Gãy Cổ Xương Đùi Ở Người Cao Tuổi: Già Rồi Có Nên Mổ Không?

Ông bà cao tuổi trượt ngã trong nhà tắm rồi không đứng dậy được, phim chụp gãy cổ xương đùi. Nhiều gia đình băn khoăn: già rồi mổ xẻ làm gì, bó bột rồi về nằm có được không? Bài viết giải thích vì sao nằm bất động mới là lựa chọn nguy hiểm, vì sao các nghiên cứu lớn ủng hộ mổ sớm trong vòng một đến hai ngày, các kiểu mổ thường dùng, cách chăm sóc và tập luyện sau mổ, cùng việc điều trị loãng xương, phòng ngã để tránh gãy lần hai.

“Bà tôi 82 tuổi rồi, mổ xẻ làm gì cho khổ, bác sĩ cho bó bột rồi về nhà nằm được không?” Đây là câu hỏi tôi nghe rất nhiều lần ở phòng cấp cứu, khi một cụ ông hay cụ bà vừa trượt chân trong nhà tắm, ngã ngồi xuống sàn rồi không đứng dậy được nữa. Phim X-quang cho thấy gãy cổ xương đùi hoặc gãy vùng liên mấu chuyển – hai kiểu gãy mà bác sĩ thường gọi chung là “gãy đầu trên xương đùi” hay gãy xương vùng háng.

Gia đình lo là hoàn toàn dễ hiểu: cụ đã yếu, lại có tiểu đường, huyết áp, sợ mổ thì không qua khỏi. Nhưng trong phần lớn trường hợp, chính việc KHÔNG mổ mới là lựa chọn nguy hiểm hơn. Bài viết này tôi muốn giải thích, bằng ngôn ngữ dễ hiểu và dựa trên các nghiên cứu đã công bố, vì sao bác sĩ thường khuyên mổ, và vì sao nên mổ sớm.

Gãy xương vùng háng là gì, vì sao người già dễ gặp?

Đầu trên xương đùi là đoạn xương nối từ chỏm tròn nằm trong ổ khớp háng xuống thân xương đùi. Đoạn này gồm cổ xương đùi (phần thắt nhỏ ngay dưới chỏm) và vùng mấu chuyển (phần xương phình to bên dưới). Ở người trẻ, phải có lực rất mạnh như tai nạn giao thông mới làm gãy vùng này. Nhưng ở người cao tuổi bị loãng xương, chỉ một cú ngã từ tư thế đứng – trượt chân trong nhà tắm, vấp bậc cửa, ngã khi đứng dậy ban đêm đi vệ sinh – cũng đủ làm gãy.

Vì vậy, gãy xương vùng háng ở người già thực chất là một “gãy xương do loãng xương”. Đây là tín hiệu cho thấy toàn bộ bộ xương đang yếu, không riêng gì cái háng bị gãy. Tôi sẽ quay lại điểm này ở cuối bài, vì nó liên quan trực tiếp đến việc phòng gãy lần hai.

Những dấu hiệu nghi gãy xương vùng háng sau ngã

• Đau vùng háng hoặc bẹn sau ngã, đau tăng khi cố cử động chân.
• Không đứng dậy được, hoặc đứng được nhưng không chịu được sức nặng lên chân bên đau.
• Bàn chân bên đau xoay ra ngoài, chân có vẻ ngắn hơn bên kia.
• Bầm tím, sưng vùng hông (có thể xuất hiện muộn hơn).

Vì sao “bó bột rồi về nằm” không phải là cách an toàn?

Vùng háng không bó bột được như cẳng tay hay cẳng chân. Cổ xương đùi lại nằm trong bao khớp, nuôi dưỡng bằng những mạch máu nhỏ dễ bị tổn thương khi gãy, nên khi đã gãy di lệch thì khả năng tự liền rất kém. Muốn xương liền “tự nhiên”, người bệnh phải nằm gần như bất động nhiều tuần đến nhiều tháng – và đó chính là điều nguy hiểm nhất với người cao tuổi.

