Dùng Thuốc Corticoid Kéo Dài Có Gây Loãng Xương Không?

Corticoid là nhóm thuốc chống viêm rất mạnh, cứu sống nhiều người bệnh hen, bệnh khớp, bệnh tự miễn. Nhưng dùng kéo dài, corticoid cũng là nguyên nhân hàng đầu của loãng xương thứ phát, và xương có thể yếu đi rất sớm, ngay trong vài tháng đầu. Đáng lo hơn, nhiều người đang uống corticoid mà không biết, vì thuốc bị trộn lẫn trong các loại "thuốc nam", "thảo dược" trôi nổi chữa đau khớp. Bài viết giúp bạn hiểu corticoid ảnh hưởng đến xương thế nào, ai cần đo mật độ xương, cần làm gì để bảo vệ xương khi buộc phải dùng thuốc, và vì sao tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc.

“Bác sĩ ơi, tôi bị viêm khớp phải uống thuốc chống viêm mấy năm nay. Người ta bảo thuốc đó làm xốp xương, có đúng không? Tôi có nên tự bỏ thuốc không?” Đây là câu hỏi tôi gặp rất thường xuyên ở phòng khám. Thuốc mà người bệnh nhắc đến chính là corticoid, còn gọi là glucocorticoid, với những cái tên quen thuộc như prednisolon, methylprednisolon, dexamethason. Câu trả lời ngắn gọn là: đúng, corticoid dùng kéo dài có thể làm yếu xương, nhưng điều đó hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu người bệnh và bác sĩ cùng chủ động ngay từ đầu. Và câu trả lời cho vế thứ hai còn quan trọng hơn: tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc.

Trong bài này, tôi muốn cùng bạn đi qua từng câu hỏi: corticoid tác động lên xương ra sao, ai có nguy cơ, khi nào cần đo mật độ xương, cần làm gì để bảo vệ xương, và một mối nguy rất “Việt Nam” mà nhiều người không ngờ tới: corticoid giấu trong thuốc trôi nổi.

Corticoid là thuốc gì, vì sao nhiều người phải dùng?

Corticoid là nhóm thuốc mô phỏng hormone cortisol do tuyến thượng thận của chính cơ thể tiết ra. Đây là một trong những thuốc chống viêm và ức chế miễn dịch mạnh nhất mà y học có. Nhờ corticoid, rất nhiều người bệnh viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ, viêm đa cơ, hen phế quản nặng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, một số bệnh thận, bệnh ruột viêm, người ghép tạng… mới kiểm soát được bệnh và sống khỏe.

Nói cách khác, corticoid không phải là “thuốc xấu”. Khi được bác sĩ chỉ định đúng, nó là thuốc cứu người. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ: dùng kéo dài thì thuốc có nhiều tác dụng phụ, và xương là một trong những cơ quan chịu ảnh hưởng sớm nhất, âm thầm nhất.

Corticoid làm yếu xương như thế nào?

Xương của chúng ta không phải là một khối đá chết. Mỗi ngày, xương cũ liên tục được “dọn đi” và xương mới được “xây lại”. Corticoid làm lệch cán cân này theo hướng bất lợi: nó ức chế các tế bào xây xương, đồng thời trong giai đoạn đầu lại làm tăng hoạt động của các tế bào hủy xương. Thêm vào đó, thuốc làm giảm hấp thu canxi ở ruột, tăng thải canxi qua thận và có thể làm yếu cơ. Cơ yếu thì dễ ngã, xương yếu thì dễ gãy.

Một tổng quan năm 2021 của nhóm tác giả Kobza và cộng sự trên tạp chí Open Access Rheumatology nhận định loãng xương do corticoid là nguyên nhân thường gặp nhất của loãng xương thứ phát, và khoảng 30 đến 50% người dùng corticoid kéo dài bị loãng xương thứ phát. Cũng theo tổng quan này, sức bền của xương giảm nhanh trong 3 đến 6 tháng đầu dùng thuốc, sau đó tiếp tục giảm chậm hơn.

