Gãy Xẹp Đốt Sống Do Loãng Xương: Có Cần Bơm Xi Măng Không?

Mẹ cúi bê chậu nước rồi đau nhói lưng, đi chụp phim thì thấy một đốt sống bị xẹp do loãng xương. Nhiều gia đình được tư vấn “bơm xi măng cho nhanh hết đau” và băn khoăn có nên làm ngay không. Bài viết giải thích gãy xẹp đốt sống là gì, phần lớn người bệnh đỡ đau dần với điều trị bảo tồn ra sao, các nghiên cứu lớn nói gì về bơm xi măng (vertebroplasty, kyphoplasty), khi nào thủ thuật này thực sự được cân nhắc, những dấu hiệu cần đi khám ngay, và điều quan trọng nhất mà nhiều người bỏ quên: điều trị loãng xương để không gãy thêm đốt khác.

“Bác sĩ ơi, mẹ cháu chỉ cúi xuống bê chậu nước thôi mà đau nhói giữa lưng, mấy hôm nay nằm trở mình cũng đau. Chụp phim thì người ta bảo xẹp một đốt sống do loãng xương, khuyên bơm xi măng cho nhanh hết đau. Có nên làm ngay không ạ?” Đây là câu hỏi tôi gặp rất thường xuyên ở phòng khám cột sống, nhất là từ các con đưa bố mẹ ngoài sáu mươi đi khám.

Gãy xẹp đốt sống do loãng xương là chuyện khá phổ biến ở người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh. Tin vui là phần lớn trường hợp đỡ đau dần sau vài tuần đến vài tháng mà không cần thủ thuật. Bơm xi măng có chỗ dùng của nó, nhưng không phải ai bị xẹp đốt sống cũng cần. Trong bài này tôi sẽ giải thích dựa trên các nghiên cứu đã được công bố, để bạn và gia đình bình tĩnh hơn khi đứng trước lựa chọn này.

Gãy xẹp đốt sống là gì?

Cột sống được xếp chồng từ nhiều đốt sống. Phần thân đốt sống ở phía trước có cấu trúc giống như một khối xốp, bên trong là các bè xương đan vào nhau, bên ngoài là lớp vỏ xương mỏng. Khi bị loãng xương, các bè xương này thưa và mảnh đi, khối xương trở nên giòn. Lúc đó chỉ cần một lực rất nhỏ như cúi bê đồ, ho mạnh, ngã ngồi, thậm chí trở mình trên giường cũng có thể làm thân đốt sống bị lún xuống. Đó gọi là gãy xẹp đốt sống, hay gãy lún đốt sống.

Vị trí hay gặp nhất là vùng chuyển tiếp giữa lưng và thắt lưng, tức các đốt ngực dưới và thắt lưng trên. Đốt sống thường bị xẹp phía trước nhiều hơn phía sau, tạo thành hình chêm. Khi nhiều đốt cùng bị xẹp, lưng sẽ còng dần, người thấp đi, bụng nhô ra, có người thấy hụt hơi hay nhanh no vì khoang ngực, khoang bụng bị thu hẹp.

Triệu chứng thường gặp

• Đau lưng xuất hiện khá đột ngột, thường sau một động tác cúi, bê, ho, hắt hơi hoặc ngã nhẹ; cũng có người không nhớ là do việc gì.
• Đau khu trú ở giữa lưng hoặc thắt lưng, có thể lan sang hai bên sườn như vòng đai.
• Đau tăng khi ngồi dậy, đứng lên, trở mình, đi lại; đỡ hơn khi nằm yên.
• Ấn hoặc gõ nhẹ vào gai đốt sống bị gãy thấy đau chói.
• Về lâu dài: thấp đi, lưng còng, đau lưng âm ỉ khi đứng lâu.

Để chẩn đoán, bác sĩ thường chỉ định chụp X-quang cột sống. Khi cần biết đốt sống bị gãy mới hay cũ, có còn phù nề hay không, có chèn ép vào ống sống không, hoặc nghi ngờ nguyên nhân khác ngoài loãng xương, bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc cắt lớp vi tính (CT). Đi kèm luôn là đo mật độ xương (DXA) và xét nghiệm máu để tìm các nguyên nhân gây loãng xương thứ phát.

