Đau Lưng Cấp, Cúi Xuống Không Đứng Dậy Được: Nên Nằm Nghỉ Hay Cố Vận Động?

Cúi xuống bê thùng nước, xách bao gạo, rồi bỗng nhói một cái ở thắt lưng, đứng thẳng không nổi: đó là cơn đau lưng cấp mà rất nhiều người từng gặp. Phản xạ tự nhiên là nằm im trên giường chờ khỏi. Nhưng các nghiên cứu cho thấy với đau lưng cấp thông thường, nằm lì trên giường không giúp lưng mau khỏi hơn, còn duy trì sinh hoạt nhẹ nhàng trong giới hạn chịu đau thì hồi phục tốt hơn. Bài viết giải thích vì sao, cách vận động đúng trong những ngày đầu, các biện pháp giảm đau an toàn, điều trị theo bậc thang, bài tập tại nhà và những dấu hiệu nguy hiểm buộc phải đi khám ngay.

“Bác sĩ ơi, sáng nay tôi cúi xuống bê thùng nước, nghe cái ‘phựt’ ở thắt lưng, rồi đau đến mức không đứng thẳng được. Giờ tôi nên nằm yên trên giường mấy ngày cho lưng nó lành, hay phải cố đi lại?” Đây là một trong những câu hỏi tôi gặp nhiều nhất ở phòng khám, từ anh công nhân, chị nội trợ đến các bác đã nghỉ hưu. Cơn đau lưng cấp thường đến rất bất ngờ, đau dữ dội, khiến người ta sợ hãi và nghĩ ngay đến chuyện “hỏng cột sống”, “thoát vị đĩa đệm”.

Tôi hiểu nỗi lo ấy. Khi đau, ai cũng muốn nằm im cho an toàn. Ông bà ta ngày xưa cũng thường khuyên “đau lưng thì nằm phản cứng nghỉ vài tuần”. Nhưng y học hiện đại đã thay đổi quan điểm này khá nhiều trong mấy chục năm qua. Trong bài này, tôi xin chia sẻ với anh chị những gì các nghiên cứu nói, để anh chị biết nên làm gì trong những ngày đầu, làm gì để mau khỏi và khi nào thì không được chờ đợi mà phải đi khám ngay.

Đau lưng cấp là gì, vì sao lại đau dữ dội như vậy?

Đau lưng cấp là cơn đau vùng thắt lưng xuất hiện đột ngột, kéo dài dưới khoảng 6 tuần. Nhiều người khởi phát sau một động tác cúi, xoay người, bê vật nặng sai tư thế, hoặc chỉ đơn giản là sau một đêm ngủ dậy. Đau có thể ở giữa lưng, lệch một bên, đôi khi lan xuống mông. Cơ lưng co cứng khiến người bệnh đứng lom khom, nghiêng người, trở mình rất khó.

Theo loạt bài tổng quan về đau thắt lưng đăng trên tạp chí The Lancet năm 2018 (Hartvigsen và cộng sự), đau thắt lưng là nguyên nhân hàng đầu gây giảm khả năng lao động trên toàn thế giới. Điều đáng chú ý là ở gần như tất cả người bệnh, bác sĩ không xác định được một tổn thương cụ thể nào là “thủ phạm” gây đau. Các trường hợp do bệnh lý nghiêm trọng như gãy đốt sống, ung thư hay nhiễm trùng chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ. Y học gọi phần lớn các ca còn lại là “đau thắt lưng không đặc hiệu”: đau thật, khó chịu thật, nhưng không phải do cột sống bị “hỏng”.

Cũng theo tổng quan này, phần lớn người bị một đợt đau lưng mới hồi phục khá nhanh. Tuy vậy, đau lưng hay tái phát, và một tỷ lệ nhỏ người bệnh chuyển sang đau dai dẳng. Những yếu tố làm tăng nguy cơ đau kéo dài gồm cơn đau ban đầu quá dữ dội, tâm lý căng thẳng lo âu, và đau ở nhiều vị trí trên cơ thể cùng lúc. Nói cách khác, cách chúng ta phản ứng với cơn đau trong những ngày đầu cũng góp phần quyết định nó có trở thành chuyện dài hay không.

