Đau Háng, Đau Bẹn Khi Đi Lại: Do Khớp Háng Hay Do Cột Sống?

Đau vùng háng, đau bẹn, đau mông lan xuống đùi khi đi lại là than phiền rất hay gặp ở người trung niên và cao tuổi. Nhiều người chụp phim thấy “thoái hóa cột sống” nên chỉ chữa lưng, trong khi thủ phạm thật lại là khớp háng — hoặc ngược lại. Y văn gọi tình trạng hai vùng cùng bệnh, triệu chứng chồng lên nhau là “hội chứng háng – cột sống”. Bài viết giúp bạn nhận ra những gợi ý quan trọng: đau ở bẹn, đi khập khiễng, khó xoay háng thường hướng về khớp háng; đau lan dưới gối, tê bì, đi một đoạn phải ngồi nghỉ thường hướng về cột sống. Kèm theo đó là dấu hiệu cần đi khám ngay, các bước điều trị từ tập luyện, giảm cân đến can thiệp, và bài tập an toàn tại nhà.

“Bác sĩ ơi, tôi đau ở háng, đau xuống mặt trước đùi, đi chợ được một lúc là phải dừng. Đi chụp phim người ta bảo thoái hóa cột sống, uống thuốc mấy tháng mà vẫn không đỡ.” Đây là câu chuyện tôi nghe rất thường xuyên ở phòng khám cột sống. Và khá nhiều lần, khi khám kỹ, nguyên nhân chính lại nằm ở khớp háng chứ không phải ở lưng. Ngược lại, cũng có những người được chẩn đoán “thoái hóa khớp háng” nhưng cái đau lan xuống chân thực ra đến từ dây thần kinh bị chèn ở cột sống thắt lưng.

Lý do của sự nhầm lẫn này rất dễ hiểu: khớp háng và cột sống thắt lưng nằm sát nhau, cùng chịu sức nặng cơ thể, cùng thoái hóa theo tuổi, và cùng có thể gây đau ở mông, háng, đùi. Trong bài này, tôi muốn giúp bạn hiểu vì sao hai vùng này hay “đổ lỗi” cho nhau, những dấu hiệu nào gợi ý nguồn đau, khi nào cần đi khám ngay, và cách chăm sóc đúng để không chữa nhầm chỗ.

Vì sao khớp háng và cột sống hay bị nhầm với nhau?

Khớp háng là khớp nối giữa chỏm xương đùi và ổ cối của xương chậu. Khi sụn khớp háng mòn dần theo tuổi (thoái hóa khớp háng), người bệnh đau khi đi lại, khi đứng lên ngồi xuống, khi xỏ giày, cắt móng chân. Trong khi đó, cột sống thắt lưng là nơi các rễ thần kinh đi ra để chi phối mông, đùi và cẳng chân. Khi đĩa đệm thoát vị, gai xương hoặc dây chằng dày lên chèn vào rễ thần kinh, cơn đau cũng có thể xuất hiện ở mông, háng và đùi.

Năm 1983, hai bác sĩ Offierski và MacNab đã mô tả “hội chứng háng – cột sống” (hip-spine syndrome) khi nhận thấy ở người lớn tuổi, bệnh ở khớp háng và cột sống xuất hiện đồng thời không hề hiếm. Các tác giả chia thành ba dạng mà tôi diễn giải đơn giản như sau:

• Dạng đơn giản: cả hai vùng đều có thoái hóa trên phim, nhưng chỉ một vùng thực sự gây triệu chứng, và khám kỹ thì phân biệt được khá rõ.
• Dạng thứ phát: khớp háng bị co rút, cứng, khiến người bệnh phải đi ưỡn lưng hoặc lệch người, từ đó làm cột sống thắt lưng đau thêm.
• Dạng phức tạp: cả háng và cột sống cùng gây triệu chứng, hình ảnh lâm sàng chồng chéo, cần thêm các thăm dò hỗ trợ mới biết đâu là nguồn chính.