Một điểm rất đáng chú ý: ở người dùng corticoid, nguy cơ gãy xương không được giải thích hoàn toàn bằng chỉ số mật độ xương. Nghĩa là có người đo mật độ xương chưa đến mức “loãng xương” nhưng vẫn gãy, vì chất lượng bên trong của xương đã bị ảnh hưởng. Đó là lý do bác sĩ không chỉ nhìn vào con số T-score mà còn đánh giá nguy cơ gãy xương một cách tổng thể.

Dùng bao nhiêu, bao lâu thì đáng lo?

Một phân tích gộp kinh điển của van Staa và cộng sự năm 2002 trên tạp chí Osteoporosis International đã tổng hợp 66 nghiên cứu về mật độ xương và 23 nghiên cứu về gãy xương. Các tác giả nhận thấy tổng liều tích lũy liên quan chặt với mức mất xương, còn liều dùng mỗi ngày liên quan chặt với nguy cơ gãy xương. Nguy cơ gãy xương tăng nhanh ngay sau khi bắt đầu dùng corticoid đường uống, trong vòng 3 đến 6 tháng, và giảm dần sau khi ngừng thuốc. Nguy cơ này không phụ thuộc vào bệnh nền, tuổi hay giới.

Hướng dẫn năm 2022 của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) về phòng và điều trị loãng xương do corticoid áp dụng cho người lớn dùng corticoid với liều tương đương từ 2,5 mg prednison mỗi ngày trở lên, kéo dài trên 3 tháng. Nói cách khác, ngay cả liều thấp, nếu dùng đủ lâu, cũng đã đủ để các chuyên gia khuyên cần quan tâm đến xương. Con số này là ngưỡng để bác sĩ đánh giá nguy cơ, không phải là liều để người bệnh tự điều chỉnh.

• Liều dùng mỗi ngày càng cao, nguy cơ gãy xương càng lớn.
• Thời gian dùng càng dài, tổng lượng thuốc tích lũy càng nhiều, xương càng mất nhiều.
• Nguy cơ tăng rất sớm, không đợi đến vài năm mới xuất hiện.
• Người lớn tuổi, phụ nữ sau mãn kinh, người gầy, ít vận động, hút thuốc, uống nhiều rượu, từng gãy xương sẽ chịu nguy cơ chồng nguy cơ.
• Sau khi ngừng thuốc, xương phục hồi được một phần nhưng không phải lúc nào cũng trở lại như cũ.

Xương gãy ở đâu? Vì sao hay bị bỏ sót?

Ở người dùng corticoid, đốt sống là nơi đặc biệt dễ bị tổn thương. Gãy lún đốt sống có thể xảy ra sau một cú ngã nhẹ, một lần bê vật nặng, thậm chí chỉ sau một cơn ho hay hắt hơi mạnh. Nhiều trường hợp chỉ thấy đau lưng âm ỉ, hoặc hoàn toàn không đau rõ, nên người bệnh nghĩ là “đau lưng thông thường”. Tổng quan của Kobza và cộng sự dẫn một nghiên cứu cho thấy có tới khoảng 37% ca gãy xương ở người dùng corticoid kéo dài có thể không có triệu chứng.

Ngoài cột sống, xương hông, xương sườn, cổ tay cũng có thể gãy. Một biến chứng khác của corticoid liều cao, kéo dài mà tôi gặp không ít ở phòng khám là hoại tử chỏm xương đùi, gây đau vùng háng, đi lại khó khăn. Đây là một bệnh khác với loãng xương, nhưng cũng là lý do nữa để không dùng corticoid khi không thật sự cần.

Mối nguy giấu mặt: corticoid trộn trong “thuốc nam”, “thảo dược”

Ở Việt Nam, rất nhiều người đang dùng corticoid kéo dài mà không hề biết. Đó là những gói “thuốc nam gia truyền”, “thảo dược nhập khẩu”, viên “xương khớp” bán trên mạng, uống vào thấy hết đau nhanh như thần. Chính cái “nhanh như thần” đó là dấu hiệu đáng ngờ, vì corticoid giảm viêm, giảm đau rất nhanh.