Nằm nghỉ hay vận động: nghiên cứu nói gì?

Năm 1995, tạp chí y học hàng đầu New England Journal of Medicine công bố một thử nghiệm của Malmivaara và cộng sự tại Helsinki, Phần Lan. Những nhân viên thành phố bị đau lưng cấp được chia ngẫu nhiên vào ba nhóm: nằm nghỉ trên giường 2 ngày, tập các bài vận động cột sống, hoặc tiếp tục sinh hoạt thường ngày trong giới hạn chịu đau. Kết quả sau 3 tuần và 12 tuần: nhóm tiếp tục sinh hoạt bình thường hồi phục tốt hơn cả hai nhóm còn lại, về thời gian đau, mức độ đau, khả năng cúi người, khả năng làm việc và số ngày phải nghỉ làm. Nhóm hồi phục chậm nhất chính là nhóm nằm nghỉ trên giường.

Tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2010 (Dahm và cộng sự) gom 10 thử nghiệm ngẫu nhiên để so sánh lời khuyên nằm nghỉ với lời khuyên duy trì vận động. Với đau lưng cấp, lời khuyên duy trì vận động mang lại lợi ích nhỏ về giảm đau và cải thiện chức năng so với nằm nghỉ. Với đau thần kinh tọa, tức là đau lan xuống chân, hai cách không khác nhau nhiều. Thông điệp rút ra rất rõ: nằm lì trên giường không đem lại lợi ích gì thêm, trong khi duy trì vận động ít nhất là không kém, và với đau lưng thông thường thì có phần tốt hơn.

Vì sao nằm nhiều lại không tốt? Khi nằm bất động, cơ lưng và cơ bụng yếu đi, khớp cứng lại, tuần hoàn máu đến vùng tổn thương kém hơn. Thêm vào đó, việc nằm một chỗ khiến người bệnh tập trung vào cơn đau, lo lắng nhiều hơn, dễ rơi vào vòng luẩn quẩn: sợ đau, không dám cử động, cơ càng cứng, càng đau. Ở người cao tuổi, nằm lâu còn có thêm nguy cơ mất cơ, táo bón, và các biến chứng khác.

Những ngày đầu: nên làm gì cụ thể?

• Đi lại nhẹ nhàng nhiều lần trong ngày, mỗi lần vài phút, tăng dần khi đỡ đau. Đi chậm, lưng thẳng tự nhiên, không cần cố gắng quá sức.
• Chườm ấm vùng thắt lưng 15 đến 20 phút mỗi lần, vài lần trong ngày. Dùng túi chườm hoặc khăn ấm, nhiệt độ vừa phải, không chườm trực tiếp lên da khi đang ngủ để tránh bỏng.
• Khi cần nằm nghỉ, chọn tư thế dễ chịu: nằm ngửa kê gối dưới khoeo chân, hoặc nằm nghiêng co nhẹ hai gối, kẹp gối giữa hai đùi.
• Khi ngồi dậy từ giường: nghiêng người sang một bên, thả hai chân xuống mép giường, rồi dùng tay chống đẩy người lên. Tránh bật thẳng người dậy từ tư thế nằm ngửa.
• Tránh bê vác nặng, cúi gập người đột ngột hoặc vừa cúi vừa xoay trong vài tuần đầu.
• Ngồi không quá lâu một chỗ; cứ khoảng 30 đến 45 phút đứng dậy đi lại một chút.
• Giữ tinh thần bình tĩnh. Nhắc mình rằng phần lớn đau lưng cấp sẽ cải thiện dần.

Về chườm ấm, tổng quan Cochrane của French và cộng sự (2006) cho thấy đai chườm ấm giúp giảm đau và cải thiện khả năng vận động ở mức nhỏ, trong ngắn hạn, ở người đau lưng cấp và bán cấp. Khi kết hợp chườm ấm với tập luyện, hiệu quả giảm đau và cải thiện chức năng còn tốt hơn. Với chườm lạnh, bằng chứng hiện có còn quá ít để kết luận. Vì vậy, nếu anh chị thấy chườm lạnh dễ chịu hơn trong ngày đầu thì vẫn có thể dùng, nhưng chườm ấm là lựa chọn có nhiều bằng chứng hơn.

