Trở trời đau khớp, đau lưng có thật không là câu hỏi rất nhiều cô bác mang đến phòng khám mỗi khi gió mùa về. Bài viết kể lại những gì các nghiên cứu lớn đã tìm thấy: vì sao có nghiên cứu trên hàng triệu lượt khám không thấy mưa làm đau khớp tăng, trong khi nghiên cứu khác lại thấy độ ẩm và áp suất có liên quan ở mức khiêm tốn; các giả thuyết giải thích vì sao khớp nhạy với thời tiết; vì sao mùa lạnh nhiều người đau hơn dù thời tiết không làm khớp hỏng thêm; dấu hiệu nào không được đổ cho trở trời mà phải đi khám ngay; và những việc cụ thể giúp giữ ấm, giữ vận động, giữ khớp êm hơn qua mùa lạnh.
“Bác sĩ ơi, cái gối của tôi còn chuẩn hơn dự báo thời tiết. Cứ hôm trước nó nhức là hôm sau trời trở gió.” Mỗi năm, cứ vào đợt gió mùa đầu tiên, phòng khám của tôi lại đông hẳn các cô bác đến vì đau gối, đau lưng, mỏi vai gáy. Ai cũng tin chắc một điều: trời trở là xương khớp biểu tình. Niềm tin này có ở khắp nơi trên thế giới, từ làng quê Việt Nam đến các thành phố châu Âu.
Nhưng trở trời có thật sự làm khớp đau hơn không, hay chỉ là mình nhớ những lần trùng hợp? Và quan trọng hơn: trời lạnh có làm khớp hỏng thêm không? Các nhà khoa học đã bỏ khá nhiều công sức để trả lời, và câu trả lời thú vị hơn nhiều người nghĩ. Trong bài này tôi xin kể lại cho anh chị một cách trung thực, kể cả những chỗ khoa học còn chưa thống nhất.
Bốn điều xin anh chị nắm trước. MỘT: cảm giác đau hơn khi trở trời là có thật với nhiều người, không phải tưởng tượng. HAI: khi đo đạc trên số đông, mối liên hệ giữa thời tiết và cơn đau hoặc là không thấy, hoặc chỉ ở mức khiêm tốn. BA: thời tiết không làm khớp thoái hóa nhanh hơn hay hỏng thêm; đau tăng lên không có nghĩa là bệnh nặng lên. BỐN: mùa lạnh đau nhiều hơn phần lớn vì ta ít vận động, cơ co cứng, ngủ kém; đó đều là những thứ mình chủ động thay đổi được.
Bao nhiêu người thấy khớp mình “dự báo thời tiết”?
Rất nhiều. Một nghiên cứu ở sáu nước châu Âu trên người cao tuổi bị thoái hóa khớp (dự án EPOSA) ghi nhận khoảng hai phần ba số người tham gia cho rằng thời tiết ảnh hưởng đến cơn đau của mình. Nhóm tự nhận nhạy với thời tiết cũng báo cáo mức đau trung bình cao hơn nhóm còn lại. Phụ nữ và những người hay lo âu có xu hướng nhạy thời tiết hơn.
Vậy nên nếu anh chị thấy khớp mình nhức hơn khi trời trở, anh chị không hề đơn độc và cũng không “yếu đuối”. Câu hỏi của khoa học là: khi đem con số ra đo, điều đó hiện ra đến đâu?
Những nghiên cứu KHÔNG tìm thấy mối liên hệ
Năm 2017, một nhóm nghiên cứu ở Mỹ công bố trên tạp chí BMJ một phân tích rất lớn: hơn 1,5 triệu người từ 65 tuổi trở lên, với hơn 11 triệu lượt khám ngoại trú, được đối chiếu với dữ liệu mưa của các trạm khí tượng. Nếu mưa làm đau khớp tăng, ta sẽ chờ đợi ngày mưa có nhiều người đi khám vì đau khớp, đau lưng hơn. Kết quả: tỷ lệ lượt khám vì đau khớp hay đau lưng ở ngày mưa và ngày không mưa gần như bằng nhau, chênh lệch nhỏ đến mức không có ý nghĩa trên thực tế.
Ở Úc, một nghiên cứu trên 993 người bị một đợt đau lưng cấp đã so sánh thời tiết đúng lúc cơn đau khởi phát với thời tiết một tuần và một tháng trước đó của chính người ấy. Nhiệt độ, độ ẩm, áp suất không khí và mưa đều không liên quan đến việc khởi phát đau lưng. Gió mạnh có làm nguy cơ nhích lên một chút, nhưng các tác giả kết luận mức tăng này quá nhỏ để có ý nghĩa lâm sàng.
Gần đây nhất, năm 2024, một phân tích gộp 11 nghiên cứu cùng kiểu thiết kế này, với hơn 15 000 người tham gia, đi đến kết luận: thay đổi nhiệt độ, độ ẩm, áp suất hay mưa dường như không phải là yếu tố nguy cơ làm bùng đợt đau ở viêm khớp dạng thấp, đau khớp gối, khớp háng hay đau thắt lưng. Có một ngoại lệ đáng chú ý là bệnh gút: thời tiết nóng kèm khô làm nguy cơ lên cơn gút tăng khoảng gấp đôi, nhiều khả năng liên quan đến mất nước.