Chính các tác giả đã cảnh báo: nếu không nhận ra bệnh ở cả hai nơi, người bệnh có thể bị chẩn đoán sai và điều trị sai. Đây không phải chuyện lý thuyết — tôi đã gặp những người bệnh đi điều trị lưng rất lâu, đến khi khám háng mới thấy khớp háng mòn nặng.

Những dấu hiệu gợi ý đau do KHỚP HÁNG

Một nghiên cứu của nhóm Brown và cộng sự (Đại học Miami, 2004) theo dõi 97 người bệnh đau chi dưới để tìm xem dấu hiệu nào giúp phân biệt bệnh khớp háng với bệnh cột sống. Ba dấu hiệu nổi bật nhất hướng về khớp háng là: đi khập khiễng, đau ở vùng bẹn, và hạn chế động tác xoay đùi vào trong. Người có những dấu hiệu này có khả năng mắc bệnh khớp háng (đơn thuần hoặc kèm bệnh cột sống) cao hơn rõ rệt so với người chỉ có bệnh cột sống — với dấu hiệu hạn chế xoay trong, khả năng cao hơn tới khoảng 14 lần.

• Đau ở nếp bẹn, mặt trước háng, đôi khi lan xuống mặt trước đùi và tới gối. Nhiều người lớn tuổi chỉ kêu “đau gối” mà nguồn thật là khớp háng.
• Đi khập khiễng, bước ngắn lại, nhất là khi mới bắt đầu đi hoặc đi lâu.
• Khó làm các động tác xoay háng: xỏ quần, xỏ tất, cắt móng chân, bước lên xe máy, ngồi xếp bằng.
• Đau tăng khi chịu lực lên chân bên đó, đỡ khi nghỉ ngơi.
• Cứng háng buổi sáng nhưng thường ngắn, đi lại một lúc là đỡ.

Những dấu hiệu gợi ý đau do CỘT SỐNG THẮT LƯNG

• Đau ở thắt lưng, mông, rồi lan theo dải xuống mặt sau hoặc mặt ngoài đùi, đặc biệt lan xuống DƯỚI GỐI, tới cẳng chân, bàn chân.
• Kèm tê bì, kiến bò, nóng rát hoặc cảm giác “điện giật” chạy dọc chân.
• Đi một đoạn thì đau, mỏi, tê hai chân, phải ngồi xuống hoặc cúi người về trước một lúc mới đi tiếp được — đây là kiểu “đau cách hồi thần kinh” điển hình của hẹp ống sống.
• Đau tăng khi đứng lâu, khi ưỡn lưng; đỡ khi ngồi, khi cúi người (ví dụ vịn vào xe đẩy khi đi siêu thị thấy dễ chịu hơn).
• Động tác xoay háng khi bác sĩ khám thường vẫn tương đối tốt, không gây đau ở bẹn.

Tất nhiên, những dấu hiệu trên chỉ là gợi ý. Một người có thể có cả hai bệnh cùng lúc, và cơ thể mỗi người biểu hiện mỗi khác. Vì vậy, bạn đừng tự chẩn đoán rồi tự điều trị — hãy dùng những thông tin này để kể cho bác sĩ nghe thật rõ triệu chứng của mình.

Phim chụp có “thoái hóa” chưa chắc là thủ phạm

Một điều tôi muốn bạn đặc biệt lưu ý: sau tuổi 50, gần như ai chụp phim cột sống cũng sẽ thấy ít nhiều thoái hóa, gai xương, phồng đĩa đệm. Rất nhiều người có những hình ảnh này mà hoàn toàn không đau. Một bài tổng quan trên tạp chí American Journal of Medicine (2016) đã nhấn mạnh rằng việc lạm dụng chụp chiếu hiện đại có thể phát hiện ra những tổn thương cột sống “không gây triệu chứng”, từ đó dẫn tới chẩn đoán sai.

Với thoái hóa khớp, hướng dẫn của Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Vương quốc Anh (NICE, 2022) khuyến nghị có thể chẩn đoán dựa trên lâm sàng mà không cần chụp chiếu khi người bệnh từ 45 tuổi trở lên, đau liên quan đến vận động, và không cứng khớp buổi sáng hoặc cứng không quá 30 phút. Chụp chiếu chỉ cần khi có dấu hiệu bất thường hoặc nghi ngờ một bệnh khác. Nói cách khác: lời kể của bạn và việc bác sĩ khám bằng tay quan trọng không kém tờ phim.