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã nhiều lần cảnh báo các sản phẩm quảng cáo hỗ trợ xương khớp có chứa dexamethason không ghi trên nhãn. Ở trong nước, tháng 10 năm 2025, báo Đại biểu Nhân dân đã đưa tin một bệnh nhân nam 37 tuổi dùng loại “thảo dược” mua từ nước ngoài để chữa gout, quảng cáo “hoàn toàn thảo mộc”. Hậu quả là suy tuyến thượng thận do thuốc, hai khớp gối biến dạng nặng, phải thay khớp gối cả hai bên và dùng hormone thay thế kéo dài.

• Thuốc không rõ nguồn gốc, không có tên hoạt chất rõ ràng trên nhãn.
• Uống vào hết đau rất nhanh, ngừng ra lại đau dữ dội hơn.
• Sau một thời gian dùng thấy mặt tròn, bụng to, da mỏng dễ bầm, tăng cân, tăng đường huyết, tăng huyết áp.
• Được giới thiệu là “thần dược”, “chữa dứt điểm”, “không tác dụng phụ”.

Nếu bạn đã dùng những loại thuốc như vậy, đừng tự bỏ ngang, cũng đừng tiếp tục mua thêm. Hãy mang theo gói thuốc đến khám để bác sĩ đánh giá chức năng tuyến thượng thận, kiểm tra xương và hướng dẫn cách giảm thuốc an toàn.

Vì sao tuyệt đối không được tự ý ngừng corticoid?

Khi bạn dùng corticoid kéo dài, tuyến thượng thận của cơ thể “lười” đi, giảm tự sản xuất cortisol vì đã có thuốc làm thay. Nếu ngừng thuốc đột ngột, cơ thể bị thiếu hụt cortisol, có thể gây mệt lả, tụt huyết áp, rối loạn điện giải, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Đồng thời, căn bệnh nền như viêm khớp, lupus, hen có thể bùng phát trở lại.

Vì vậy, nếu bạn lo lắng về tác dụng phụ trên xương, việc đúng không phải là tự bỏ thuốc, mà là trao đổi với bác sĩ đang điều trị bệnh chính của mình. Bác sĩ sẽ cân nhắc dùng liều thấp nhất có hiệu quả, trong thời gian ngắn nhất cần thiết, hoặc phối hợp thêm thuốc khác để giảm phụ thuộc vào corticoid, và giảm liều từ từ theo lộ trình.

Người đang dùng corticoid cần được kiểm tra xương như thế nào?

Hướng dẫn ACR 2022 khuyến cáo mạnh rằng người dùng corticoid kéo dài nên được đánh giá nguy cơ gãy xương càng sớm càng tốt sau khi bắt đầu dùng thuốc, chứ không đợi vài năm. Việc đánh giá ban đầu gồm:

• Hỏi và khám về tiền sử gãy xương, ngã, đau lưng, giảm chiều cao.
• Đo mật độ xương bằng phương pháp DXA.
• Đánh giá gãy lún đốt sống, bằng phần mềm đánh giá đốt sống đi kèm máy đo DXA hoặc chụp X-quang cột sống, vì nhiều ca gãy lún không gây đau rõ.
• Với người từ 40 tuổi trở lên: tính nguy cơ gãy xương 10 năm bằng công cụ FRAX, có điều chỉnh theo việc dùng corticoid.

Sau đó, tùy kết quả, bác sĩ sẽ xếp bạn vào nhóm nguy cơ thấp, trung bình, cao hay rất cao, và hẹn đánh giá lại định kỳ trong suốt thời gian còn dùng thuốc.