Diễn tiến tự nhiên: phần lớn sẽ đỡ dần

Xương đốt sống, cũng như các xương khác, có khả năng tự liền. Những tuần đầu thường là giai đoạn đau nhất. Sau đó cơn đau giảm dần khi ổ gãy ổn định lại. Tốc độ hồi phục khác nhau ở mỗi người, có người đỡ nhiều sau vài tuần, có người cần vài tháng.

Một con số đáng chú ý đến từ chính nghiên cứu VERTOS II công bố trên tạp chí Lancet năm 2010. Các tác giả ở Hà Lan và Bỉ sàng lọc 431 người bị gãy xẹp đốt sống cấp đủ tiêu chuẩn tham gia. Trong thời gian chờ đánh giá, 229 người, tức khoảng một nửa, đã tự đỡ đau đến mức không còn cần đưa vào nghiên cứu nữa. Điều này nhắc chúng ta rằng không nên vội vàng can thiệp ngay trong những ngày đầu, khi cơ thể còn đang tự hồi phục.

Bậc 1: Điều trị bảo tồn

Đây là nền tảng cho hầu hết người bệnh. Mục tiêu là kiểm soát đau đủ để người bệnh vận động được, tránh nằm lâu một chỗ, vì nằm bất động kéo dài ở người cao tuổi gây teo cơ, mất xương thêm, viêm phổi, huyết khối tĩnh mạch và loét do tì đè.

• Thuốc giảm đau theo đơn của bác sĩ. Người cao tuổi thường có bệnh dạ dày, thận, tim mạch đi kèm, nên tuyệt đối không tự mua thuốc giảm đau uống kéo dài.
• Nghỉ ngơi tương đối trong vài ngày đầu đau nhiều, sau đó tập ngồi dậy, đứng, đi lại ngắn trong nhà càng sớm càng tốt trong giới hạn chịu được.
• Áo nẹp lưng mềm có thể được bác sĩ chỉ định trong thời gian ngắn để đỡ đau khi đi lại; không nên tự mua đeo liên tục nhiều tháng vì làm yếu cơ lưng.
• Chườm ấm nhẹ vùng cơ lưng co cứng có thể giúp dễ chịu hơn.
• Hướng dẫn cách trở mình, ngồi dậy đúng: nghiêng người sang một bên rồi dùng tay chống đẩy lên, tránh bật thẳng người dậy từ tư thế nằm ngửa.
• Tập vật lý trị liệu khi cơn đau cấp đã giảm: tập thở, tập cơ lưng theo hướng ưỡn nhẹ, tập thăng bằng, dưới hướng dẫn của chuyên viên.

Bậc 2: Bơm xi măng sinh học, các nghiên cứu nói gì?

Bơm xi măng sinh học vào thân đốt sống có hai kỹ thuật chính. Tạo hình đốt sống qua da (vertebroplasty): bác sĩ dùng kim chọc qua da vào thân đốt sống dưới màn huỳnh quang rồi bơm xi măng vào để làm vững ổ gãy. Bơm xi măng có bóng (kyphoplasty): đặt một quả bóng nhỏ vào trong thân đốt sống, bơm bóng để tạo khoang và nâng một phần chiều cao, sau đó mới bơm xi măng. Cả hai đều là thủ thuật ít xâm lấn, thường gây tê tại chỗ.

Trong khoảng hai mươi năm qua, có rất nhiều nghiên cứu về hai kỹ thuật này, và kết quả không hoàn toàn thống nhất. Tôi xin tóm tắt những nghiên cứu quan trọng nhất để bạn hiểu vì sao các bác sĩ ngày càng thận trọng hơn khi chỉ định.