Bác sĩ sẽ khám và phân biệt như thế nào?

• Hỏi kỹ: đau ở đâu chính xác (bạn hãy dùng một ngón tay chỉ vào chỗ đau nhất), lan đi đâu, có tê bì không, đau khi nào và đỡ khi nào.
• Quan sát dáng đi: có khập khiễng không, đi có phải cúi người không.
• Khám khớp háng: xoay đùi vào trong, ra ngoài, gập háng — nếu các động tác này tái hiện đúng cơn đau ở bẹn thì khớp háng rất đáng nghi.
• Khám thần kinh: cảm giác, sức cơ, phản xạ ở hai chân, các nghiệm pháp kéo căng rễ thần kinh.
• Chụp X-quang khớp háng và/hoặc cột sống khi cần; chụp cộng hưởng từ (MRI) khi nghi chèn ép thần kinh và đang cân nhắc can thiệp.
• Trong những trường hợp khó, khi đã tính đến phẫu thuật, bác sĩ chuyên khoa có thể tiêm thuốc tê vào khớp háng dưới hướng dẫn hình ảnh: nếu cơn đau quen thuộc giảm rõ ngay sau tiêm, nhiều khả năng khớp háng là nguồn đau chính.

Việc xác định đúng nguồn đau đặc biệt quan trọng nếu sau này cần phẫu thuật. Các bài tổng quan về hội chứng háng – cột sống đều nhấn mạnh: biết vùng nào là thủ phạm chính và mổ vùng nào trước sẽ ảnh hưởng nhiều đến mức độ hài lòng và kết quả lâu dài của người bệnh.

Điều trị theo bậc thang: từ đơn giản đến can thiệp

Dù nguồn đau là khớp háng hay cột sống, phần lớn người bệnh đều bắt đầu bằng điều trị bảo tồn. Điểm khác nhau là tập trung vào đâu và khi nào cần tiến lên bậc cao hơn.

Bậc 1 — Hiểu bệnh, vận động đúng, giảm cân

Với thoái hóa khớp háng, tập luyện là nền tảng điều trị. Tổng quan Cochrane năm 2014 gộp 10 thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy tập luyện trên cạn giúp giảm đau và cải thiện chức năng vận động ở người thoái hóa khớp háng có triệu chứng, và lợi ích này còn duy trì ít nhất 3–6 tháng sau khi kết thúc chương trình tập có hướng dẫn. Hướng dẫn NICE cũng xếp tập luyện, giảm cân (nếu thừa cân) và giáo dục người bệnh là các biện pháp cốt lõi.

• Không nằm im một chỗ: nghỉ hoàn toàn làm cơ yếu đi, khớp cứng hơn.
• Giảm cân nếu thừa cân: mỗi bước đi, khớp háng và cột sống đều phải gánh sức nặng cơ thể.
• Dùng gậy ở tay BÊN ĐỐI DIỆN với háng đau khi đau nhiều — cách này giúp giảm tải cho khớp háng.
• Tránh ngồi ghế quá thấp, ngồi xổm lâu; dùng ghế có tay vịn, bồn cầu ngồi bệt thay vì xí xổm.
• Đi giày êm, đế chống trơn.

Bậc 2 — Thuốc và vật lý trị liệu

Bác sĩ có thể kê thuốc giảm đau, thuốc chống viêm dùng ngắn ngày, phù hợp với tình trạng dạ dày, thận, tim mạch của từng người. Tôi không ghi liều thuốc ở đây vì mỗi người một khác — xin bạn đừng tự mua thuốc chống viêm uống kéo dài, nhất là người cao tuổi. Vật lý trị liệu giúp hướng dẫn bài tập đúng, kéo giãn cơ gập háng bị co rút, tăng sức cơ mông và cơ lõi.