Những nghiên cứu CÓ tìm thấy, nhưng ở mức khiêm tốn
Câu chuyện chưa dừng ở đó. Ở Anh, một nghiên cứu có cái tên rất vui, “Cloudy with a Chance of Pain”, đã nhờ hơn 2600 người đau mạn tính ghi lại mức đau mỗi ngày trên điện thoại suốt 15 tháng, rồi ghép với thời tiết tại đúng nơi họ ở. Kết quả công bố năm 2019: có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nhưng khiêm tốn giữa cơn đau với độ ẩm cao, áp suất thấp và gió mạnh, kể cả sau khi đã tính đến tâm trạng và mức vận động của người bệnh.
Chính dự án EPOSA ở châu Âu, khi theo dõi nhật ký đau của 810 người thoái hóa khớp, cũng thấy đau khớp có liên quan đến độ ẩm, và ảnh hưởng của độ ẩm rõ hơn khi trời lạnh. Điều này khá khớp với kinh nghiệm dân gian của ta: “rét ẩm” khó chịu hơn “rét khô”. Tuy vậy, cũng trong nghiên cứu ấy, sự thay đổi thời tiết từ ngày hôm trước sang ngày hôm sau lại không liên quan rõ đến mức đau.
Một phân tích gộp năm 2023 tổng hợp 14 nghiên cứu quan sát về thoái hóa khớp cũng nghiêng về hướng có liên hệ: áp suất không khí và độ ẩm đi cùng chiều với mức đau, còn nhiệt độ đi ngược chiều, tức là trời càng lạnh thì đau càng nhiều.
Nếu có thật thì vì sao khớp lại nhạy với thời tiết?
Đến nay chưa có cơ chế nào được chứng minh chắc chắn. Dưới đây là những giả thuyết hay được nhắc đến, xin anh chị hiểu đây là giả thuyết chứ chưa phải kết luận.
- Áp suất không khí: khi áp suất bên ngoài giảm trước đợt mưa gió, các mô quanh khớp vốn đã viêm, phù nề có thể giãn ra đôi chút và kích thích các đầu thần kinh nhạy cảm.
- Lạnh làm cơ và gân co cứng: cơ quanh khớp căng hơn, khớp kém linh hoạt, dịch khớp sánh hơn nên cử động thấy rít và nặng.
- Lạnh làm mạch máu ngoại vi co lại: bàn tay, bàn chân, đầu gối kém được sưởi ấm, ngưỡng chịu đau thấp đi.
- Thần kinh ở khớp bệnh nhạy hơn bình thường: khớp thoái hóa hay khớp từng chấn thương có nhiều đầu thần kinh cảm giác đang ở trạng thái dễ bị kích thích.
- Yếu tố hành vi và tâm trạng: trời xấu ta ở trong nhà nhiều hơn, ít đi lại, ngủ kém, tâm trạng trùng xuống, và những điều này đều làm cơn đau dễ nổi lên hơn.
Còn một yếu tố rất con người nữa: trí nhớ của chúng ta thích những sự trùng hợp. Hôm trời trở mà gối nhức, ta nhớ rất lâu. Hôm trời trở mà gối vẫn êm, hoặc hôm nắng đẹp mà gối vẫn nhức, ta quên ngay. Dần dần niềm tin được củng cố. Nói vậy không phải để phủ nhận cảm giác của anh chị, mà để anh chị bớt lo mỗi khi nghe dự báo gió mùa.
Điều quan trọng nhất: trời lạnh không làm khớp hỏng thêm
Đây là điều tôi muốn anh chị mang về nhất sau bài viết này. Dù thời tiết có làm cơn đau nhích lên hay không, chưa có bằng chứng nào cho thấy trời lạnh, trời ẩm làm sụn mòn nhanh hơn, làm đĩa đệm thoát vị thêm hay làm xương yếu đi. Đau tăng trong đợt rét là sự thay đổi về cảm giác, không phải là tổn thương mới.
Hiểu được điều này giúp anh chị tránh hai cái bẫy. Bẫy thứ nhất là sợ quá nên nằm yên, không dám đi lại; càng nằm, cơ càng yếu, khớp càng cứng và đau càng kéo dài. Bẫy thứ hai là tự mua thuốc giảm đau, thuốc “gia truyền”, thuốc không rõ nguồn gốc uống liên tục suốt mùa đông; hại dạ dày, hại thận và có thể che mất một bệnh khác cần được chẩn đoán.
Khi nào KHÔNG được đổ cho trở trời?
Trở trời là lời giải thích tiện lợi, nên đôi khi nó che mất những bệnh cần xử trí sớm. Cơn đau do nhạy thời tiết thường âm ỉ, quen thuộc, ở đúng những khớp vốn đã có bệnh, và dịu đi khi được giữ ấm, vận động nhẹ. Nếu cơn đau lần này khác hẳn, xin anh chị đừng chờ trời ấm lại.