Nằm lâu một chỗ kéo theo hàng loạt biến chứng mà ở phòng bệnh chúng tôi gặp hằng ngày:

• Loét tì đè ở cùng cụt, gót chân – có thể loét sâu tới xương và nhiễm trùng.
• Viêm phổi do nằm lâu, ho khạc kém.
• Nhiễm trùng đường tiểu, nhất là khi phải đặt ống thông tiểu.
• Huyết khối tĩnh mạch sâu ở chân, có thể bong ra gây tắc mạch phổi.
• Lú lẫn, mê sảng, teo cơ, cứng khớp, mất khả năng đi lại vĩnh viễn.
• Đau kéo dài, người bệnh không xoay trở được, người chăm sóc kiệt sức.

Các tổng quan nghiên cứu đều ghi nhận nhóm người bệnh không mổ có tỷ lệ tử vong cao hơn nhóm được mổ. Cần nói công bằng rằng một phần chênh lệch này là vì người không được mổ thường vốn đã yếu hơn, bệnh nặng hơn. Nhưng với những cụ đủ sức chịu cuộc mổ, các hướng dẫn quốc tế đều coi phẫu thuật là cách điều trị chuẩn, vì nó giúp giảm đau nhanh và cho phép ngồi dậy, đi lại sớm.

Vì sao phải mổ sớm, không nên “để vài hôm cho cụ khỏe lại”?

Nhiều gia đình muốn chờ thêm vài ngày “cho cụ hồi sức”. Thực tế, khi đang gãy háng, cụ đau, không ăn được, không ngủ được, phải nằm im – càng chờ thì sức càng giảm chứ không tăng lên. Các nghiên cứu lớn đã trả lời khá rõ câu hỏi này:

• Một phân tích gộp đăng trên tạp chí PLoS One năm 2012 của nhóm tác giả Moja, tổng hợp 35 nghiên cứu với hơn 190.000 người bệnh, cho thấy mổ sớm (phần lớn các nghiên cứu lấy mốc 24–48 giờ) gắn với nguy cơ tử vong thấp hơn và nguy cơ loét tì đè giảm khoảng một nửa so với mổ muộn.
• Một tổng quan hệ thống khác đăng trên Scientific Reports năm 2018 của nhóm Klestil, gồm 28 nghiên cứu tiến cứu với hơn 31.000 người bệnh từ 60 tuổi, cho thấy người được mổ trong vòng 48 giờ có nguy cơ tử vong trong 12 tháng thấp hơn khoảng 20%, và tỷ lệ biến chứng thấp hơn (8% so với 17% trong số liệu đã hiệu chỉnh).
• Hướng dẫn của Viện Y tế và Chất lượng Chăm sóc Quốc gia Anh (NICE) khuyến cáo mổ trong ngày nhập viện hoặc ngày hôm sau.

Vậy có phải càng nhanh càng tốt, mổ ngay trong vài giờ? Thử nghiệm HIP ATTACK đăng trên tạp chí The Lancet năm 2020, thực hiện tại 69 bệnh viện ở 17 nước, đã so sánh mổ cấp tốc (trung vị khoảng 6 giờ sau chẩn đoán) với chăm sóc thông thường (trung vị khoảng 24 giờ). Kết quả: tỷ lệ tử vong sau 90 ngày và biến chứng nặng ở hai nhóm không khác biệt rõ. Tuy nhiên nhóm mổ cấp tốc ít bị mê sảng, ít nhiễm trùng tiểu hơn, được tập đi sớm hơn và nằm viện ngắn hơn.