Bậc 3 — Can thiệp

• Với khớp háng: tiêm thuốc vào khớp dưới hướng dẫn hình ảnh có thể được cân nhắc trong một số trường hợp để giảm đau tạm thời hoặc để chẩn đoán.
• Với cột sống: tiêm ngoài màng cứng hoặc tiêm quanh rễ thần kinh có thể giúp giảm đau lan chân do chèn ép rễ, giúp người bệnh tập luyện được.
• Các mũi tiêm không chữa khỏi thoái hóa, chỉ là “cửa sổ” để giảm đau và phục hồi vận động; không nên tiêm lặp lại nhiều lần mà không có kế hoạch rõ ràng.

Bậc 4 — Phẫu thuật

Khi khớp háng mòn nặng, đau nhiều, đi lại khó khăn và điều trị bảo tồn không còn hiệu quả, thay khớp háng là phẫu thuật mang lại kết quả rất tốt cho nhiều người. Khi hẹp ống sống hoặc thoát vị gây chèn ép thần kinh nặng, yếu chân hoặc đau không chịu nổi, phẫu thuật giải ép cột sống được đặt ra. Với người có cả hai bệnh, bác sĩ chuyên khoa sẽ cùng người bệnh cân nhắc xử lý vùng nào trước — đây là quyết định cần khám kỹ, không thể vội vàng.

Bài tập an toàn tại nhà

Các bài tập dưới đây nhẹ nhàng, phù hợp cho đa số người đau háng và đau lưng do thoái hóa. Tập chậm, không gây đau tăng. Nếu một động tác làm đau nhói hoặc tê lan xuống chân nhiều hơn, hãy dừng động tác đó và hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu.

• Cầu mông: nằm ngửa, co hai gối, bàn chân đặt trên giường. Siết cơ mông, nâng hông lên cho thân và đùi thành một đường thẳng, giữ 5 giây rồi hạ xuống. Làm 10 lần.
• Dạng háng khi nằm nghiêng: nằm nghiêng bên không đau, chân dưới hơi co. Từ từ nâng chân trên lên khoảng 30–40 cm, mũi chân hướng ra trước, giữ 3 giây rồi hạ. Làm 10 lần mỗi bên.
• Kéo giãn cơ gập háng: quỳ một gối (lót gối mềm), chân kia bước ra trước. Đẩy nhẹ hông về trước cho đến khi thấy căng ở mặt trước háng bên quỳ, giữ 20–30 giây. Làm 3 lần mỗi bên. Người khó quỳ có thể đứng tựa ghế, bước một chân ra sau.
• Ôm gối vào ngực: nằm ngửa, ôm một gối kéo nhẹ về phía ngực, giữ 20 giây, đổi bên. Động tác này thường dễ chịu với người đau lưng do hẹp ống sống.
• Đứng lên ngồi xuống ghế: ngồi ghế có tay vịn, đứng dậy chậm rãi rồi ngồi xuống có kiểm soát. Làm 8–10 lần, giúp khỏe cơ đùi và cơ mông.
• Đi bộ hoặc đạp xe tại chỗ 20–30 phút mỗi ngày, chia nhỏ nhiều lần nếu cần. Người hẹp ống sống thường thấy đạp xe dễ chịu hơn đi bộ vì tư thế hơi cúi người.

Lời kết

Đau háng, đau bẹn, đau mông lan đùi không phải lúc nào cũng là “bệnh cột sống”, và cũng không phải lúc nào cũng là “thoái hóa khớp háng”. Hai vùng này nằm sát nhau, cùng già đi theo năm tháng, và rất dễ bị nhầm. Những gợi ý như đau ở bẹn, đi khập khiễng, khó xoay háng, hay ngược lại là đau lan dưới gối, tê bì, đi một đoạn phải ngồi nghỉ, sẽ giúp bạn mô tả triệu chứng rõ ràng hơn khi đi khám.

Điều quan trọng nhất là đừng để một tờ phim “có thoái hóa” quyết định thay cho việc khám bệnh. Nếu bạn đau kéo dài trên vài tuần, đã điều trị mà không đỡ, hoặc có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào ở trên, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa cột sống hoặc cơ xương khớp để được khám trực tiếp, tìm đúng nguồn đau và có kế hoạch điều trị phù hợp với chính mình.