Tiêm Chất Nhờn Khớp Gối Có Nên Không? Nói Thật Về Các Mũi Tiêm Vào Khớp

Tiêm chất nhờn khớp gối có nên không là câu hỏi rất nhiều cô bác bị thoái hóa khớp gối mang đến phòng khám, thường kèm theo lời kể: hàng xóm tiêm xong đi lại nhẹ hẳn. Bài viết giải thích chất nhờn thực chất là gì, các nghiên cứu lớn nói gì về hiệu quả thật của mũi tiêm này so với tiêm giả dược, tiêm corticoid giảm đau được bao lâu và vì sao không nên tiêm dày, huyết tương giàu tiểu cầu và tế bào gốc đang ở đâu trong bằng chứng khoa học, ai có thể cân nhắc tiêm khớp, cần lưu ý gì để tiêm an toàn, dấu hiệu nào sau tiêm phải đi khám ngay, và những việc nền tảng giúp khớp gối bền hơn mà không mũi tiêm nào thay thế được.

“Bác sĩ ơi, gối em khô hết dịch rồi, bác tiêm cho em mấy mũi chất nhờn được không? Bà hàng xóm tiêm xong đi lại nhẹ hẳn.” Đây là câu tôi nghe gần như mỗi buổi khám. Người hỏi thường là các cô bác ngoài năm mươi, gối đau khi lên xuống cầu thang, ngồi xổm đứng dậy khó, cử động nghe lạo xạo. Nhiều người đã được giới thiệu “liệu trình tiêm bôi trơn khớp”, có người đã tiêm ở vài nơi và muốn tiêm tiếp.

Tiêm vào khớp gối là một thủ thuật có thật, có chỗ đứng trong y học, nhưng cũng là lĩnh vực mà kỳ vọng của người bệnh thường đi xa hơn những gì khoa học đã chứng minh. Trong bài này, tôi xin nói thẳng với anh chị về ba nhóm thuốc tiêm khớp gối hay gặp nhất: chất nhờn (hyaluronic acid), corticoid, và huyết tương giàu tiểu cầu cùng tế bào gốc. Mỗi loại làm được gì, không làm được gì, và ai thì nên cân nhắc.

“Chất nhờn” khớp gối thực chất là gì?

Trong khớp gối khỏe mạnh có một lượng nhỏ dịch khớp, sánh như lòng trắng trứng. Thành phần tạo nên độ sánh ấy là hyaluronic acid, một chất do chính màng hoạt dịch của khớp tiết ra. Dịch khớp giúp hai mặt sụn trượt lên nhau êm hơn và nuôi dưỡng sụn.

Khi khớp thoái hóa, dịch khớp thường loãng hơn. Từ đó nảy ra ý tưởng: bơm thêm hyaluronic acid từ bên ngoài vào để “bổ sung chất nhờn”. Ý tưởng nghe rất hợp lý, giống như tra dầu vào bản lề cửa bị khô. Tên gọi “tiêm chất nhờn”, “tiêm dịch khớp nhân tạo” hay “tiêm bôi trơn khớp” đều chỉ thủ thuật này.

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả của tiêm chất nhờn?

Một ý tưởng hợp lý vẫn phải qua kiểm chứng. Cách kiểm chứng đáng tin nhất là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng: một nhóm được tiêm chất nhờn thật, nhóm kia được tiêm giả dược (thường là nước muối sinh lý), người bệnh không biết mình thuộc nhóm nào, rồi so sánh mức giảm đau.

Năm 2022, tạp chí BMJ đăng một tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Pereira và cộng sự, đến nay là một trong những phân tích lớn nhất về chủ đề này. Nhóm tác giả tổng hợp 169 thử nghiệm với hơn 21 000 người tham gia. Khi chỉ lấy các thử nghiệm lớn, có so sánh với giả dược (24 thử nghiệm, gần 9000 người), kết quả như sau.

• Tiêm chất nhờn có giảm đau nhiều hơn giả dược, nhưng mức chênh lệch trung bình chỉ khoảng 2 mm trên thang đau 100 mm. Con số này nhỏ hơn nhiều so với ngưỡng mà người bệnh thường cảm nhận được là có khác biệt.
• Chức năng vận động của khớp cũng cho kết luận tương tự.
• Nhóm tiêm chất nhờn có nguy cơ gặp biến cố bất lợi nghiêm trọng cao hơn nhóm giả dược, nguy cơ tương đối là 1,49.
• Các thử nghiệm nhỏ thường báo cáo kết quả đẹp hơn thử nghiệm lớn, và có dấu hiệu những nghiên cứu cho kết quả không tốt ít được công bố hơn.