Dấu hiệu nguy hiểm: phải đi khám ngay, không được chờ

Như đã nói, chỉ một phần nhỏ đau lưng là do bệnh lý nghiêm trọng. Nhưng chính phần nhỏ này lại là phần không được phép bỏ sót. Các bác sĩ gọi đó là các “dấu hiệu cờ đỏ”.

Với người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh, một cơn đau lưng xuất hiện sau động tác rất nhẹ như ho, hắt hơi, bê chậu quần áo có thể là gãy xẹp đốt sống do loãng xương, chứ không đơn giản là “trẹo lưng”. Những trường hợp này cần được chụp phim để chẩn đoán đúng.

Có cần chụp phim, chụp MRI ngay không?

Với đau lưng cấp thông thường, không có dấu hiệu cờ đỏ, phần lớn người bệnh KHÔNG cần chụp phim ngay. Lý do là hình ảnh trên phim thường không thay đổi cách điều trị trong giai đoạn này, trong khi những hình ảnh như thoái hóa, phình đĩa đệm lại rất hay gặp ở cả người không đau, dễ gây lo lắng không cần thiết. Bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định chụp khi có dấu hiệu cờ đỏ, khi đau không cải thiện sau một thời gian điều trị đúng, hoặc khi có triệu chứng thần kinh cần đánh giá để tính đến can thiệp.

Điều trị theo bậc thang

Hướng dẫn thực hành lâm sàng của Hội Bác sĩ Hoa Kỳ (ACP) năm 2017 (Qaseem và cộng sự) nhấn mạnh rằng phần lớn người đau lưng cấp và bán cấp sẽ cải thiện theo thời gian, bất kể điều trị bằng cách nào. Vì vậy, điều trị ban đầu nên ưu tiên những biện pháp an toàn, không dùng thuốc. Tôi thường tóm tắt cho người bệnh theo các bậc như sau:

• Bậc 1 – Tự chăm sóc và duy trì vận động: hiểu đúng về bệnh, đi lại nhẹ nhàng, chườm ấm, tránh nằm lì. Đây là nền tảng cho mọi người bệnh.
• Bậc 2 – Thuốc giảm đau theo đơn: nếu cần dùng thuốc, hướng dẫn ACP gợi ý nhóm thuốc chống viêm không steroid hoặc thuốc giãn cơ. Các thuốc này đều có tác dụng phụ (dạ dày, thận, tim mạch, buồn ngủ), nên phải do bác sĩ kê, dùng đúng liều, đúng thời gian. Không tự mua thuốc không rõ nguồn gốc, không tự tiêm thuốc giảm đau.
• Bậc 3 – Vật lý trị liệu và các phương pháp hỗ trợ: xoa bóp, châm cứu, nắn chỉnh cột sống do người có chuyên môn thực hiện được hướng dẫn ACP xếp vào nhóm lựa chọn ban đầu với mức bằng chứng thấp; tập vận động có hướng dẫn giúp phục hồi nhanh và phòng tái phát.
• Bậc 4 – Can thiệp: nếu đau lan xuống chân do chèn ép rễ thần kinh kéo dài, không đáp ứng điều trị bảo tồn, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc tiêm giảm đau dưới hướng dẫn hình ảnh.
• Bậc 5 – Phẫu thuật: chỉ dành cho số ít trường hợp có tổn thương rõ ràng như thoát vị đĩa đệm chèn ép gây yếu liệt, hội chứng chùm đuôi ngựa, hoặc đau không đáp ứng sau thời gian điều trị bảo tồn đầy đủ. Đau lưng cấp thông thường hầu như không cần mổ.