Cách hiểu thực tế cho gia đình là: không cần vội vàng mổ ngay trong đêm bằng mọi giá, nhưng cũng không nên trì hoãn nhiều ngày. Khoảng thời gian một đến hai ngày đầu là lúc bác sĩ vừa kịp khám, làm xét nghiệm, ổn định các bệnh nền như huyết áp, đường máu, thiếu máu, rồi đưa cụ lên bàn mổ.

“Cụ nhà tôi nhiều bệnh quá, có chịu được mổ không?”

Đây là nỗi lo chính đáng. Trước mổ, cụ sẽ được bác sĩ gây mê hồi sức và các chuyên khoa liên quan (tim mạch, nội tiết, lão khoa...) khám đánh giá. Với phần lớn ca gãy xương vùng háng, cuộc mổ không quá dài, có thể làm dưới gây tê tủy sống hoặc gây mê tùy từng người. Ở nhiều nước, người bệnh gãy háng được chăm sóc theo mô hình phối hợp giữa bác sĩ chấn thương chỉnh hình và bác sĩ lão khoa ngay từ khi nhập viện – NICE cũng khuyến cáo mô hình này.

Có những trường hợp bác sĩ sẽ cân nhắc không mổ: cụ đang ở giai đoạn cuối của một bệnh nặng, đã nằm liệt giường từ trước khi ngã, hoặc bệnh tim phổi nặng tới mức nguy cơ của cuộc mổ vượt quá lợi ích. Khi đó, mục tiêu điều trị chuyển sang giảm đau, chăm sóc chống loét và giữ cho cụ dễ chịu. Đây là quyết định cần bàn bạc kỹ giữa bác sĩ và gia đình, dựa trên tình trạng cụ thể của từng người, không có công thức chung cho tất cả.

Điều trị theo bậc thang: từ chăm sóc ban đầu đến phẫu thuật

Gãy xương vùng háng không có “bậc thang bảo tồn” kéo dài như đau lưng hay thoái hóa khớp. Tuy vậy, quá trình điều trị vẫn đi theo các bước nối tiếp nhau:

• Bước 1 – Ngay khi nhập viện: giảm đau đầy đủ (bác sĩ có thể dùng thêm kỹ thuật gây tê thần kinh vùng háng để cụ đỡ đau mà ít phải dùng thuốc giảm đau mạnh), chống loét, bù nước, đánh giá bệnh nền.
• Bước 2 – Chọn cách mổ phù hợp với kiểu gãy: gãy cổ xương đùi không di lệch thường được cố định bằng vít; gãy cổ xương đùi di lệch ở người cao tuổi thường được thay khớp háng (bán phần hoặc toàn phần, tùy thể trạng và mức vận động trước khi ngã); gãy vùng liên mấu chuyển thường được kết hợp xương bằng nẹp vít hoặc đinh nội tủy.
• Bước 3 – Sau mổ: tập ngồi dậy và tập đứng, đi với khung tập càng sớm càng tốt, thường ngay ngày hôm sau nếu tình trạng cho phép, theo hướng dẫn của bác sĩ và kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
• Bước 4 – Trước khi ra viện và lâu dài: điều trị loãng xương, phòng ngã, tiếp tục tập phục hồi chức năng tại nhà.

Mục tiêu của cuộc mổ không chỉ là “nối xương”, mà là để cụ đỡ đau và có thể chịu sức nặng lên chân sớm. Một cụ ông, cụ bà được đứng dậy tập đi sớm sẽ ít bị viêm phổi, ít loét, ít lú lẫn hơn rất nhiều so với nằm một chỗ.

Sau mổ: gia đình chăm sóc thế nào cho đúng?