Các tác giả kết luận rằng những dữ liệu này không ủng hộ việc dùng rộng rãi tiêm chất nhờn để điều trị thoái hóa khớp gối.

Vậy sao nhiều người tiêm xong thấy đỡ hẳn?

Đây là câu hỏi rất chính đáng, và tôi không cho rằng những cô bác kể mình đỡ đau là nói sai. Cảm giác đỡ là thật. Điều cần hiểu là trong các thử nghiệm, nhóm được tiêm nước muối cũng đỡ đau đáng kể. Con số 2 mm nói trên là phần chênh lệch giữa hai nhóm, chứ không phải toàn bộ mức giảm đau mà người bệnh trải qua.

• Cơn đau khớp gối vốn lên xuống theo đợt. Người ta thường đi tiêm vào lúc đau nhất, sau đó đau tự dịu dần dù có tiêm hay không.
• Bản thân việc được thăm khám kỹ, được làm một thủ thuật, được dặn dò nghỉ ngơi và tập luyện đã có tác dụng giảm đau. Đó là hiệu ứng giả dược, một hiện tượng có thật của cơ thể chứ không phải tưởng tượng.
• Nhiều trường hợp trước khi tiêm còn được hút bớt dịch khớp đang tràn, và khớp nhẹ đi nhờ việc hút dịch.

Nói cách khác: nhiều người đỡ sau tiêm, nhưng phần đỡ có thể quy cho riêng chất nhờn thì, tính trung bình, rất nhỏ. Vẫn có thể có những người đáp ứng tốt hơn mức trung bình, nhưng hiện chưa có cách đáng tin cậy để biết trước ai là người đó.

Các hội chuyên ngành khuyến nghị thế nào?

Hướng dẫn năm 2019 của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ phối hợp với Quỹ Viêm khớp (ACR/Arthritis Foundation) về điều trị thoái hóa khớp bàn tay, háng và gối đưa ra các khuyến nghị sau cho khớp gối.

• Tiêm hyaluronic acid (chất nhờn): khuyến nghị không nên dùng, ở mức có điều kiện. Nghĩa là không nên dùng thường quy, nhưng bác sĩ và người bệnh có thể cùng cân nhắc trong một số hoàn cảnh riêng.
• Tiêm corticoid vào khớp gối: khuyến nghị mạnh nên dùng, với ghi nhận hiệu quả ngắn hạn.
• Huyết tương giàu tiểu cầu (PRP): khuyến nghị mạnh không nên dùng.
• Tiêm tế bào gốc: khuyến nghị mạnh không nên dùng.
• Cũng trong hướng dẫn này, những biện pháp được khuyến nghị mạnh nhất lại rất giản dị: tập thể dục, giảm cân ở người thừa cân hoặc béo phì, thái cực quyền, dùng gậy chống khi cần, thuốc chống viêm dạng bôi cho khớp gối.

Tiêm corticoid vào khớp gối: giảm đau thật nhưng ngắn

Corticoid là thuốc chống viêm mạnh. Khi khớp gối đang trong đợt viêm, sưng, tràn dịch, đau nhiều, một mũi tiêm corticoid vào khớp có thể giúp người bệnh dễ chịu khá nhanh. Nhưng tác dụng kéo dài bao lâu?

Tổng quan Cochrane của Jüni và cộng sự (2015) tổng hợp 27 thử nghiệm với 1767 người tham gia. Kết quả cho thấy lợi ích giảm đau ở mức vừa trong 1 đến 2 tuần đầu, nhỏ dần ở tuần 4 đến 6, còn rất ít ở tuần 13, và không còn thấy khác biệt so với nhóm chứng sau 6 tháng. Nhóm tác giả cũng lưu ý chất lượng bằng chứng nhìn chung thấp, nên con số cụ thể cần được hiểu một cách dè dặt.