• Nghiên cứu VERTOS II (Lancet, 2010): 202 người gãy xẹp đốt sống cấp vẫn còn đau nhiều được chia ngẫu nhiên vào nhóm bơm xi măng hoặc điều trị nội khoa. Nhóm bơm xi măng giảm đau nhiều hơn ở thời điểm 1 tháng và 1 năm. Tuy nhiên người bệnh và bác sĩ đều biết mình ở nhóm nào, nên hiệu ứng kỳ vọng có thể góp phần vào kết quả.
• Nghiên cứu FREE (Lancet, 2009): 300 người bị gãy xẹp đốt sống cấp, so sánh bơm xi măng có bóng với điều trị không phẫu thuật. Nhóm bơm xi măng có chất lượng cuộc sống cải thiện nhiều hơn sau 1 tháng. Nghiên cứu này cũng không có nhóm thủ thuật giả.
• Nghiên cứu VERTOS IV (BMJ, 2018): 180 người bị gãy xẹp đốt sống cấp được chia ngẫu nhiên vào nhóm bơm xi măng thật hoặc thủ thuật giả, trong đó cả hai nhóm đều được gây tê, chọc kim nhưng nhóm giả không được bơm xi măng, và cả người bệnh lẫn người đánh giá đều không biết. Kết quả: cả hai nhóm đều đỡ đau rõ, nhưng mức giảm đau KHÔNG khác nhau có ý nghĩa trong suốt 12 tháng.
• Tổng quan Cochrane (2018): gộp 21 thử nghiệm. Khi so với thủ thuật giả, bằng chứng chất lượng cao đến trung bình cho thấy bơm xi măng không đem lại lợi ích quan trọng về đau, khả năng vận động hay chất lượng cuộc sống. Các nghiên cứu không làm mù có xu hướng đánh giá lợi ích cao hơn thực tế.

Nói một cách dễ hiểu: khi so sánh công bằng nhất, tức là người bệnh không biết mình có được bơm xi măng thật hay không, thì sự khác biệt về giảm đau nhỏ hơn nhiều so với những gì người ta từng kỳ vọng. Một phần đáng kể sự đỡ đau đến từ diễn tiến tự liền của xương và từ chính việc được chăm sóc, theo dõi sát.

Vậy khi nào bơm xi măng vẫn được cân nhắc?

Điều đó không có nghĩa là bơm xi măng không bao giờ có ích. Trong thực hành, nhiều hướng dẫn chuyên môn vẫn để dành thủ thuật này cho một nhóm người bệnh được chọn lọc, sau khi bác sĩ chuyên khoa đã thăm khám kỹ, đối chiếu triệu chứng với hình ảnh MRI. Những tình huống thường được cân nhắc gồm:

• Đau rất nặng, không kiểm soát được dù đã dùng thuốc giảm đau đúng cách, khiến người bệnh phải nằm liệt giường, không thể ngồi dậy hay đi lại.
• Người bệnh không dung nạp được thuốc giảm đau do tác dụng phụ, hoặc nằm lâu đang gây ra biến chứng như viêm phổi, lú lẫn, loét tì đè.
• Hình ảnh MRI cho thấy ổ gãy còn mới, còn phù nề, phù hợp với vị trí đau khi khám.
• Gãy xẹp đốt sống do một số nguyên nhân khác như u máu đốt sống hoặc tổn thương do ung thư, theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.

Quyết định nên được đưa ra sau khi bác sĩ và người bệnh, gia đình đã cùng trao đổi về lợi ích có thể có, rủi ro, chi phí, và mong muốn của người bệnh. Không nên quyết định vội chỉ vì nghe nói “làm cho nhanh khỏi”.

Bậc 3: Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật mở để cố định cột sống chỉ cần đến ở một số ít trường hợp: đốt sống vỡ nhiều, mảnh xương chèn ép vào tủy sống hoặc rễ thần kinh gây yếu liệt, rối loạn đại tiểu tiện; cột sống mất vững tiến triển; hoặc gù nặng ảnh hưởng nhiều đến chức năng. Ở người loãng xương, xương yếu nên việc bắt vít khó hơn, bác sĩ phẫu thuật sẽ cân nhắc rất kỹ trước khi chỉ định.