Điều trị theo bậc thang: xử trí bệnh nền, không phải xử trí thời tiết
Chúng ta không đổi được thời tiết, nhưng kiểm soát tốt bệnh nền thì khớp sẽ ít “bắt sóng” thời tiết hơn. Nguyên tắc vẫn là đi từ nhẹ đến nặng.
- Bậc một, điều trị bảo tồn: đây là nền tảng cho gần như mọi người. Gồm tập luyện đều đặn, giữ cân nặng hợp lý, giữ ấm, chườm ấm, vật lý trị liệu, và dùng thuốc giảm đau, chống viêm theo đúng đơn của bác sĩ trong những đợt đau tăng. Phần lớn các đợt đau mùa lạnh dừng lại ở bậc này.
- Bậc hai, can thiệp ít xâm lấn: khi đã điều trị bảo tồn đúng cách mà vẫn đau nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc các thủ thuật như tiêm khớp hoặc tiêm quanh rễ thần kinh cho những trường hợp có chỉ định rõ. Đây là quyết định theo từng người, không phải liệu trình làm đại trà mỗi mùa rét.
- Bậc ba, phẫu thuật: chỉ đặt ra khi tổn thương thực thể nặng, ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt và các bậc trước không còn hiệu quả, ví dụ thoái hóa khớp gối giai đoạn muộn hay chèn ép thần kinh có yếu liệt. Không ai phải mổ chỉ vì khớp đau khi trở trời.
Bảy việc giúp khớp êm hơn qua mùa lạnh
- Giữ ấm đúng chỗ: mặc nhiều lớp mỏng, chú ý cổ, thắt lưng, đầu gối, bàn tay, bàn chân. Một đôi tất, một chiếc băng gối bằng vải mềm hay khăn quàng cổ nhiều khi có ích hơn anh chị nghĩ.
- Khởi động lâu hơn thường lệ: mùa lạnh cơ cần nhiều thời gian hơn để “nóng máy”. Dành năm đến mười phút xoay khớp, đi bộ tại chỗ trước khi tập hay trước khi ra khỏi nhà buổi sáng.
- Đừng bỏ vận động: trời mưa rét không ra công viên được thì tập trong nhà. Đi bộ quanh nhà, đứng lên ngồi xuống ghế, tập mạnh cơ đùi, các bài kéo giãn nhẹ đều tốt. Vận động đều là “thuốc” có bằng chứng tốt nhất cho khớp thoái hóa.
- Chườm ấm khi cứng, mỏi: túi chườm ấm hoặc khăn ấm đặt lên vùng khớp cứng mỏi mười lăm đến hai mươi phút, có lót khăn để tránh bỏng. Người tiểu đường, người giảm cảm giác da cần đặc biệt cẩn thận.
- Tắm nước ấm và lau khô ngay, tránh gió lùa sau tắm. Buổi sáng ngủ dậy nên vận động nhẹ các khớp ngay trên giường trước khi bước xuống.
- Uống đủ nước và ăn đủ chất: trời lạnh ít khát nên dễ uống thiếu nước. Người có bệnh gút càng cần chú ý, và hạn chế rượu bia, lẩu nhiều đạm trong các bữa tiệc cuối năm.
- Phòng ngã: sàn nhà ẩm ướt những ngày nồm, quần áo dày vướng víu, cơ khớp cứng buổi sáng đều làm nguy cơ ngã tăng. Với người loãng xương, một cú ngã nguy hiểm hơn nhiều so với một đợt đau trở trời.
Có nên uống thuốc “đón đầu” khi nghe dự báo gió mùa?
Tôi không khuyên anh chị tự uống thuốc giảm đau dự phòng mỗi khi nghe dự báo trở trời. Thuốc chống viêm giảm đau dùng kéo dài có thể gây hại cho dạ dày, thận và tim mạch, nhất là ở người cao tuổi. Nếu mùa lạnh nào anh chị cũng đau tăng đến mức phải dùng thuốc, đó là lý do để đi khám, đánh giá lại bệnh nền và có một kế hoạch điều trị bài bản, chứ không phải lý do để tự kê thuốc cho mình.
Kết luận
Trở trời đau khớp không phải chuyện bịa: rất nhiều người cảm nhận được, và một số nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ với độ ẩm, áp suất và cái lạnh. Nhưng khi đo trên số đông, ảnh hưởng ấy nhỏ, không nhất quán, và quan trọng nhất là thời tiết không làm khớp của anh chị hỏng thêm. Thứ quyết định mùa đông của khớp phần nhiều nằm trong tay mình: giữ ấm, giữ vận động, ngủ đủ, kiểm soát cân nặng và điều trị tốt bệnh nền.
Nếu cơn đau lần này khác với mọi lần, kéo dài không dứt, hoặc có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào ở trên, anh chị hãy đến khám chuyên khoa cơ xương khớp hoặc cột sống để được thăm khám trực tiếp. Bài viết nhằm cung cấp kiến thức, không thay thế cho việc khám và tư vấn của bác sĩ với từng người bệnh cụ thể.