• Khuyến khích cụ ngồi dậy, tập thở sâu, ho khạc theo hướng dẫn để phòng viêm phổi.
• Trở mình, giữ da khô sạch, để ý vùng cùng cụt và gót chân để phát hiện sớm vết đỏ do tì đè.
• Cho cụ ăn đủ đạm và năng lượng; người cao tuổi sau gãy xương thường ăn kém, có thể chia nhiều bữa nhỏ.
• Để ý dấu hiệu mê sảng: cụ đột nhiên lú lẫn, nói lảm nhảm, ngủ ngày thức đêm. Báo ngay cho nhân viên y tế; giữ kính, máy trợ thính, đồng hồ và người thân bên cạnh giúp cụ định hướng tốt hơn.
• Tập đi đúng tư thế và mức chịu lực bác sĩ dặn; sau thay khớp háng có một số tư thế cần tránh trong giai đoạn đầu, hãy hỏi kỹ bác sĩ trước khi về.

Bài tập nhẹ nhàng tại nhà sau mổ (khi bác sĩ cho phép)

Những bài tập dưới đây là các động tác cơ bản thường được dùng trong phục hồi chức năng sau mổ gãy háng. Mức độ và thời điểm bắt đầu cần được bác sĩ, kỹ thuật viên phục hồi chức năng xác nhận cho từng người, đặc biệt với người đã thay khớp.

• Gập duỗi cổ chân: nằm ngửa, gập mũi bàn chân lên rồi duỗi xuống nhịp nhàng, giúp máu lưu thông, giảm nguy cơ huyết khối.
• Siết cơ đùi: nằm ngửa, ép mặt sau gối xuống giường, giữ vài giây rồi thả.
• Siết cơ mông: siết hai bên mông lại, giữ vài giây rồi thả.
• Ngồi dậy – đứng lên có trợ giúp: tập đứng dậy từ ghế có tay vịn, có người đứng cạnh.
• Đi bộ với khung tập: tăng dần quãng đường mỗi ngày trong nhà, trên nền phẳng, đủ ánh sáng.

Đừng để gãy lần thứ hai: loãng xương và phòng ngã

Một người đã gãy xương vùng háng do ngã nhẹ gần như chắc chắn có loãng xương, và có nguy cơ gãy thêm ở bên háng còn lại, ở cột sống hay cổ tay. Rất nhiều gia đình nghĩ mổ xong là xong, nhưng nếu không điều trị loãng xương và không phòng ngã, nguy cơ gãy lần sau vẫn còn nguyên.

• Hỏi bác sĩ về việc đo mật độ xương và điều trị loãng xương sau gãy. Thuốc loãng xương cần được bác sĩ kê và theo dõi, không tự mua uống.
• Bổ sung canxi, vitamin D theo hướng dẫn của bác sĩ, ăn đủ đạm.
• Sửa nhà chống ngã: thảm chống trượt nhà tắm, tay vịn cạnh bồn cầu, đèn ngủ ban đêm, dọn dây điện và đồ vướng trên lối đi.
• Rà soát thuốc đang dùng: thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc hạ áp có thể gây chóng mặt, dễ ngã – hãy mang toàn bộ thuốc đến cho bác sĩ xem.
• Kiểm tra mắt, đi dép vừa chân, đế chống trượt.
• Duy trì tập thăng bằng, sức cơ chân lâu dài sau khi đã hồi phục.

Lời kết

Gãy xương vùng háng ở người cao tuổi là một biến cố lớn, nhưng không phải là “án tử”. Với đa số cụ, được mổ đúng cách trong một đến hai ngày đầu, được giảm đau tốt, tập đi sớm và điều trị loãng xương sau đó, nhiều người có thể trở lại sinh hoạt gần như trước khi ngã. Điều đáng sợ hơn cả cuộc mổ là những tuần nằm bất động kéo theo loét, viêm phổi và mất khả năng đi lại.

Mỗi cụ là một trường hợp riêng: kiểu gãy, bệnh nền, mức vận động trước đó đều ảnh hưởng tới quyết định điều trị. Khi người thân không may bị ngã gãy háng, gia đình hãy đưa cụ đến cơ sở có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình sớm, trao đổi thẳng thắn với bác sĩ về lợi ích và nguy cơ, và cùng nhau đưa ra quyết định tốt nhất cho cụ.