Điều quan trọng nhất: đừng để gãy thêm đốt khác

Nhiều gia đình chỉ tập trung vào việc làm sao cho hết đau, mà quên mất rằng một đốt sống bị gãy do lực nhẹ là bằng chứng rõ ràng nhất của loãng xương. Nghiên cứu của Lindsay và cộng sự đăng trên tạp chí JAMA năm 2001, theo dõi phụ nữ sau mãn kinh ở nhóm không dùng thuốc điều trị, cho thấy: trong số những người vừa bị một ca gãy đốt sống mới, khoảng 19% bị gãy thêm một đốt sống khác ngay trong năm tiếp theo. Nói cách khác, cứ khoảng năm người thì có một người gãy tiếp trong vòng một năm.

Vì vậy, sau khi bị gãy xẹp đốt sống, người bệnh cần được đánh giá và điều trị loãng xương bài bản: đo mật độ xương, xét nghiệm tìm nguyên nhân, dùng thuốc chống loãng xương theo chỉ định của bác sĩ và tái khám định kỳ. Hiện nay có nhiều nhóm thuốc giúp giảm nguy cơ gãy xương; bác sĩ sẽ chọn loại phù hợp với từng người. Bơm xi măng, dù có làm hay không, cũng không thay thế được việc điều trị loãng xương.

Chăm sóc và phòng ngừa tại nhà

• Ăn đủ canxi từ thực phẩm như sữa, sữa chua, đậu phụ, tôm cua cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh đậm; bổ sung canxi và vitamin D theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Ăn đủ đạm để giữ cơ, vì cơ khỏe giúp đỡ cột sống và giảm nguy cơ ngã.
• Phơi nắng nhẹ buổi sáng sớm, đi bộ đều đặn khi đã hết đau cấp.
• Tránh cúi gập người bê vật nặng; khi nhặt đồ dưới đất hãy khuỵu gối, giữ lưng thẳng.
• Phòng ngã trong nhà: đủ ánh sáng ban đêm, dọn dây điện và đồ vật trên lối đi, thảm chống trơn ở nhà tắm, tay vịn cầu thang và cạnh bồn cầu, dép đế bám.
• Kiểm tra mắt, xem lại các thuốc gây buồn ngủ, chóng mặt với bác sĩ.
• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.

Khi đã hết đau cấp, các bài tập nhẹ nhàng rất có ích. Dưới đây là vài động tác an toàn thường được hướng dẫn cho người loãng xương, nhưng bạn nên tập thử dưới sự hướng dẫn của chuyên viên phục hồi chức năng trước khi tự tập ở nhà:

• Tập thở sâu bằng bụng và ngực, mỗi ngày vài lần, giúp nở phổi và giảm căng cơ.
• Ép bả vai: ngồi thẳng, kéo hai bả vai ra sau và xuống dưới, giữ vài giây rồi thả.
• Đứng tựa lưng vào tường, cố gắng áp đầu, vai, mông vào tường, giữ vài giây, giúp duy trì tư thế thẳng lưng.
• Nằm sấp (nếu chịu được), nâng nhẹ đầu và vai khỏi mặt giường, giữ vài giây, tập cơ duỗi lưng.
• Tập thăng bằng: đứng vịn vào ghế chắc chắn, nhón gót, đứng một chân trong vài giây.
• Tránh các động tác gập người ra trước sâu, vặn xoắn mạnh cột sống, gập bụng kiểu cũ, nâng tạ nặng.

Kết luận

Gãy xẹp đốt sống do loãng xương gây đau nhiều và khiến cả gia đình lo lắng, nhưng phần lớn người bệnh sẽ đỡ dần với điều trị bảo tồn đúng cách. Bơm xi măng là một lựa chọn cho một số trường hợp được chọn lọc, không phải là con đường bắt buộc cho tất cả. Điều quyết định tương lai của người bệnh nằm ở chỗ khác: điều trị loãng xương nghiêm túc, giữ cơ bắp khỏe và phòng ngã, để không có đốt sống thứ hai, thứ ba bị gãy.

Mỗi người bệnh một khác, mức độ gãy, bệnh đi kèm và mong muốn cũng khác nhau. Nếu bạn hoặc người thân vừa được chẩn đoán gãy xẹp đốt sống, hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa cột sống hoặc cơ xương khớp để được đánh giá đầy đủ và lựa chọn hướng điều trị phù hợp nhất. Chúc bạn và gia đình nhiều sức khỏe.