Điều trị theo bậc thang: từ nền tảng đến thuốc chống loãng xương

Bậc 1 – Nền tảng cho tất cả mọi người dùng corticoid. Hướng dẫn ACR 2022 khuyến khích mọi người dùng corticoid ăn uống và bổ sung đủ canxi, vitamin D phù hợp lứa tuổi, tập thể dục có chịu sức nặng của cơ thể, không hút thuốc và không uống rượu quá mức. Đây là những việc đơn giản nhưng là “móng nhà” cho xương.

Bậc 2 – Giảm gánh nặng thuốc. Bác sĩ chuyên khoa điều trị bệnh chính sẽ xem xét có thể giảm liều corticoid, rút ngắn thời gian dùng, hoặc thay bằng thuốc khác hay không. Đây là quyết định của bác sĩ, người bệnh không tự làm.

Bậc 3 – Thuốc chống loãng xương. Với người được đánh giá có nguy cơ gãy xương trung bình, cao hoặc rất cao, hướng dẫn ACR khuyến cáo mạnh nên dùng thuốc điều trị loãng xương. Các lựa chọn gồm nhóm bisphosphonat dạng uống hoặc truyền tĩnh mạch, denosumab, hoặc các thuốc kích thích tạo xương. Việc chọn thuốc nào, dùng bao lâu, ngừng ra sao cần bác sĩ và người bệnh cùng bàn bạc, vì mỗi thuốc có cách dùng và lưu ý riêng. Đặc biệt, một số thuốc khi ngừng phải có kế hoạch chuyển tiếp, không được tự bỏ.

Bậc 4 – Khi đã gãy lún đốt sống. Phần lớn gãy lún đốt sống do loãng xương được điều trị bảo tồn: giảm đau, nghỉ ngơi tương đối, có thể dùng áo nẹp trong thời gian ngắn, tập phục hồi chức năng sớm và quan trọng nhất là điều trị loãng xương để phòng gãy đốt sống khác. Với những trường hợp đau kéo dài không đáp ứng điều trị bảo tồn, bác sĩ cột sống có thể cân nhắc bơm xi măng tạo hình đốt sống. Phẫu thuật lớn chỉ đặt ra khi có biến dạng nặng, mất vững hoặc chèn ép thần kinh.

Những việc bạn có thể làm ngay từ hôm nay

• Lập danh sách tất cả các thuốc đang dùng, kể cả thuốc nam, thực phẩm chức năng, mang theo mỗi lần đi khám.
• Hỏi bác sĩ: “Thuốc tôi đang dùng có corticoid không? Tôi có cần đo mật độ xương không?”
• Ăn đủ đạm và thực phẩm giàu canxi như sữa, sữa chua, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh đậm.
• Ra nắng nhẹ buổi sáng, hỏi bác sĩ về việc có cần bổ sung canxi, vitamin D hay không.
• Đi bộ đều đặn, tập các bài tăng sức cơ và thăng bằng phù hợp sức khỏe.
• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.
• Phòng ngã trong nhà: đủ ánh sáng ban đêm, sàn nhà khô ráo, có tay vịn ở nhà tắm, mang dép chống trơn.
• Không tự mua corticoid hay “thuốc khớp” không rõ nguồn gốc để uống.

Lời kết

Corticoid là con dao hai lưỡi. Dùng đúng chỉ định, nó giúp kiểm soát nhiều bệnh nặng. Dùng kéo dài, nó có thể âm thầm lấy đi sức chắc của xương ngay từ những tháng đầu. Tin tốt là loãng xương do corticoid có thể phòng ngừa và điều trị được, nếu được phát hiện sớm.

Nếu bạn đang phải dùng corticoid kéo dài, hoặc đã từng dùng những loại “thuốc khớp” không rõ nguồn gốc, đừng hoảng sợ và đừng tự ý bỏ thuốc. Hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp, nội tiết hoặc cột sống để được đánh giá nguy cơ gãy xương, đo mật độ xương và có kế hoạch bảo vệ xương phù hợp với riêng bạn. Bài viết này chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.