Còn tiêm nhắc lại đều đặn thì sao? Một thử nghiệm đăng trên JAMA năm 2017 của McAlindon và cộng sự theo dõi 140 người thoái hóa khớp gối có viêm màng hoạt dịch, chia hai nhóm: tiêm corticoid hoặc tiêm nước muối vào khớp, cứ 3 tháng một lần, trong 2 năm. Kết quả: nhóm tiêm corticoid không giảm đau hơn nhóm nước muối, trong khi sụn khớp trên phim cộng hưởng từ lại mỏng đi nhiều hơn (0,21 mm so với 0,10 mm).

Huyết tương giàu tiểu cầu (PRP) và tế bào gốc

PRP là phương pháp lấy máu của chính người bệnh, quay ly tâm để tách phần huyết tương chứa nhiều tiểu cầu rồi tiêm vào khớp, với hy vọng các yếu tố tăng trưởng trong tiểu cầu giúp khớp “tái tạo”. Phương pháp này được quảng cáo khá nhiều, chi phí thường cao.

Thử nghiệm RESTORE đăng trên JAMA năm 2021 (Bennell và cộng sự) là một trong những nghiên cứu chặt chẽ nhất về PRP: 288 người thoái hóa khớp gối mức nhẹ đến vừa, được tiêm 3 mũi PRP hoặc 3 mũi nước muối, cách nhau một tuần, cả người bệnh lẫn người tiêm đều không biết thuốc gì. Sau 12 tháng, điểm đau giảm 2,1 điểm ở nhóm PRP và 1,8 điểm ở nhóm nước muối trên thang 10 điểm, khác biệt không có ý nghĩa thống kê. Thể tích sụn trên cộng hưởng từ cũng không khác nhau giữa hai nhóm.

Xin anh chị để ý một chi tiết: nhóm tiêm nước muối cũng giảm gần 2 điểm đau. Đây chính là minh chứng cho điều tôi nói ở phần trên về việc vì sao tiêm gì vào khớp cũng có nhiều người thấy đỡ.

Với tế bào gốc, bằng chứng hiện còn ít hơn và các chế phẩm rất không đồng nhất. Như đã nêu, hướng dẫn ACR 2019 khuyến nghị mạnh không nên dùng cả PRP lẫn tế bào gốc cho thoái hóa khớp gối trong thực hành thường quy. Nếu anh chị được mời tham gia các liệu trình này với lời hứa “tái tạo sụn”, “khỏi hẳn thoái hóa”, xin hãy thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định.

Vậy ai có thể cân nhắc tiêm khớp gối?

Tôi không cho rằng tiêm khớp là xấu. Dùng đúng người, đúng lúc, đúng kỹ thuật thì nó có ích. Dưới đây là cách tôi thường trao đổi với người bệnh.

• Tiêm corticoid: có thể cân nhắc khi khớp gối đang trong đợt đau viêm rõ, có sưng hoặc tràn dịch, đã dùng các biện pháp cơ bản mà chưa kiểm soát được, hoặc cần giảm đau nhanh để bắt đầu tập phục hồi chức năng.
• Tiêm chất nhờn: không phải lựa chọn đầu tay. Có thể bàn đến ở người thoái hóa mức nhẹ đến vừa, đã tập luyện và dùng thuốc đúng cách mà vẫn đau, không dùng được thuốc chống viêm đường uống vì bệnh dạ dày, tim mạch hay thận, và đã hiểu rõ rằng lợi ích trung bình là khiêm tốn.
• Người thoái hóa nặng, khớp biến dạng, khe khớp gần như mất: các mũi tiêm thường ít tác dụng. Lúc này nên trao đổi thẳng thắn về các phương án khác, trong đó có phẫu thuật.
• Không tiêm khi vùng da quanh gối đang nhiễm trùng, đang sốt, nghi ngờ nhiễm khuẩn khớp, hoặc dị ứng với thành phần thuốc.

Nếu quyết định tiêm, cần lưu ý gì?

