cổ tay chèn ép dây thần kinh giữa, hoặc chèn ép dây thần kinh trụ ở khuỷu, gây tê và yếu cơ bàn tay, khiến người bệnh cầm nắm không chắc và dễ tuột tay. Kiểu này thường kèm tê ở vùng ngón tay tương ứng và hay nặng về đêm
- Bệnh đa dây thần kinh ngoại vi: thường gặp ở người đái tháo đường, thiếu vitamin B12 hoặc lạm dụng rượu. Khi cảm giác ở đầu ngón tay bị giảm, người bệnh không cảm nhận tốt vật mình đang cầm nên dễ làm rơi, dù cơ chưa hẳn yếu
- Run tay: bệnh Parkinson và run vô căn làm tay run khi cầm nắm hoặc khi nghỉ, khiến việc giữ chắc đồ vật trở nên khó khăn. Bệnh Parkinson còn kèm chậm vận động và cứng cơ
- Đột quỵ hoặc thiếu máu não thoáng qua: nếu yếu tay hoặc vụng tay xuất hiện đột ngột, thường ở một bên cơ thể, có thể kèm méo miệng, nói khó, thì đây là tình huống cấp cứu, phải gọi cấp cứu ngay
- Thoái hóa và viêm khớp bàn tay: thoái hóa khớp, đặc biệt ở khớp gốc ngón cái, hoặc viêm khớp dạng thấp, gây đau và yếu động tác kẹp, khiến cầm nắm kém chắc. Kiểu này thường kèm đau và biến dạng tại khớp
- Thiểu cơ do tuổi: khi yếu tay diễn ra từ từ, đối xứng hai bên, không kèm tê hay vụng về bất thường, và đi cùng giảm sức lực toàn thân, thì nhiều khả năng liên quan đến mất cơ do tuổi
Cách tự định hướng nhanh. Nếu yếu hoặc vụng tay xuất hiện đột ngột ở một bên, kèm méo miệng hay nói khó, hãy nghĩ tới đột quỵ và gọi cấp cứu ngay. Nếu vụng tay xảy ra ở cả hai bên, tăng dần và đi kèm đi lại loạng choạng, hãy nghĩ tới bệnh lý tủy cổ. Nếu kèm tê ngón tay theo vùng và nặng về đêm, hãy nghĩ tới chèn ép dây thần kinh. Nếu tay run rõ, hãy nghĩ tới bệnh Parkinson hoặc run vô căn. Nếu đau và biến dạng ở khớp, hãy nghĩ tới bệnh lý khớp. Chính kiểu khởi phát và các triệu chứng đi kèm mới là điều quyết định, chứ không phải con số tuổi.
Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám
Chẩn đoán được thực hiện thế nào?
Chẩn đoán dựa trên hỏi bệnh kỹ về kiểu khởi phát và diễn tiến, thăm khám thần kinh và cơ xương khớp, cùng các thăm dò có mục tiêu để tìm đúng nguyên nhân.
- Khám thần kinh: đánh giá sức cơ, cảm giác, phản xạ và sự phối hợp của bàn tay. Trong bệnh lý tủy cổ, bác sĩ thường ghi nhận phản xạ tăng và một số dấu hiệu đặc trưng, cùng nghiệm pháp đơn giản là yêu cầu người bệnh nắm và mở bàn tay thật nhanh nhiều lần, vốn bị chậm và lóng ngóng khi có chèn ép tủy
- Đo lực nắm tay: giúp lượng hóa mức độ yếu và theo dõi theo thời gian
- Chẩn đoán hình ảnh: chụp cộng hưởng từ cột sống cổ là thăm dò quan trọng nhất khi nghi bệnh lý tủy cổ, cho thấy mức độ hẹp ống sống và chèn ép tủy
- Đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ: giúp xác định chèn ép dây thần kinh ngoại vi hay bệnh đa dây thần kinh
- Xét nghiệm máu: đường huyết, vitamin B12, chức năng tuyến giáp và các xét nghiệm khác khi nghi nguyên nhân toàn thân
Có thể làm gì?
Hướng xử trí phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân, và đây chính là lý do vì sao việc chẩn đoán đúng lại quan trọng, thay vì mặc nhiên quy cho tuổi tác.
- Với thiểu cơ do tuổi: tập luyện sức mạnh, đặc biệt là các bài tập có kháng lực, kết hợp chế độ ăn đủ chất đạm, đã được chứng minh giúp cải thiện sức cơ và sức nắm tay ngay cả ở người cao tuổi. Đây là điều hoàn toàn có thể cải thiện, không phải cứ chấp nhận yếu đi
- Với chèn ép dây thần kinh và bệnh khớp: điều trị bảo tồn bằng nẹp, vật lý trị liệu, thuốc theo chỉ định, và can thiệp khi cần
- Với bệnh nền toàn thân: kiểm soát tốt đường huyết, bổ sung vitamin B12 nếu thiếu, điều trị bệnh tuyến giáp
- Với bệnh lý tủy cổ: tùy mức độ, có thể theo dõi và phục hồi chức năng, hoặc phẫu thuật giải ép khi chèn ép tủy nặng hoặc tiến triển. Quyết định cần dựa trên đánh giá của bác sĩ chuyên khoa cột sống
- Với nghi ngờ đột quỵ hoặc bệnh Parkinson: cần được chuyên khoa thần kinh đánh giá và điều trị kịp thời
Kết luận
Hay làm rơi điện thoại và cầm đồ không chắc tay không phải là một bản án đương nhiên của tuổi già. Đúng là sức cơ giảm dần theo tuổi và lực nắm tay là một chỉ dấu sức khỏe đáng quan tâm, nhưng hiện tượng vụng tay và làm rơi đồ thường phản ánh một vấn đề về khả năng điều khiển bàn tay, và trong nhiều trường hợp là dấu hiệu sớm của các bệnh lý điều trị được, đứng đầu là bệnh lý tủy cổ do chèn ép tủy sống.
Vì vậy, thay vì mặc định cứ già là bị rồi bỏ qua, hãy chú ý tới kiểu khởi phát và các dấu hiệu đi kèm: một bên hay hai bên, đột ngột hay từ từ, có kèm tê, run, đau khớp hay đi loạng choạng hay không. Những quan sát đó, khi được chia sẻ với bác sĩ, sẽ giúp tìm ra đúng nguyên nhân và can thiệp kịp thời, để giữ cho đôi tay và khả năng tự chủ trong sinh hoạt được lâu bền nhất có thể.