Những sai lầm thường gặp

• Nằm lì trên giường cả tuần vì sợ “hỏng lưng”.
• Đi đấm bóp, bẻ lưng mạnh ở những nơi không có chuyên môn ngay khi đang đau cấp.
• Tự mua thuốc giảm đau, thuốc “gia truyền” không rõ thành phần; một số loại có trộn corticoid gây nhiều tác hại lâu dài.
• Đeo đai lưng suốt ngày đêm trong nhiều tuần, khiến cơ lưng càng yếu.
• Vội vàng đi chụp MRI rồi hoảng sợ khi thấy chữ “thoái hóa”, “phình đĩa đệm” trên kết quả.
• Hết đau là bỏ, không tập luyện gì để phòng tái phát.

Bài tập nhẹ nhàng khi cơn đau đã dịu

Khi cơn đau bắt đầu dịu, thường sau vài ngày, anh chị có thể tập thêm các động tác nhẹ dưới đây. Nguyên tắc: tập chậm, thở đều, không nín thở, chỉ tập trong giới hạn không làm đau tăng rõ. Nếu một động tác làm đau nhói hoặc đau lan xuống chân nhiều hơn thì dừng động tác đó.

• Đi bộ: bắt đầu 5 đến 10 phút, vài lần mỗi ngày, tăng dần lên 20 đến 30 phút. Đây là bài tập đơn giản và an toàn nhất.
• Nghiêng khung chậu: nằm ngửa, co hai gối, bàn chân đặt trên giường. Nhẹ nhàng ép thắt lưng xuống mặt giường bằng cách siết cơ bụng, giữ 5 giây, thả lỏng. Lặp lại 10 lần.
• Ôm gối vào ngực: nằm ngửa, dùng hai tay kéo nhẹ một gối về phía ngực, giữ 15 đến 20 giây, đổi bên. Mỗi bên 3 đến 5 lần.
• Mèo – bò: quỳ chống bốn điểm, từ từ cong lưng lên như con mèo rồi hạ võng lưng xuống nhẹ nhàng. Lặp lại 8 đến 10 lần, biên độ nhỏ, tăng dần.
• Nâng hông (cây cầu): nằm ngửa co gối, siết mông, nâng hông lên khỏi giường thành một đường thẳng từ vai đến gối, giữ 5 giây, hạ xuống. Lặp lại 8 đến 10 lần.

Khi đã đỡ hẳn, việc duy trì tập luyện đều đặn như đi bộ, bơi lội, tập các bài tăng sức mạnh cơ lưng, cơ bụng, cùng với giữ cân nặng hợp lý, bỏ thuốc lá và học cách bê vật nặng đúng tư thế (ngồi xuống, giữ lưng thẳng, đưa vật sát người, đứng lên bằng sức chân) sẽ giúp giảm nguy cơ tái phát.

Khi nào nên đi khám chuyên khoa dù không có dấu hiệu nguy hiểm?

• Đau không giảm hoặc nặng dần sau khoảng 1 đến 2 tuần tự chăm sóc đúng cách.
• Đau lan xuống chân, tê bì bàn chân kéo dài.
• Đau tái đi tái lại nhiều lần trong năm.
• Đau ảnh hưởng nhiều đến giấc ngủ, công việc, tâm trạng.
• Anh chị có bệnh nền như loãng xương, đái tháo đường, bệnh thận, dạ dày, cần được tư vấn dùng thuốc an toàn.

Lời kết

Cơn đau lưng cấp có thể làm anh chị đau đớn và lo lắng, nhưng tin tốt là phần lớn các trường hợp sẽ cải thiện dần trong vài tuần. Thay vì nằm im chờ khỏi, hãy đứng dậy, đi lại nhẹ nhàng trong giới hạn chịu đau, chườm ấm, dùng thuốc theo đơn khi cần và quay lại sinh hoạt bình thường từng bước. Cột sống của chúng ta được tạo ra để vận động, và vận động đúng cách chính là một phần của quá trình chữa lành.

Đồng thời, anh chị hãy nhớ kỹ các dấu hiệu cờ đỏ. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trong số đó, hoặc nếu cơn đau không cải thiện như mong đợi, xin hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa cột sống để được đánh giá và điều trị đúng hướng. Chúc anh chị sớm khỏe lưng, vững bước mỗi ngày.