• Chỉ tiêm tại cơ sở y tế được cấp phép, do bác sĩ được đào tạo về thủ thuật khớp thực hiện, trong điều kiện vô khuẩn. Tuyệt đối không tiêm tại nhà, tại phòng tiêm không rõ giấy phép.
• Hỏi rõ tên thuốc được tiêm. Anh chị có quyền biết đó là chất nhờn, corticoid hay loại nào khác. Những mũi tiêm “không rõ thuốc gì nhưng đỡ ngay” rất hay là corticoid.
• Báo cho bác sĩ nếu anh chị bị đái tháo đường, đang dùng thuốc chống đông, có tiền sử dị ứng, hoặc đã tiêm khớp ở nơi khác trong thời gian gần đây. Người đái tháo đường có thể bị tăng đường huyết vài ngày sau tiêm corticoid và cần theo dõi đường huyết kỹ hơn.
• Sau tiêm, nên để khớp nghỉ tương đối một đến hai ngày, tránh đi bộ nhiều, mang vác, leo cầu thang liên tục. Giữ chỗ tiêm khô sạch.
• Khớp có thể tức nhẹ, hơi căng trong một hai ngày đầu; chườm lạnh và nghỉ ngơi thường là đủ.
• Giữ lại giấy tờ ghi ngày tiêm và tên thuốc để bác sĩ lần sau nắm được.

Điều trị thoái hóa khớp gối theo bậc thang

Để anh chị hình dung mũi tiêm nằm ở đâu trong cả quá trình điều trị, tôi tóm tắt các bậc như sau.

• Bậc nền tảng, ai cũng cần: hiểu về bệnh, tập luyện đều đặn, giảm cân nếu thừa cân, điều chỉnh thói quen sinh hoạt hại gối như ngồi xổm lâu, leo cầu thang nhiều, mang vác nặng.
• Bậc hỗ trợ: thuốc chống viêm dạng bôi, thuốc giảm đau chống viêm đường uống dùng ngắn ngày theo đơn bác sĩ, nẹp gối hoặc gậy chống khi cần, chườm ấm, vật lý trị liệu.
• Bậc can thiệp: tiêm corticoid cho đợt viêm cấp; tiêm chất nhờn trong một số trường hợp chọn lọc sau khi đã bàn kỹ lợi ích và chi phí.
• Bậc phẫu thuật: khi khớp hư hại nặng, đau và hạn chế vận động ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống dù đã điều trị bảo tồn đầy đủ. Bác sĩ chuyên khoa sẽ tư vấn phương pháp phù hợp, trong đó có thay khớp gối.

Những việc anh chị tự làm được mỗi ngày

Điều tôi thấy tiếc nhất ở phòng khám là nhiều cô bác sẵn sàng chi một khoản lớn cho các liệu trình tiêm, nhưng lại bỏ qua những việc có bằng chứng mạnh hơn và gần như không tốn tiền.

• Tập mạnh cơ đùi: ngồi trên ghế, duỗi thẳng một chân, giữ vài giây rồi hạ xuống chậm, đổi bên. Cơ tứ đầu đùi khỏe sẽ gánh bớt tải cho khớp gối.
• Vận động nhịp nhàng ít tải: đi bộ trên đường bằng với giày êm, đạp xe, bơi hoặc đi bộ dưới nước. Bắt đầu ít, tăng dần, đều đặn quan trọng hơn cường độ.
• Giữ cân nặng hợp lý: mỗi ki-lô-gam giảm được là khớp gối nhẹ gánh hơn ở từng bước chân.
• Tránh ngồi xổm, ngồi xếp bằng lâu, quỳ gối, leo cầu thang nhiều khi khớp đang đau.
• Khi đau tăng: nghỉ tương đối, chườm ấm nếu khớp cứng không sưng, chườm lạnh nếu khớp đang sưng nóng, và đi khám nếu không cải thiện sau vài ngày.
• Không tự mua thuốc giảm đau uống kéo dài, không dùng thuốc không rõ nguồn gốc được quảng cáo là “đặc trị khớp”.

Kết luận

Tiêm chất nhờn khớp gối không phải là trò lừa, nhưng cũng không phải phép màu. Bằng chứng tốt nhất hiện nay cho thấy lợi ích trung bình của nó so với tiêm giả dược là nhỏ, và nó không làm sụn mọc lại. Tiêm corticoid có ích cho đợt đau viêm cấp, nhưng tác dụng ngắn và không nên lặp lại dày. PRP và tế bào gốc chưa có đủ bằng chứng để khuyến nghị dùng thường quy.

Nếu anh chị đang phân vân có nên tiêm khớp hay không, xin hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình để được thăm khám, xem phim và tư vấn theo đúng tình trạng của mình. Một khớp gối thoái hóa vẫn có thể đồng hành với anh chị nhiều năm nếu được chăm sóc đúng cách. Phần quan trọng nhất của việc chăm sóc ấy nằm ở đôi chân chịu khó tập luyện của chính anh chị, không nằm trong ống tiêm.